Түркия

0

II ші дүние жүзілік соғыста Германияның жеңілуі. Туркияны ауыр жағдайға қойды. Жаңа даму жолымен бағыт таңдау қажет болды. 1945-1947жж жер реформасы, еңбек министірлігін құру, кәсіподақтар туралы бірінші заңдар қабылданды. Жаңа газеттер мен журналдар ашылды. Олардың кейбіреулері радикалды алыста болды. Президент Иненю 1945ж қараша айында парламентте сөйлеген сөзінде бір партиялық жүйеден бас тарту қажеттігі атап айтылды. 1946ж қаңтар айында Халықтық Республикалық партияның бір топ депутаттары бұрынғы присыр Д. Баердың жетекшілігімен жаңа демократиялық партияны құрды. Билік басындағы партиядан айырмашылығы жаңа демократиялық партия жеке және шетел капиталына еркіндік беруге Конституция жарияланған азаматтық құқықтары мен демократиялық бостандықтарды қатаң сақтауға шақырды. 1946ж сайлауда бұл партия Парламентке 61 орынға ие болды. Турмэн доктринасы және онымен байланысты американдықө инвестициялар, моршал жоспары Туркияның жаңа бағыт таңдауында шешуші рөл атқарды. Ел этатеум саясатынан бас тартып жеке кәсіпкерлікті қолдай бастады. Бұл жаңа демократиялық партияның позициясын күшейті. 1950 ж сайлауда 396 орынға ие болып үлкен табысқа  жетті. Елдің жаңа президенті Д.Баер, ал прьмер министрі  мен дербес болыд. 50жж Туркияның өнеркәсіптік өкімі жылына 8% өсіп отырса да елдің сыртқы қорығы арты. Елде огппозициялық  күштер  өсті. Олар ереуілдерге шығып саяси экономикалық талаптар  қойды. Ол екігші жағынан ислам дінбасылары да жанданды. Демократиялық партия дінге бірқатар жеңілдіктер берген еді. Ислам дінін мектепте оқыту, мешіттерсалуға родиодан құрған оқуға рұқсат етті. Сондықтан әсіресе деревнядағы ссауатсыздар арасында діннің ықпалы өсті. Демократиялық панртия елдің ішіндегі және сыртқы реакцияшыл күштерге сүйеніп ұлараздықты қолдады. Оның салдарынан 1960 ж сәуір айында оппозицияның қарсы қызметін терең ісімен айналысу үшін төтенше комиссия құрылды. Бұған халық наразылығы бұрқ етті.

27 сәуір күні Стамбул университетінің студенттерінің митингісі өтті. От Столизидің басқа оқу орындары Анкора т.б. қалаларынынң студенттерінің жаппай демонстрациясына ұласты. Студенттердің қозғалысысын әскерде «ататүріктердің» құпия қоғамы қызмет етткен. Олардың мақсаты Кемал саясатына қайта оралу. Осылардың атынан құрлық әскери күштерінің бас қолбасшысы Д.Гюрсель өкіметке ультима тум тапсырды 27 мамыр күні мемлекеттік төңкеріс жасалды билік Д.Гюрсель бастаған Ұлттың бірлік комитет қолына өтті. Комитеттің шешімімен билік Құрылтай жиналысына берілді. Ол 1961 ж мамыр айында елдің жаңа конституциясын қабылдады. 1961 ж конституция халықтың жоғарғы егемендігін, азаматтардың бостандықтары мен құқықтарын жариялады. Оның ішінде әртүрлі партиялар құру, газет басып шығару бостандығы билік бір-бірінен  тәуелсіз үш тармаққа бөлініуі де қатаң ескертілді. Заң шығарушы атқарушы сот 1961 ж сайлау науқанынан бірнеше партия қатысты.  Олардың арасында таратылған демократиялық партия негізіндеқұрылған әділет партиясы да болды. Жаңа екі палаталық парламенте Әділет партиясы мен халықтық Республикалық партия басымдылыққа ие болды. Гюрсель президент болып сайланды. Ол халықтық республикалық  партия жетекшісі. Гененю пример-министр болды.

