Қаржы нарығы

Қазақстан Республикасының қатаң түрде  орталықтандырылған  жоспарлы  экономикадан  қағидалы  жаңа, мемлекет  тарапынан  реттелініп  отыратын  нарықтық  экономикаға  көшуі  елімізде  оған  қызмет  көрсететін  барлық  институттармен  бірге  қаржы  рыногінің  құрылуын  талап  етті. Қазақстанда  қаржы  нарығы  бұрын  соңды  болған  емес.Қаржы  рыногы – бұл,  ең  алдымен  дербес  экономикалық категория  ретінде  бағалы  қағаздарды  сату  мен  қайта  сату  жөніндегі  операцияларды  жүзеге  асыру  жолымен  кәсіпорындардың,  фирмалардың,  банктердің,  жинақтаушы  зейнетақы  қорларының,  сақтық  институттарының,  мемлекеттің  және  халықтың  бос ақшасын  жұмылдыруды,  бөлуді  және  қайта бөлуді  қамтамасыз  ететін  нарықтық  қатынастардың  жиынтығы.  Ол нарықтық  қатынастар  жүйесінің  құрамды  бөлігі  болып  табылады  және  тауар,  ақша,  несие,  сақтық,  валюта  және  басқа  рыноктармен  (капитал,  жұмыс  күші,  тұрғын  үй,  жер,  алтын  және  т.б.  рыноктармен)  етене  байланысты .

Шаруашылық  жүргізудің  қазіргі  жағдайындағы  қаржы  нарығы  қаржы  ресурстарын  үздіксіз  қалыптастырып  отырудың,  оларды  неғұрлым  тиімді  пайдаланудың,  ұлттық  шаруашылықта  ақша  қозғалысына  ұтымды  ұйымдастырудың  айрықша  нысаны  болып  табылады  және  бағалы  қағаздар  нарығы,  сондай-ақ  несие  нарығы  түрінде  де  іс-әрекет  етеді.  Қаржы  нарығы  экономиканың  түрлі  шаруашылық   жүргізуші  субъектілер   арасында  ақшаны   қайта  бөлуді  барлық  әр  түрлі  нысанда  реттейтін  нарықтық  қатынастардың  бүкіл  жиынтығын  біріктіретін  неғұрлым  жалпы   ұғым  болып  табылады.

Экономикалық  әдебиеттерде  және  шаруашылық  практикада  қаржы  нарығы  ұғым  ақша,  валюта,  кредит,  капитал  нарықтарын  қоса  отырып  кеңінен  түсіндіріледі. Бұл қаржыны  жалпы  ақша мен   құн  категорияларына  бара  бар  категория  ретінде  қарастыратын  практикамен,  негізінен  дүниежүзілік  практикамен  байланысты,  өйткені  экономикалық  ресурстардың  кез  келген  түрі  меншіктің  титулдары  болып  табылатын  ақшамен  немесе  тиісті  бағалы  қағаздармен,  басқа  құжаттармен  ортақтастыру  мүмкін.

ІІ Қаржы  нарығының  құрылымы

Ақша  нарығы   дегеніміз  қолма-қол  ақша  ғана  емес,  қолма-қолсыз  төлем  қаражаттарын  да  қосатын  төлем  қаражаттарының  нарығы.

Несие  нарығы    несие  бойынша  банктердің  кредит  операцияларымен  байланысты.

Капитал нарығы  қоғамдық  өндіріс  қатысушыларының  орташа  және  ұзақ  мерзімді  қорланымдарының  қозғалысы  жүзеге  асырылады.

Қаржы нарығында  сатып  алу  сатудың  объектісі  айрықшалықты  тауарлар – ақша  және  бағалы  қағаздар  болып  табылады.  Сондықтан  онда  бағалы  қағаздардың  қозғалысымен  ортақтастыратын  экономикалық  қатынастар  болып  табылатын    бағалы  қағаздар  нарығы  маңызды  орын  алады.  Қор  құндылықтарының – бағалы қағаздар  мен  туында  бағалы  қағаздар  айналысымен  байланысты  болғандықтан  оны  қор  нарығы  деп  те  атайды.  “Қор  нарығы”  термині  бастапқыда  бағалы  қағаздармен  мәміле  жасалынатын  және  ресімделінетін  мекеменің – қор  биржасының  атымен  байланысты.

