Кітап суреті, оқулық

Парсы Шығанағындағы Араб мемлекеттері

Азияның арабтары екі зонаға бөлінеді: 1) Шығыс Жерорта теңізден (Иракта қосылады), 2) Аравия. Екеуі арасында көп айырмашылық бар, ол айырмашылық өркениеттен фундамент тереңдегенде, Шығыс...
Кітап суреті, оқулық

Иемен

Екінші әлем соғысынан кейін ағылшын –Йемен қатынастары шиеленіскен жағдайында сақталды. Йемен және Аден британ протектораты арасындағы шекара реттелмеді. 1946 ж ағылшын американ –йемен «достық, сауда, теңізде жүзу туралы» келісімге қол қойылып, дипломатиялық қатынастар орнатылды. Таизде АҚШ елшілігі, ал 1947 ж Вашингтонда йемен өкілдігі ашылды. 1940 жж екінші жартысында йемен соғысқа дейін бастаған араб елдерімен қатынастарын кеңейту және нығайту саясатын жалғастырды, Араб елдерінің Лигасын құруға ат салысты, оның құрамына кірді, ал 1947 ж БҰҰ –ң мүшесі болды. 1955 ж дейін елде бірнеше мемлекеттік төңкерістер болды. 1955 ж төңкерістен кейін елде қайта құрулар жүргізу туралы жарияланды. Акционерлік компаниялар құрыла бастады. Ұлттық капитал қаржысына бірқатар өренкәсіп орындары ашылды. Шетелдіктердің көмейімен тоқыма өнеркәсіп қайта құрылды. Сыртқы сауда өркендеп Йеменнің Аден портынан тәуелділігін әлсіретті. Тауар-ақша қатынастарының дамуы ішкі сауданың кеңеюіне жағдай жасады. Экономикалық қайта құрулар мен қатар әлеуметтік және мәдени салаларда да қайта құрулар жүргізілді. 12 қыркүйек 1962 ж Танзде имам Ахмед  қайтыс болды. Үкім кеңесі жаңа имам етіп бекхада Мұхаммед аль –Бадрді сайлады. Режимге қарсы оппозициялық күштер белсенділігін арттырды. Аль Хасанды қолдаушылар «Еркін офицерлердің» көзін құртуға әрекеттенді. Оны естіген ұйымның жетекшілері көтеріліске шығуға шешім қаббылдады. 26 нан 27қыркүйекке қараған түні олардың сенімді әскери бөлімшелер имам сарайын қорғауға алып оқ жаудырды. Таңертетң көтеріліс штабы монархияның қулағандығын және республика орнату туралы жарияланды. 28 қыркүйекте жаңа жоғарғы билік органдары құрылды. 1962 ж қазан айында құлатылған имам аль-Бадр сарайдан солтүстікке қарай қашқандығы белгілі болды. Бұл оқиға Йемен Араб Республикасының екі қарсылас лагерге бөлді. Республикандықтар мен монархистерге. Елде азаматтық соғыс басталды. Екі жақта араб елдері арасынан қолдау іздеді.  Манархистерге Сауд Аравиясы т.б.концервативтік араб репсимдері көмек көрсетті. Республикандықтарға Египет көмектесті. Елдетөтенше жағдай  енгізілді. 1965 ж тамыз айының соңында Ддидда да (Сауд Арабиясында) король Фейсал мен Г.А.Насер келісімге қол қойды. Ол бойынша Египет 9 айдың ішінде Йемен АР дан әскерін шығаруға,  ал Сауд Аравиясы монархистерге көмек көрсетуді тоқтатуға міндеттенді. 1964 ж соғыста Египеттің жеңілуі республикандықтардың позициясын әлсіретті. 5 қараша 1967 ж ас Салғы Иракқа іс –сапармен кеткен уақытта, сананың радиосы оның барллық лауазымнан босатылып, барлық атақтан айрылғандығын жариялады. Демократтардың 5 жылдық басқаруы аяқталды. Осы төңкерістен кейін Абд ар-Рахман аль Арьяни төрағылығымен Республикалық Кеңес құрылды және Мұхсин аль –Айни бастаған Минстрлер КЕңесі, ал қарулы күштердің бас қолбасшысы болып генерал Хасан аль-Амри тағайындалды. 1970 ж желтоқсанда жаңа Коституция қабылданды, онда ЙАР «концультативтік парламенттік республика» болып жарияланды, барлық саяси партиялар мен ұйымдардың қызметіне тыйым салынды. Ислам мемлекеттік дін, ал шариат барлық заңдардың көзі болып жарияланды. Ұзаққа созылған дағдарыстан кейін екі елде де саяси жағдай тұрақтана бастады. 1980 ж бастап екі ел бірігуге ұмтыла бастады. 1982 ж Йемендік Президенттік Кеңес құрылды. Оның құрамына екі Йеменнің мемлекет басшылары кірді. Дайындық кезең 22 мамыр 1990 ж екі елдің бірігуімен аяқталды бұл күн Йемен Республикасының ұлттық мерекесі болып жарияланды. Соғыс аяқталғаннан кейін ағылшындар отар мен протектораттарды басқару жүйелерін қайта құруды жалғастырды. 1947 ж губернатор маңындағы Атқарушы Кеңеске қоса Аденде заңшығарушгы Кеңес құрылды, оның мүшелерін отаршылдық билік тағайындады. 1857 ж бастап 1937 ж дейін Аденді ағылшын –үнді басшылығына бағынған Бамбей президенті басқарды. Өздерінің  позициясын нығайтуға ұмтылған ағылшындар 1937 ж отар мен протекторатты басқару жүйесін өзгертті.  Аден отар етіп жарияланып, тікелей Лондоннан басқарылды. Отаршылдық әкімшілік басшысы губернатор, ал әрі бас қолбасшы да болды. Аденнің әскери стратегиялық маңызы Ұлыбританияның Египет, Ирактағы т.б.араб елдеріндегі позициясының әлсіреуімен өсті. 1957 ж ол Суэцтің шығысындағы ірі британ әскери базасына айналды. Отарда Аравиядағы ағылшын қарулы күштерінің жоғары басшылығының штаб-пәтері орналасты, ал 1961 ж ол Орта Шығыс басшылыққа қайта құрылды. Соғыстан кейін Оңтүстік Йеменде үлкен қоғамдық өзгерістер болды. 1950 жж бас Аденде жұмысшы табының үш отряды қалыптасты. Мұнайшы –жұмысшылар, порт-жұмысшылары, құрылыс жұмысшылары. Әлеуметтік –экономикалық өзгерістердің салдарынан патриоттық қозғалыс пайда болды. Ұлт –азаттық қозғалыс әсіресе 1967 ж араб-израиль соғыстан кейін өршіді. 27 қараша 1969 ж Шетелдік компанияларды ұлттандырпу туралы заң қабылданды. 5 қараша 1970 ж аграрлық реформа туралы заң қабылданды.  30 қараша 1970 ж Конституция қабылданды. Мемлекет –халықтық Демократиялық Йемен республикасы деп аталды.
Кітап суреті, оқулық

