Қазақ халқы шын мәнінде қандай тіршілік кешкенін ескі фотолардан анық білуге болады. Сол үшін Baribar.kz тілшісі Антропология және этнография мұражайы коллекцияларының электрон базасының (кунсткамера) көпшілікке арналған бөлігін ақтарды. Ресурстағы этнографиялық және археологиялық коллекция жинайтындар түсірген фотоларды іріктеп, оқырманға ұсынып отырмыз.
2020 жылғы қазан айында шыққан материалды қайта жариялап отырмыз.
Күнделікті тіршілік
Күмісші
Фото сол кездегі Семей облысы, Ақкелін шатқалында түсірілген.
Әйелдер мен балалардың фотосы
Фото сол кездегі Семей өңіріндегі Саумалкөл өзені маңында түсірілген.
Арқан иіру
Фото Солтүстік-Шығыс Қазақстан облысында түсірілген.
Боза қайнату
Сурет Жетісуда түсірілген. Әйел боза қайтанып отыр. Боза — дәнді дақылдан ашытып жасалатын ежелгі сусын. Дайындау технологиясы мен сақтау мерзіміне қарай жас боза, қорланған боза деп те атайды. Жас боза құрамында 4-6%, ал қорланған бозада 12-15% спирт болады. Бозаның уытсыз, жай ашытқымен жасалған түрін мақсым боза дейді.
Жүн сабау
Фото Семей өңірінде түсірілген. Әйелдер, көбіне әжелер малдың жүнін екі ағашпен кезек-кезек сабайды. Жүн бір-бірінен ажырап, әбден икемге келгенше сабай береді. Соңында жұмсарған жүннен жіп иіріп, одан киім тігіп, алаша, қалта тоқиды.
Сабын қайнатқан әйелдер
Кір жуу
Дуана
Үй-жайы, отбасы жоқ, дүниеден баз кешкен, қысы-жазы ел кезіп жүретін адам болған. Оны қазақта дуана (диуана) деп айтады. Дуана баспананы уайым қылмаған, әйтеуір, кеш батпай бір ауылдың іргесіне ілініп алса болғаны. Құдайы қонақ, көріпкел деп кез келген үй есік ашады. Дуаналар шамандықтың, сопылықтың негізгі қағидаттарын қатар ұстанған. Бақсылық ұстанатындар азайып, Ислам діні дендеп ене бастағанда пайда болған.
Бесік тербеткен әйел
Әйел бесікті таза ауаға шығарып, баласын бөлеп отыр. Бесікке бөленген баланың аяқ-қолы түзу өседі, әрі тербеткенде ұйықтап қалады деген пікір бар. Қыз болса, жастығының астына айна-тарақ, ұл болса, қамшы қояды. Шошып қалмасын деп пышақ та қойған. Үйдегі қымбат, құнды дүниені де бесіктің астына салатын жағдай да кездескен.
Шаш алу
Киіз басу
Бір үй киіз басар болса, көрші әйелдің бәрі көмектесуге барған. Бір ауылдың үйлері осылай кезек-кезек киіз басып шығады. Әуелі жүнді түтіп, бояу суға қайнатып алады. Түрлі түстегі жүнді кептіріп алған соң, одан киіздің пішінін жасайды. Ыстық су құйып отырып, домалатып қайта-қайта білекпен илейді. Бір домалатып алған соң киізге сол тұрған күйінде ыстық су құйып шығады.
Ыстық сумен домалату киіздің жүні бір-бірімен жабысуы үшін керек. Дәстүрлі қазақ қоғамында киіз басу ісі маусымдық сипатта болған. Ол қой қырқатын уақта басталады да (күзде), қырқылған күзем жүннің бәрін өңдеп болғанға дейін созылады.
Қой сауу
Тамақ пісіру
Даладағы жерошаққа тамақ пісіріп, самаурынға шай қайнатып отырған әйел. Фото 1950 жылы түсірілген.
Нан пісіріп отырған әйел
Фото 1950 жылы Жамбыл облысында түсірілген. Әйел ашыған қамырдан жұқа нан жасап, артындағы пешке бірнешеуін бір-ақ пісіріп алады.
Анасы мен қызы
Фото Павлодар облысында түсірілген.
Құрт қайнату
Құртты жерошаққа қайнатады. Бұл үшін сүт пісіріп, ұйытады. Ол қою айран болған соң үстіне су қосып, күбімен піседі. Күбінің бетіне сары май шыққан соң, оны алып, тұз қосып, араластырады. Күбідегі айранды «піскен айран» дейді. Сұйық болады. Оны қазанға құйып, қайнатады. Бетіне іркілдеп қоюы шыққанда, мата қалтаға құйып алып, суы ағып, құрғауы үшін бір күндей іліп қояды.
