Иран

0

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанан кейін Иран ішкі мәселелерін реттеп «халықаралық» істерге көңіл бөле бастады. 40 жыл соңынан бастап шах үкіметі АҚШ қа қарай бағыт алды. Екі ел арасындағы қатынастардың жаңа кезеңі Турмән доктринасының «төртінші бабын» іске асырумен байланысты басталды. Экономикалық көмекке қарамастан елдің жағдайы 40ж соңымен 50ж басында бұрынғысынша ауыр болып сақталды. Ол бар жағынан көршілес Үндістан Пакистандағы декомендация мен де байланысты болды. Елдің халқы қазба байлықтарды ағылшындардың игеруіне қарсы болды, яғни иран ағылшын мұнай компаниясымен қатынастарды қайта қарау мәселесі күн тәртібіне қойылды. 1951 ж наурызда иран мәжілісі Иранның мұнай өндірісін ұлттандыру туралы заң қабылдады, осы жылы сәуір айында үкімет басына М.Моссодық келді. Ол бұл заңды іске асыруға белсене кірісті. Барлық мұнай көздері мен мұнай өңдеу зауыттары үкімет бақылауына алынды. Оларды үкімет тағайындаған өкілдер басқарды. Сырттан араласу әрекетіне қарамастан бұл заң асырылды. Иарнан ағылшын иран компаниясында жұмыс істеп жатқан ағылшын мамандары қуылды. 1952 ж қазанда Иран мен Англия арасындағы дипломатиялық қатынастар үзілді. Бірақ Моссадық үкіметінің беделінің өсуі, оның билігі шах оның маңындағыларды қорқыта 1953 ж тамызда мемлекетттік төңкеріс нәтижесінде Моссадык үкіметі құлатылды жаңа кабинеті Захеди басқарды. Ол 1953ж соңында Англиямен дипломатиялық қатынастарды қалпына келтірді және елдің мұнай шаруашылығын басқару үшін халықаралық акциясының 40% ағылшын иран компаниясы алды. Концорцизмді құруға иран бір жағынан мәжбүр болды. Себебі елде өз мамандары жеткілікті еді. Сонымен қатаралдағы уақытта елге шетелден капиталын қызықтыруда консорцзм оңды роль атқарды. 1955ж Иран Бағдау пактісінемүше болып, оның сыртқы саяси позициясы айқындалды. Ол шетел инвестициясын кеңінен қолдай бастады. 1958 ж өзінде елде мыңға жуық шетел компаниялары мен фирмалары қызмет етті. Ұлттық өнекәсіптік құрылыста ұлғайды. Оның басым бөлігі қарыз қаржысына салынды, сол себептен Иранның сыртқы қарызы өсіп 1959ж 27 мың риналға жетті. Иранның алдында тұрған басты экономикалық мәселенің бірі –агрорлық қайта жүргізу еді. 1960 ж жер иелігін жіктеу туралы заң қабылдады. (max: 800га барлық, 40га суармалы жер; қалғанынқазына сатып алып шаруаларға 15 жылдық мерзімде ақысын төлеуге шартында үлестірді) 1962 ж жер максимумын 400 га дейін шектелген заң шықты. 1963 ж жер максимумы 500 га болып сақталды, ол да тек қана заман талабына сай техника мен жолдамалы еңбек қолданған шаруашылықтар  үшін Барлық басқа қожалықтар үшін ауданымен жергілікті жағдайына байланысты 20 дан 100га дейін шектелді. Сонымен қатар қайта құру бойынша акционерлік қоғам түрінде шаруа кооперативтері құрылды ормандар ұлтандырнды, өнекәсіп орындары жекешелендіруді Жер қайта құруы шамамен 10 жылға созылды да ол өте күрделі әрі ауыр процес болды. Себебі иран шаруалары оған дайын емес еді. Оның нәтижесінде 60-70 жж Село тұрғындарының 41% деревниядан табыс көзін іздеп қалаларға ұмтылды. Реформалар елде қарсылық тудырды. Шохқа және оның реформаларына қарсы қозғалыста белсенділік көрсеткен ал толла Хакмейнииді шах елден қуды. Сондықтан ол шах режиміне қарсылықтық символына айналды.

«Ақ революцияны» яғни капиталистік үлгідегі қайта құрулар онда жоғарыдан модернизациялау бағытын алған шах елдегі жағдайы ескермеді. Өнеркәсіптік өнім жыл сайын 10-15 % өсті. Заман талабына сай өнеркәсіптік өндіріс қалыптасты. Иран экономикасында жеке сектор құрылық нығайды. Жаңа мектептер мен жоғарғы оқу орны жүйесі құрылды. Қоғамдық өмірге әйелдер тартылды. Қазіргі заманғы денсаулық сақтау мәдениет қалыптасты.

«Ақ революцияны» немесе шахтың Иранды еврокопиталистік үлгімен дамуға алған бағыты 70ж ортасында «ішкі қарама –қайшылықтардың шиеленісуіне және жаппай наразылықтың өсуіне себеп болды. Иран шахының саясатының басты кемшіліктерінң бірі дінбасылар позициясын елемеуде және де күш қолдануға болды. Ал басты саяси қатесі ол вакуфтерді  секризоциялау яғни дінбасыларды керісінен айыру болды. Шах осы іс жүзінде оларды өзіне қарсы қойып алды.  Осы кемшіліктерімен пайдаланған шейттік дінбасылар шахқа қарсы күрес бастады. Иран интелегенциясы және студенттер ислам дәстүрін сақтауды қолдандды. Аятолла Хошейни шоха етіп оны соңына дейін жеткізуді. Шах елден кетті. Иранда референдум өткізілді. Оның нәтижесінде 1 сәуір 1979 ж Иран ислам республикасы жарияланды. 1979ж желтоқсанда жаңа конституция қабылданды. Ол бойынша жоғарғы билік дінбасыларда ислам дінінде болды. Ал азаматтық саяси билікті президент мәжіліс және премер атқарды. Жаңа республиканың экономикасында үш сектор  белгіленді мемлекеттік кооперативтік және жекеменшік Бат державаларының араласуы және ықпалы жойылды. Қазіргі күші Иран Израйльдің қарсыласы Ирак Кувейт соғысында Иран Иракты қолдады.

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here