Араб елдерінің азаттық қозғалысы

XIX ғасыр аяғында Сирия және Ливан Осман империясының құрамында болды. XX ғасыр басында бұл екі ел Европа капиталының жартылай отарына айналды. Территорияны түрік губернаторлары басқарды....
Кітап суреті, оқулық

Азаттық алғаннан кейінгі Пакистан. Бангладеш Республикасының құрылуы

Британдық үндістанның мұсылман аудандары 1947 ж ерекше доминионға бөлінеді, оны пәкістан деп атады және географиалық 2 ауданнан құрылды. Пәкістанның негізгі бөлігі болып  батысы есептелді, орталығы үнді алқабы, шығысы- бенгалдықтар мекендеген ,елдің артта қалған ауданы болып есептеледі.1971 жылы  Пәкістаннан бөлініп Бангладеж мемлекеті  құрылды. Құрылған күнінен бастап пәкістанда  елді Мұсылман Лигаы  басқарды, а лғашқы құрылтай жиналысы 1954 жылы таратылды, ол1956 жылы наурыз айында күшінде енді.Пәкістан ислам сот билігі орталықта да жергілікті жердеде орнады. 1958 жылы әскери төнкеріс нәтежиесінде генерал М.Айют- хан билікке келді .Ол елде саяси партиялар  қызметтен тоқтатты , және 1962 жылы жаңа канститутция қабылдады, призидент билігін нығаитқан осыдан кеиін партиялар қызметі қалпына келтірілді(компартиядан басқа) , ал 1969 жыл Инеран Яхья-хан призидент    болды, ол көп билік етеді: 1971 жыл дағдарыс, оның нәтежинсінде Пакистаннан  Шығыс бөлігінен бөлінуі З.Бхуттобастаған  халықтық партияны билікке  әкелді. Ол елді 1977ж тағы да әскери төнкеріс  нәтежиесінде генерал Зия-Цль Хан келууіне әкелді – ал Зиа-Цль Хан 1988ж авиакатастрофада қайтыс болды. Генерал орнына Бхуттаның қызы Беиназыр Бхутто бастаған азаматтық үкімет келді. Ол көбшілік үшін сенсация  болды,  жас әйел әлемнің ірі ислам мемлекетінің бірі болып саналатын (100 млн халқы)Пакистан  басында бірақ ол көп басқармады  1990ж кетуге  мәжбүр  болды, оның орнына  жаңа премьер  сайланды. Осындай жағдай Бангладеште де болды .(халқы 110 млн  адам), 1971 ж құрылғаннан бастап әскери төнкеріс нәтежиесінде  үш президент ауысты, оны екеуі генерал болған . Екі елдің экономикалық саясатына назар аудараиық. Пакистан біртұтас кезінде генетал Айют-хан бірқатар қаита құрыулар өткізді ,елдің экономикасын  нығайту мақсатында аграрлық  қатынастардағы делдалдық топтар  жаиында (мемлекет есебінен жерді сатып алу), жер шаруаларға берілді,әсіресе ол елдің батыс бөлігінде . өнеркәсіпте мемлекеттік сектормен қатар гистеп  шынсушысын қолдады.Бірақ елдің саяси сферасындағы сәтсіздіктер экономикалық  табыстарды жоққа шығарды. Осы жағдай призиденттің Бангладештің құрылуына әкелді. Бангладештің  халықаралық  қатынастардағы ролі көп емес .Гешонда баиқалады : 1985ж Бангладеш ассоцация регионального сотруднигества стран южн.Азииқұру ұсынды оған Үндістан,Пакистар,Бангладеш,Шри-Ланка, Непл, Бутан және  Малазиаға кірді. Оның мақсаты- СААРКмелиреонның дамуына көмек көрсету, өзара қатынас орнату. Пакистан кезенде СЕАТОжәне СЕНТО ның белсенді  мүшесі болған. Осы елге 80 Ауғаныстаннан милиондаған қашқындар келіп , Пешовар ауданында НДПАға қарсы партизан қарулы күрес жүргізілді. Ауғанстан билік үшін күрес аяқталғаннан кеиін .Пакистан қандай роль атқаратыны белгісіз. Әскери блоктар тарағаннан кеиін Пакистан  Непрассоединение мүшесі болды, 70ж.ж Үндістанмен қатынастар жақсарды , және осы саясат 90ж.ж жалғасады деген үміттеміз.
Кітап суреті, оқулық