Функционалдық  тұрғыдан  қаржы  нарығы – бұл  шарушылық    жүргізуші  субъектілердің,  банктердің, мемлекеттің  уақытша  бос  ақша  қаражаттарын  шоғырландыруды  және  қайта  бөлуді  қамтамасыз ететін  нарықтық  қатынастардың  жүйесі.  Бұл нарықтың  жұмыс  істеуі  көптеген  экономикалық,  әсіресе  инвестициялық  процесстерді  тәртіпке келтіріп,  олардың  тиімділігін  арттыруға  мүмкіндік  береді.  Бұған  осы  нарықтың  қор  құралдарының,  ең  алдыменен  бағалы  қағаздардың  сан  алуандығымен  қол  жетеді.

Нарықтың  барлық  тұрпаттарының  өзара  байланысы  қаржы  нарығының  жұмыс  істеу  шарттарын  айшықайды.  Оған  мыналар  жатады:

  1. Реттелінген тауар нарығының  болуы,  яғни  кез  келген  түрлердегі  және  арналымдағы   тауарлар  мен  қызмет  көрсетулер  бойынша  сұраным  мен  ұсынымның  теңгерімдігі;
  2. Ұлттық банк тарапынан  қша  айналысын қалыпты  реттеп  отыру:  бұған  қолма-қол  және  қолма-қолсыз  айналым  бойынша  эмиссияға  бақылау  жатады;
  3. Несие нарығының жандандырылуы,  оның  толық  коммерциялануы,  яғни  кредит ресурстарын  еркін  нарыққа  орналастыру;  несие  русурстарының  қозғалысы  Орталық  банктің  пайыздық  есептік  мөлшерлемесін,  коммерцилық  банктердің  міндетті  резервтерінің  нормасын,  ашық  ақша  нарығында  операциялар  жүргізуді  белгілеу  арқылы  реттелінеді.

Кез  келген  субъектінің  қаржы ресурстарына  қажеттілігі  және  оны  қанағаттандырудың  нақты  көздерімен  тура  келмеуі  қаржы  нарығының  жұмыс  істеуінің  объективті  алғышарты  болып  табылады.

Қаржы  нарығының  жұмыс  істеуінің  негізгі  алғышарттарына  мыналар  жатады:

  1. Бәсекені дамыту  мен  монополизмді  шектеу  мақсатындағы  материалдық  өндіріс  сферасының  бастапқы  шаруашылық  бундарының – меншіктің  барлық  нысандары  кәсіпорындардың,  соның  ішінде  мемлекеттік  сектордың  да  кең  дербестігі;
  2. Қаржы ресурстарын  қайта  бөлудегі  мемлекет  рөлінің  қысқаруы:  өндірістік  күрделі  жұмсалымдарды  орталықтан  қаржыландырудың,  қаражаттарды  кәсіпорындар  арасында  ішкі  ведомствволық  қайта  бөлудің  азаюы;
  3. Шаруашылық жүргізуші  субъектілер  мен  халықтың  бағалы  қағаздарға  және  басқа  активтерге  инвестицияланатын  ақшалай  табыстарының  өсуі;
  4. Бюджет тапшылықтарын қаржыландыру  үшін  несие  қорын  пайдалануды  тоқтату;  республикалық,  сондай-ақ  жергілікті  бюджеттердің  тапшылықтары  мемлекеттік  қарыздарды  шығару  арқылы  жабылуы  тиіс.

Қаржы  нарығының  мыңызы  бос  ақша  қаражаттарын  алу  және  оларды  қайта  бөлу  есебінен  ұдайы  өндіріс  процесіне  ықпал  етумен  ғана  айқындалып  қоймайды.  Оның жұмыс  істеуі  әкімшіл-әміршіл  экономикаға  тән “сатылас”  әдістің  орына  “деңгейлес”  қозғалысы  бойынша  ресурстарды  қайта  бөлуге  мүмкіндік  береді.  Деңгейлес  қозғалыс  кезінде  шаруашылық  жүргізуші  субъектілер  арасында   қаржы  ресурстарын  өтеусіз  қайта  бөлу  түрінде  төте  байланыстар  іс-әрекет  етеді.  Бұл  қаражаттарды  маңызды  сфералар  мен  объектілерге  жедел  аудару  есебінен  кәсіпорындардың,  салалардың  және  жалпы  экономиканың   қаржылық  жағдайын  тұрақтандырады.

