Асқар Жұмаділдаев

Бұл – Со­вет­тік дәуірдің жақсы жағы. Советтік дәуір ке­зінде біздің жазушыларымыз өте жақсы тұр­ды, өйткені, Жазушылар одағы Ком­пар­тияның идеология бөлімінің бір филиалы есебінде болды. Жазу­шы­ла­ры­мыз­дың 99 пайызы күнкөсемді мақтап, пар­тияның съездері мен пленумдарын қош­тап, соған жыр арнады, тіпті кейде сөз жет­пей қалатын кездер болды. Ойлап қа­ра­сақ, біздің, әсіресе, қазақ жазушы­ла­ры­ның Советтік дәуірге өкпелейтін реті жоқ, олай дейтінім, гонорары дұрыс болды, кі­та­бы көп тиражбен шықты, демалыс үйіне жі­берілді, бір кітап шығарып екі жыл қа­пер­сіз өмір сүретін кездер болды.

Қазір біз­дің жазушыларымыздың барлығы далада қалып қойғандай күй кешуде, сөйт­сек, Совет Одағы секілді, Компартия сы­қыл­ды бір тіреніш керек екен, өздігінен өмір сүре алмайды екен. Енді осы кем­ші­лік­ті қалай жоюмыз керек. Менің ойымша, Советтік дәуір кезінде жаратылыстану ғы­лымдарын оқыту жүйесі өте жоғары бол­ды. Оны бүкіл әлем мойындайды. Аме­ри­каға бара қалсаңыз, әр университетте математикадан сабақ беретін не орыс, не еврейді табасыз.

Мен Москвада оқыдым, курс­тастарымның жартысы Америкада. Аме­рикалық университет деген не? Аме­ри­калық университет деген, әзіл-қалжың ара­лас сөздермен айтсақ, орыстың профессоры математиканы Қытайдың сту­ден­тіне үйрететін университет. Ал қоғам­дық ғы­лым­дар идеологияға тәуелді болды. Ком­пар­тияның сөзіне қарсы келер болса­ңыз, сіз­дің ойлануға мұршаңыз болған жоқ. Не айт­саңыз да айтқан сөзіңіздің барлығы ма­тематикадағы жауабы белгілі есептер сияқ­ты, Ленин мен Карл Маркстің сөзіне сәй­к­ес келуі керек болды, одан ар­тық кетуге болмайды. Бұл біздің қоғамы­мызға те­­ріс бағыт алып келді, қоғамның күйреуі­нің бір себебі осында. Сол себепті, қоғам­дық ғылымды реформа жасау заңды, т­а­би­­ғи құбылыс. Қоғамдық ғылымды ысы­­­­рып тастады деп айтуға негіз жоқ.