Түркия

II ші дүние жүзілік соғыста Германияның жеңілуі. Туркияны ауыр жағдайға қойды. Жаңа даму жолымен бағыт таңдау қажет болды. 1945-1947жж жер реформасы, еңбек министірлігін құру, кәсіподақтар туралы бірінші заңдар қабылданды. Жаңа газеттер мен журналдар ашылды. Олардың кейбіреулері радикалды алыста болды. Президент Иненю 1945ж қараша айында парламентте сөйлеген сөзінде бір партиялық жүйеден бас тарту қажеттігі атап айтылды. 1946ж қаңтар айында Халықтық Республикалық партияның бір топ депутаттары бұрынғы присыр Д. Баердың жетекшілігімен жаңа демократиялық партияны құрды. Билік басындағы партиядан айырмашылығы жаңа демократиялық партия жеке және шетел капиталына еркіндік беруге Конституция жарияланған азаматтық құқықтары мен демократиялық бостандықтарды қатаң сақтауға шақырды. 1946ж сайлауда бұл партия Парламентке 61 орынға ие болды. Турмэн доктринасы және онымен байланысты американдықө инвестициялар, моршал жоспары Туркияның жаңа бағыт таңдауында шешуші рөл атқарды. Ел этатеум саясатынан бас тартып жеке кәсіпкерлікті қолдай бастады. Бұл жаңа демократиялық партияның позициясын күшейті. 1950 ж сайлауда 396 орынға ие болып үлкен табысқа  жетті. Елдің жаңа президенті Д.Баер, ал прьмер министрі  мен дербес болыд. 50жж Туркияның өнеркәсіптік өкімі жылына 8% өсіп отырса да елдің сыртқы қорығы арты. Елде огппозициялық  күштер  өсті. Олар ереуілдерге шығып саяси экономикалық талаптар  қойды. Ол екігші жағынан ислам дінбасылары да жанданды. Демократиялық партия дінге бірқатар жеңілдіктер берген еді. Ислам дінін мектепте оқыту, мешіттерсалуға родиодан құрған оқуға рұқсат етті. Сондықтан әсіресе деревнядағы ссауатсыздар арасында діннің ықпалы өсті. Демократиялық панртия елдің ішіндегі және сыртқы реакцияшыл күштерге сүйеніп ұлараздықты қолдады. Оның салдарынан 1960 ж сәуір айында оппозицияның қарсы қызметін терең ісімен айналысу үшін төтенше комиссия құрылды. Бұған халық наразылығы бұрқ етті. 27 сәуір күні Стамбул университетінің студенттерінің митингісі өтті. От Столизидің басқа оқу орындары Анкора т.б. қалаларынынң студенттерінің жаппай демонстрациясына ұласты. Студенттердің қозғалысысын әскерде «ататүріктердің» құпия қоғамы қызмет етткен. Олардың мақсаты Кемал саясатына қайта оралу. Осылардың атынан құрлық әскери күштерінің бас қолбасшысы Д.Гюрсель өкіметке ультима тум тапсырды 27 мамыр күні мемлекеттік төңкеріс жасалды билік Д.Гюрсель бастаған Ұлттың бірлік комитет қолына өтті. Комитеттің шешімімен билік Құрылтай жиналысына берілді. Ол 1961 ж мамыр айында елдің жаңа конституциясын қабылдады. 1961 ж конституция халықтың жоғарғы егемендігін, азаматтардың бостандықтары мен құқықтарын жариялады. Оның ішінде әртүрлі партиялар құру, газет басып шығару бостандығы билік бір-бірінен  тәуелсіз үш тармаққа бөлініуі де қатаң ескертілді. Заң шығарушы атқарушы сот 1961 ж сайлау науқанынан бірнеше партия қатысты.  