“Колчак әскері талқандалған.” Арал ауданы орталығының қысқаша тарихы

Арал - Қызылорда облысы Арал ауданының әкімшілік орталығы. Бұл қаланың атақ-даңқы балық шаруашылығының өркендеуімен тығыз байланысты. Мұнда төрт бірдей әскери жабық қалашық қоныс тепкен. 90-жылдары Арал теңізі деңгейінің төмендеуі салдарынан экологиялық апатты аймаққа айналды.

Арал ауданы
Арал ауданы

Қала 1817 жылдан бастап жақын жердегі Алтықұдық кентінің негізінде қалыптасқан екен. Дегенмен бұл аймақтың ежелден түркі халқына құтты қоныс болғаны тарихтан белгілі. Оғыздардың астанасы болған Жанкент, сақтар мекені Шірік Рабат, ұлан-ғайыр аумақты алып жатқан Жетіасар кешені Арал теңізі бойында тамаша өркениет пен үлкен мәдениеттің қалыптасқандығынан хабар береді. Өңір таланттарға да кенде емес. Аралда ақын Қазанғап Тілепбергенұлы, жазушы Әбдіжәміл Нұрпейісов, ресейлік ұшқыш, Кеңес Одағының батыры Валерий Очиров, ақын әрі жазушы Зейнолла Шүкіров сияқты танымал тұлғалар туып-өсіп, түлеп шыққан.

Қала тарихы 1899-1905 жылдары басталған Орынбор-Ташкент теміржолының салынуымен тығыз байланысты. 1917 жылға дейін Арал жері Түркістан генерал-губернаторлығы Сырдария облысы Қазалы уезінің құрамында болады. Төңкерістен кейін станция кент мәртебесіне ие болып, Арал ауданының орталығы болады.

Арал теңізіндегі өнеркәсіптік балық шаруашылығы 1905 жылы Лапшин, Риткин, Красильников, Макеев сияқты Ресей көпестерінің балықшылар одағын және “Хива” акционерлік қоғамын құрғаннан басталады. Кеме жасайтын шеберханалар, өнеркәсіптік комбинат және асфальт зауыты жұмыс істей бастайды.

1919 жылы қалаға генерал Белов бастаған Колчактың оңтүстік әскері келіп тоқтайды. Оларға Жалғызағаш және №68 (қазіргі Шырғанақ) разъездер аралығындағы Қызыл әскер қарсы шығады. Қызыл әскер мінген “Хан Хивинский” және “Түркістандық” кемелері теңіз шығанағына келіп тоқтап, су толтырылған теміржол цистерналарына оқ жаудырады да, соның салдарынан Колчак әскері сусыз қырылып қалады.

1921 жылдың 7 қазанында Ленин балықшыларға ашық хат жазып, жұмыс революциясына күш жинату үшін балық беруге үндейді. Желтоқсан айында аралдықтар 14 вагон балық үлестірді.

1930 жылы қала Қызылорда облысы Арал ауданының әкімшілік орталығы болып аталды да, 1938 жылы қала мәртебесіне ие болады. 70-жылдары аймақ экономикасы көтерілгенмен Арал теңізінің деңгейі төмендеген кезден бастап аймақтың да дамуы құлдырай түсті. 90-жылдардан бастап қала “Арал маңы экологиялық апатты аймағына” енеді.

2005 жылы Арал теңізінің солтүстік бөлігінің су деңгейі жаңа тоғанның көмегімен көтеріле бастады. Бүгінгі таңда теңіздің тереңдігі 42 метрге жетеді. Онда ұзындығы жарты метр болатын ақбалық, тұқы, жайын, сазан және көксерке секілді балық түрлері тіршілік етеді.

Кеңес Одағы кезінде Арал ауданында төрт жабық әскери қалашық болған. Оңтүстігінде “Бархан” биохимиялық полигонымен байланысты Арал-5 (“Орал”), қаланың солтүстік-батысында зымыран әскерімен байланысты Арал-6 (“Чайка”) және авиациялық эскадрильямен байланысты Арал-8 (“Берёзка”) қалашықтары болған. Сонымен бірге Возрождение аралында Арал-7 деп аталған Қантүбек әскери қалашығы болған. 1992-1993 жылдары полигон таратылып, қалашықтар бұзылды, тұрғындар оларды құрылыс материалдарына айналдырды.

Аралдың ландшафты кішігірім төбелерден тұратын дала болып келеді. Олардың биіктігі 55-71 метр аралығында. Жердің шығыс ауданын 5-25 метр құмды тізбектерден тұратын шөлді аймақ алып жатыр. Төменгі жазығы – тақыр.

Тартылып жатқан кішігірім өзендер еріген қар суымен, жауын суымен толығып отырады. Оңтүстікте Үлкен Сарышығанақ – Арал теңізінің суы тартылған шығанағы орналасқан.

Аралдың климаты шұғыл континентті және қуаң. Жылына 130 миллиметр жауын-шашын болып тұрады. Аймақта температура айтарлықтай жиі құбылады. Қыста орташа температура 10 градус аязға жетеді. Жазда жиі шаң көтеріліп, боран соғады, орташа температура 35 градус ыстық болады.

Арал
Арал

Жер қыртысының көп бөлігінде жантақ (түйетікен) басып жатыр. Ауданда шөлді және жартылай шөлді аймаққа тән бетеге, ермен, жыңғыл және жүзген өседі. Ал қалада қарағаш көп.

Бүгінгі таңда Аралдағы өнеркәсіп пен балық шаруашылығы жанданып келеді. Қаланың негізгі өндірісі – қайық жасау кәсібі мен “Камбала Балық” және “Атамекен Холдинг” балық өңдеу зауыттары.