Екінші мәселе – жаратылыстану ғы­лы­мына осындай өзгеріс жасау керек пе? Меніңше, жаратылыстану ғылымын бұлай өзгертудің қажеті жоқ. Біз батысқа елік­теу­дің екінші жағына тым көп далақтап кет­тік. Минус пен плюс қатар жүруі керек. Жа­ратылыстану ғылымы – математика, хи­мия, физика Совет Одағы кезінде өте жо­ғары деңгейде оқытылатын. Соның не­гізінде жаратылыстану ғылымын қазақ тілінде жап-жақсы үйретуімізге болады. Ғы­лым мен білімнің екі түрі болады. Бі­рін­ші – бастауыш мектеп, екінші – жоғары оқу орындары. Біздегі бастауыш мектептің деңгейі жоғары, ал жоғары оқу орындарына келсек, біз шетелден кейін қаламыз, оны мойындауымыз керек. Оның негізгі се­бебі – құрал-саймандардың болмауы, ғы­лымды әрі қарай дамытатын, бәсекеге бейімдейтін әдіс-айланың болмауы. Мә­селен, Американы не болмаса Еуропа,  Анг­­­лияны алып қарасаңыз, онда 12 класстық оқу жүйесі қалыптасқан. Біздің баяғыдағы 10 жылдық біліміміз шетелдің 12 жылды­ғы­нан асып түсетін. Өйткені, математиканы да, физиканы да жеке ғылым ретінде оқы­дық. Қазіргі біздің үкіметіміздің сая­са­ты бұл ғылымдардың бәрін ботқа қы­ла­мыз дегенге саяды. Математиканы, физиканы, химияны, биологияны қосып бір ғылым, қа­зақ тілі мен әдебиетін қосып бір ғылым, та­рих пен географияны қосып тағы бір ғы­лым шығарамыз дейді. Сонда біздің мұ­ғалімдеріміз әмбебеп болады деген әң­гіме айтады. Бұл негізінен дұрыс емес. Ше­телдің біраз еліндегі бізден кеткен еврейлер мені шақырып, «Асқар, мына баланы оқытшы, шетелдегі мектептердің оқуы оқу емес, сен баяғы Советтік оқулық­тармен оқытып, сол есептерді шығартшы», – дей­ді. Сол кезеңдегі оқу жүйесінің мықты­лы­ғы­нан қазіргі қазақ балаларының көбі шет­елде оқып жүр. Оны көпшілік «Бо­ла­шақ» бағдарламасымен кетті екен деп ой­лай­ды. Қазақ балаларының көп болса 20 пайызы «Болашақ» бағдар­ла­масымен оқуы мүм­кін, қалғаны өзі оқып жатқан уни­вер­ситеттің грантын өз білі­мімен ұтып алған немесе әкесі ақша төлеп отыр. Бұл біздегі білім жүйесінің, оның ішінде математиканы оқыту деңгейінің жоғары болғанын көр­сетеді. Осы жүйені алып тастап кері ке­те­міз деген сөз қалай алғанда да дұрыс емес. Мәселен, біз да­мы­ған 30 елдің қа­та­ры­на қосыламыз дейміз, 30 елдің барлығы, ішін­де ең мықтысы Америка болса, сол ел­дің тұрғындары гамбургер жейді. Білім са­ласындағы мына өзгерістер ендігі жерде біз қазы-қарта жемей, гамбургер жейміз де­генге үгіттейді. Қазы-қартадан гамбургер дұрыс деген сөз. Осы реформалар ар­қы­лы практиканы шыңдаймыз деген уәж ай­тады. Егер сіз ғылымды меңгерсеңіз, есеп шығаруды білсеңіз практиканы мең­геру қиын емес.

Менің білуімше, Сингапур мен Малайзия математиканы ағылшын тілінде оқытады. Біздің басшылар осы елден үлгі алмақшы, неге Жапониядан үлгі алмаймыз. Кезінде жапон елі де өздерінің ие­рог­лифтерін өзгертіп жаңа әліпби жасап, жоғары сынып оқушыларына бүкіл ғы­лымды ағылшын тілінде оқытпақшы бол­ған. Бірақ ойласа келе, әліпбиді өзгертсек, ағылшын тілінде оқысақ, алғашқы кезде тез жылдам дамуымыз мүмкін, бірақ ұт­қанымыздан ұтылғанымыз көп болады д­егенге тоқтаған. Жапонияның мың­жылдық тарихы бар. Сонда біз неге кеше ғана құ­рылған елдерге жүгінуіміз керек.

Қазақстанның Конституциясында бас­тапқы білім беру үкіметтің міндеті еке­ні  айтылған. Мәселен, сіз, бірінші сы­нып­қа ба­ламды бермеймін десеңіз, үкімет сізді сот­қа тартуына болады. Өйткені, сіз Конс­ти­туцияны бұзып отырсыз. Ал жоғары оқу ор­нына түсу, түспеу ол сіздің жеке ша­руа­ңыз. Екінші, ақпарат алу құқығы бар, яғ­ни кез келген Қазақстан азаматы қазақ ті­­лін­де, я орыс тілінде ақпарат алуға құ­қы­лы. Білім алу деген де ақпарат алу деген сөз. Демек, сіз оқу білімді өзге тілде бе­ре­мін де­сеңіз, Конституцияны бұзғаныңыз. Олай болса, жаратылыстану пәндерін ағыл­­шын тілінде  өткіземін деген ми­нистр­ліктің ұсынысының астарында қазақ ті­лі­нің ғылымға икемі келмейді, қазақ тілі тек отбасы-ошақ  қасы болып қалуы керек де­ген саясат тұр. Ал ол – Конституцияны бұзу.