60жж Туркия тарихында саяси күресттің өршуімен сипатталды. Жаңадан көптеген солшыл партия мен топтар пайда болды. Партиялық күрес нәтижесінде экономикалық және басқа мәселелер екінші орынға жылжыды. Үкімет бұрынғыдай экономикаға көп көңіл бөліп, мемлекеттік сектор ұлғауюымен сонымен қатар елдің сыртқы қарызы өсті. Жұмысшылардың ереуілдік күресінің өсуі Демирель үкіметінің репресивті іс –шаралары елде ішкі дағдарыс пен анархияны тудырды. Оның салдарынан елде тәртіп орнатуды көздеген әскерилер тағыда қасым жасады. 1971 ж наурызда Демирель үкіметі отставкаға кетуге мәжбүр болды. Бұл жолы әскерилер саясатқа тікелей араласпағанмен бәрібір үкіметке оның саясатын белгілеп отырды Родикалды партиялар топтар мен олардың басым органдары мен қуғындалды. 1971 ж сәуір айында Анкора мен Стамбулды төтенше жағдайын енгізілді. Ол 1973 ж күзіне дейін сақталды. Сайланған жаңа парламент аграрлық реформа туралы тағы басқа бірқатар заңдарды қабылдады. 70жж саяси партиялар арасында қайтадан билік Иран күрес басталды. Экономика қол жеткізген жетістіктеріне қарамастан мемлекеттік болып сақталды. 1980 ж Туркияның сыртқы қарызы 20 милрд дол жетті. 1980 ж 12 қыркүйекте елде әскери төңкеріс жасалды. Барлық саяси партиялармен парламент таратылды. Қазіргі Туркия капиталистік жолмен дамып отырған ел. 1997 ж ел басына Отан партиясының жетекшісі Месут ныемоз басқарған жаңа комизиялық үкімет келді. 2000 ж сәуір айында өткен кезекті парламенттік сайлауда Б.Әджевиттың солшыл Демократиялық партиясы басымдылыққа қол жеткізді. Б. Әджевит жаңа пример министр болды. Қоғамдық пікірдің қысымымен С.Демирель өз лауазымынан кетуге мәжбүр болды. 2000ж мамырда жаңа президент болып Ахмед Неждет Сезер сайланды.

Туркияның капиталистік эвамоциясы қоғамдағы әлеуметтік өзгерістерге негіз болды. Буржуазиялық соны өсіп нығайды, өнекәсіптік, сауда, қаржы, селолық. Ірі буржуазия ерекше орынға ие боолды. Оның басым бөлігі шетел, әсіресе американ капиталымен тығыз байланысты болды. Жеке кәсіпкерлік елдің ықпалды экономикалық күшіне айналды. Мемлекеттік капиталистік секторды өзінің позициясын әсіресе кайк және ірі өнекәсіптік өндірісет сақтады. Пролитариятың тең жартысын фабрика –зауытжұмысшылары құрды. Түрік интелегенциясының саныда өсті. 90жж соңында экспорт 25 мирд дол құрды, оның80% өнеркәсіп өнім болды. Осы ең алдымен газ, шикізат жоғары технологиялық өзім, қазір қару түрлері Елге жыл сайын 9 мил турис келді.

Күрд мәселесі. Ататүрік бастаған ұлттық түрік мемлекетін құруға алған бағыт, этникалық азтоптардың құқықтарымен мойындауды, қарастырмаған 1923 ж Лазанно келісімі бойынша олар мекендеген территория Туркия, Иран, Ирак, Сирия арасында бөлінді. ХХ ғ бірінші жартысынан бастап күрдтер асимилясияға немесе түріктенуге ұшырады. Күрд тіліне тиым салынды ал күрд халқын «тау түріктері» деп ресми ттүрде атады. 60жж соңынан бастап күрдтердің ұлттық қозғалысы пайда болды. Және ол ұйымдасқан түрге ие болды. Партиялары мен ұйымдары құрылды. Олардың арасында ең ірісі Күрд істонның жұмысшы партиясы, 1979ж құрылған. Оның жетекшісі Абдуллах Оджалам болды Бұл партияның әскери ұйымы бөлімшесі болды. Күрдістанды азат ету әскері ( 10 мыңнан астам) 1984 ж тамызда КЖДП түрік үкіметіне соғыс жариялады. Күрд партизандары шоғырланған аудандарға үкімет әскері жіберілді. Олардың алдына Күрдістан жұмысшы партиясының тез арада және толық жою мақсатын қойды. Әскери қарсыласу 90жж соңына дейін жалғасты. Екі жақтан 20 мыңнан астам адам қаза тапты. 1999 ж ақпанда А.Оджапан өлім жазасына кесілгенен кейін ол барлық өзінің қолдаушыларын әскери қимылдарды топтауға және күрд мәселесін бибіт саяси жолмен шешуге шақырды. 2000ж  ақпанда күрдістанның жұмысшы партиясының VII төтенше съезі өстті, онда А.Оджаланың ұсынысын қабылдау туралы шешім қабылданды. Бірақ түрік үкіметі жағынан ешқандай бұл мәселені шешуге деген қадам жасалмады. Бұрынғы репрессивті саясатын одан ірі жалғастырды.

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here