Сосын тұз қосып, құрт жасайды. Құрт жақсы қайнаса, домалақ етіп пішін шығаруға болады. Қайнауы аз құрт бірікпейді, оны қолмен мыжып, сосын жайып қояды.
Көң жасау
Фото Павлодар облысында түсірілген. Көңді малдың тезегіне су қосып жасайды. Әдетте, қорада әбден қатпарланған тезекті ойып алады. Сосын шетінен су қосып, жібітеді де, қолмен көң жасайды. Күнге екі бетін кезек-кезек аударып, кептіреді.
Көңді отын ретінде нан, тамақ пісіруге жағады. Әсіресе, ет асқанда бірқалыпты маздап жанып, тамақ жақсы пісуі үшін ошақтың астына көң қалап қояды.
Қысқа жиналған көң
Бұл фото Вайшле Михаил Сильвестрович коллекциясынан алынған. Павлодар облысында түсірілген. Жазда көң жасап, қыстық отынға осылай жинап қоятын болған.
Тезек жинап жүрген әйелдер
Малдың тезегімен от жағатынын айттық. Қазір де ауылда тезек тереді. Тезекті жаңбыр жаумай тұрып теріп алған дұрыс. Тезек құрғақ болады, көңге қарағанда лапылдап, тез жанып кетеді. Етті бір рет қатты қайнатуға осы тезекті, ал артынан баяу қайнатуға көң жақсы.
Дін мен намаз
Қолын сүртіп тұрған ер адам
Суреттегі ер адам намаз алдында дәрет алып, қолын сүртіп тұр.
Намаз оқу
Далада шапанын жайнамаз етіп төсеп, жамағат болып намаз оқып жатқан қазақтар.
Дәуіт ата қорымындағы мазар
Фото 1946 жылы Өзбекстанның Қарақалпақ автономиялық облысында түсірілген.
Керегемен жабылған зират
Фото 1948 жылы Өбекстанның Қарақалпақ автономиялық облысында түсірілген. Зираттың үсті кәдімгі қадамен емес, киіз үйдің керегесімен жабылған. Бұлай ету зират басына қазан, бесік қалдырып кету сияқты қазақтың бір ырымы болса керек.
Қой сояр алдындағы құран
Ислам діні бойынша құран оқылып, «Бісміллә» деп сойылған мал ғана адал. Сондықтан мал соярда әуелі үлкендердің батасы алып, сүре оқиды.
Киіз үй іші
Киіз үй жанында тұрған балалар
Киіз үйдегі қонақтар
Киіз үйдегі қонақтардың фотосы сол кездегі Семей облысының Баянауыл ауылында түсірілген.
Қыста сақтау үшін жиналған киіз үй
Қара суық басталғанда қазақ қыстауға көшкен. Жайлаудағы киіз үйін жинап алып, қыстаудағы үйіне апарып қояды. Сурет Павлодар облысында түсірілген.
Киіз үй құру
Суреттің қай облыста түсірілгені белгісіз. Тек «Орталық Азия, Қазақстан» деген анықтамасы бар.
Киіз үй ішіндегі сабақ
Семей өңірінде түсірілген фото. Балалар киіз үйде сабақ оқып отыр.
Ұлттық киім киген қазақтар
Үйлену тойына арналған сырт киім мен сәукеле киген қыз
Фото Семей маңында түсірілді. Сәукеле — ұзатылған қызға арналған аса қымбат баскиім. Оның бағасы өте қымбат болған. Оны айырбастамайды, басқаға киюге бермейді. Тіпті, кей деректе бір сәукелені бір үйір жылқы беріп жасататыны айтылады.
Ұзатылып бара жатқан қыз
Үйлену тойы кәстөмі мен сәукеледегі қыз әйелдер ортасында тұр. Фото 1898 жылы Жетісу облысында түсірілген.
Тұрмысқа шыққан әйел мен тұрмыс құрмаған қыз
Фото Семей облысының, Саумалкөл ауылында түсірілген. Ол кезде қызды жастай алғанымен, күйеуіне қоспаған. Қыз кәмелет жасқа толып, оң-солын ажыратқанда барып, ерлі-зайыпты санаған.
Ұлттық киім киген ер адамдар
Ұлттық бас киім мен сырт киім киген қыздар
Киім ілгіш
Фото 1929 жылы түсірілген.
Бай мен кедей
Атта мініп тұрған кедей қалыңдық
Фото 1899 жылы Семей өңірінде түсірілген.
Жолаушы киімін киген бай әйелдер
Фото Семейдің Саумалкөл өзені маңында түсірілген.
Қазақ отбасының портреті
Фото 1898 жылы Жетісу облысында түсірілген.
Кедей отбасы
Бақуатты қазақ отбасы
Фотоны 1899 жылы сол кездегі Семей облысында Самуил Дудин түсірді.
(Басты фото «Етікші» деп сақталған — Collection.kunstkamera.ru ©Дудин Самуил Мартынович)