Жаратылыстану ғылымының бар­лы­ғын қазақ тілінде үйретуге болады. Жақ­сы­лы-жаманды оқулықтарымыз бар (оның сапасы өте жақсы деп айта алмаймын), жақ­сылы-жаманды терминология жүйесі бар, ғылым туралы ойлау жүйеміз қа­лып­тасқан. Бұл – қазақ тілін сақтаудың үлкен бір саласы. Тіл деген не? Тіл деген кұрал. Құралдың бес функциясы бар, ең алдымен – отбасы-ошақ қасы, бизнес, саясат, эко­но­мика, жаңа технология мен ғылым. Адам­ның дұрыс өмір сүруі үшін оның он екі мүшесінің барлығы сау болуыкерек. Кө­зіңіз көре тұрып құлағыңыз естімесе бір мү­кіс бар деген сөз. Ал тілге шек қою – адам­ның екі қолын немесе екі аяғын кесіп тас­тағанмен тең. Бұған жол беруге болмайды. Орта мектепке  барлық ғылым, барлық оқу пәндері ана тілінде жүруі керек. Егер ол пәндер Қазақстанда қазақ тілінде жүр­мейтін болса, қазақ тілінің де, Қа­зақ­стан­ның да ешкімге керегі жоқ. Сондықтан мен бұл реформаларға қарсымын және мұ­ны он-он бес жыл бұрын айтқанмын. Жаңа реформаларды қолға алмас бұрын сол реформаның оң нәтижесін көрген ел­дер­дің үлгісін алуымыз керек. Бұл тұрғыда біз­ге Малайзия мен Сингапурдан гөрі Жа­пон­ның үлгісі жақынырақ. Ахмет Бай­тұр­сынов, Міржақып Дулатов, Мағжан Жұма­баев ­сынды ХХ ғасырдың басында өмір сүр­ген зиялы азаматтардың көпшілігі Жапо­нның үлгісін алмақ болған.
Біз неге Алаш арыстарының жолын жалғас­тыр­май­мыз?

9 пікір

  1. Толығымен қосыламын.
    Басқа елдің бодауында кетпейік. Тіліміз жогалмасын!! !
    Реформаға қарсымын

  2. Міне,елінің жарқын болашағын ойлайтын азамат деген дәл осы Асқар ағам сияқты болуы керек.Алпысқа келгеннен ақыл сұрау-жастарға ұят емес.Өйткені,олардың көрген-білгені мол,өмірлік тәжірбиесі зор болады.Оның үстіне ол азамат анау-мынау емес,білдей академик Асқар Жұмаділдаев болса,оның ақылын тыңдап,керегімізді алып қалуымыз керек.Бізге дәл осылай ақыл қоса беретін шын жанашырлар ауадай қажет.Қазіргі билікте жүрген жастар Асқар ағаны өздеріне кеңесші болуға келістіріп,жұмыс жасаса,көп тығырықтан шығар еді.

  3. Басынан сөйту керек еді, діні басқа болғанмен жапонның өз ұлтын, салт- дəстүрін, ұлттық құндылықтарын құрметтеуі деген өте керемет. Балабақша, бастауыш сыныптар тек жапон тілінде оқытылады, бұл дегеніңіз бала өмір бойы жапонша ойлап, өз ұлтын сүйеді деген сөз. 5сыныптан жоғары қай тілде оқытсаңда еркің. Мыс: қытай ит қанша басқаға қыз беріп, алсада, шет жерде мың жыл тұрсада басқа ұлтқа сіңіспейтін халық. Тəрбие солай.

  4. Далелди соз. КР БГМ (МОН РК) кызметкерлери бир окыса. Казирги галымдар — бурынгы пайгамбарлар исбетти.

  5. Жапониядан үлгі алайық па? Ол жақтағысекілді хентай көрейік, метрода, автобуста еркектер әйелдерге жанаса берсін, тіпті осындай бағдарламалар жүргізейік онда телеарналарымызда. неге біз осы жапондарды үлгі ете береміз бір-бірімізге? несі артық бізден олардың? бір тынбай күні бойы жұмыс істеп, демалуға уақыттары жоқтығымен артық па? гейшаларымен артық па? неге қазақтың ұлттық педагогикасын үлгі етпейміз?

Пікір қосу

Қалдыратын пікіріңізді осында жазыңыз!
Есіміңізді жазыңыз!