Қаржы  нарығы  бағалы  қағаздардың  бағасын  белгілеу жолымен  бизнестің  нақтылы  құнын  бағалауға  мүмкіндік  береді:  тиімді  жұмыс  істейтін  шаруашылық  жүргізуші  субъектілерде  олардың  неғұрлым  жоғары  бағасы  белгіленеді.

Қаржы  нарығының  болуы  инфляцияны  тежейді,  өйткені  бюджет  тапшылығын  жабу  үшін  үкімет  ақша  эмиссиясын  пайдаланбайды,  нарықта  еркін  жүретін,  бағасы  сұраным  мен  ұсыным  арқылы  анықталатын  құнды  қағаздар  шығарады.

Экономикалық  реформа  процесінде  қаржы  рыногының  қалыптасып,  жұмыс  істеуі  экономиканың  дағдарысын  тудыратын  және  оның  инфляциясымен  қосарланатын  қарама-қайшылықтарға  және  қиыншылықтарға  кезігеді.

Инфляция  бағалы  қағаздарға  айтарлықтай  шектеу  жасайды – олар  қысқа  мерзімді  немесе  құны  жоғалмай  жеңіл  өтетіндей  болуы  тиіс.  Бағаның  үнемі  өсіп  отырған  жағдайында  инвесторлар  қаражаттарды  өтімі  аз  бағалы  қағаздарға  ұзақ  мерзімге  салуға  бармайды.  Инфляция  кезінде  ұзақ  мерзімді  инвестициялар  үшін  жылжымайтын  дүние  мүлікке,  тауарларға,  еркін  айырбастылымды  бағалы  қағаздарға  жұмсау  неғұрлым  тартымды  болып  табылады.

Қаржы  нарығының  дамуы  халықтың  көпшілік  бөлігінің   тұрмыс  деңгейінің  төмендігінен  тежеліп  отыр,  мұның  өзі  жеке  инвесторлардың  санын  азайтады.  Кәсіпорындардың  төлеуге  созылмалы  қабілетсіздігі  жағдайында  олардың  қаражатарды  бағалы қағаздарға  салуы  екі  талай.  Ақша  қаражаттарының  тапшылығы  қысқа  мерзімді  несиелер  мен  депозиттер  бойынша  пайыздық  мөлшерлемелердің  өсуіне  жеткізеді,  мұның  нәтижесінде  бағалы  қағаздардың  табыстылығы  банктердің  ақша-несие  операциялары  жөніндегі  мұндай  табыстылықпен  бәсекелесе  алмайды.

Қаржы  нарығының жұмыс  істеуінің  маңызды  факторы сонымен  қатар  саяси  тұрақтылық  болып  табылады,  ал  бағалы  қағаздардың  айналысы  бірқатар  елдердің  экономикалық  кеңістігін  қамтуы  мүмкін.  ТМД  елдерінің  саяси  болмыстары  не  ол,  не  бұл  кәсіпорынның  рентабельділігіне  қатысы  ұзақ  мерзімді  болжамның  мүмкіндігін  жоққа  шығарады  және  солай  болған  соң  бағалы  қағаздарды  сатып  алу  ықыласын  шектейді.

Қаржы  нарығының  жандануы  корпоративтік  бағалы  қағаздарды – экономиканың  нақты  секторы  кәсіпорындарының  акциялары  мен  облигацияларын  шығару  және  олардың  айналысын  жандандыру  кезінде  мүмкін.  Қазақстанда  соңғы  уақытқа  дейін  қаржы  нарығының  бұл  сегменті  жақсы  дамымады,  бұл  жалпыэкономикалық  әлуетті  тежейді.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!