Олардың арасында таратылған демократиялық партия негізіндеқұрылған әділет партиясы да болды. Жаңа екі палаталық парламенте Әділет партиясы мен халықтық Республикалық партия басымдылыққа ие болды. Гюрсель президент болып сайланды. Ол халықтық республикалық  партия жетекшісі. Гененю пример-министр болды. 60жж Туркия тарихында саяси күресттің өршуімен сипатталды. Жаңадан көптеген солшыл партия мен топтар пайда болды. Партиялық күрес нәтижесінде экономикалық және басқа мәселелер екінші орынға жылжыды. Үкімет бұрынғыдай экономикаға көп көңіл бөліп, мемлекеттік сектор ұлғауюымен сонымен қатар елдің сыртқы қарызы өсті. Жұмысшылардың ереуілдік күресінің өсуі Демирель үкіметінің репресивті іс –шаралары елде ішкі дағдарыс пен анархияны тудырды. Оның салдарынан елде тәртіп орнатуды көздеген әскерилер тағыда қасым жасады. 1971 ж наурызда Демирель үкіметі отставкаға кетуге мәжбүр болды. Бұл жолы әскерилер саясатқа тікелей араласпағанмен бәрібір үкіметке оның саясатын белгілеп отырды Родикалды партиялар топтар мен олардың басым органдары мен қуғындалды. 1971 ж сәуір айында Анкора мен Стамбулды төтенше жағдайын енгізілді. Ол 1973 ж күзіне дейін сақталды. Сайланған жаңа парламент аграрлық реформа туралы тағы басқа бірқатар заңдарды қабылдады. 70жж саяси партиялар арасында қайтадан билік Иран күрес басталды. Экономика қол жеткізген жетістіктеріне қарамастан мемлекеттік болып сақталды. 1980 ж Туркияның сыртқы қарызы 20 милрд дол жетті. 1980 ж 12 қыркүйекте елде әскери төңкеріс жасалды. Барлық саяси партиялармен парламент таратылды. Қазіргі Туркия капиталистік жолмен дамып отырған ел. 1997 ж ел басына Отан партиясының жетекшісі Месут ныемоз басқарған жаңа комизиялық үкімет келді. 2000 ж сәуір айында өткен кезекті парламенттік сайлауда Б.Әджевиттың солшыл Демократиялық партиясы басымдылыққа қол жеткізді. Б. Әджевит жаңа пример министр болды. Қоғамдық пікірдің қысымымен С.Демирель өз лауазымынан кетуге мәжбүр болды. 2000ж мамырда жаңа президент болып Ахмед Неждет Сезер сайланды. Туркияның капиталистік эвамоциясы қоғамдағы әлеуметтік өзгерістерге негіз болды. Буржуазиялық соны өсіп нығайды, өнекәсіптік, сауда, қаржы, селолық. Ірі буржуазия ерекше орынға ие боолды. Оның басым бөлігі шетел, әсіресе американ капиталымен тығыз байланысты болды. Жеке кәсіпкерлік елдің ықпалды экономикалық күшіне айналды. Мемлекеттік капиталистік секторды өзінің позициясын әсіресе кайк және ірі өнекәсіптік өндірісет сақтады. Пролитариятың тең жартысын фабрика –зауытжұмысшылары құрды. Түрік интелегенциясының саныда өсті. 90жж соңында экспорт 25 мирд дол құрды, оның80% өнеркәсіп өнім болды. Осы ең алдымен газ, шикізат жоғары технологиялық өзім, қазір қару түрлері Елге жыл сайын 9 мил турис келді. Күрд мәселесі. Ататүрік бастаған ұлттық түрік мемлекетін құруға алған бағыт, этникалық азтоптардың құқықтарымен мойындауды, қарастырмаған 1923 ж Лазанно келісімі бойынша олар мекендеген территория Туркия, Иран, Ирак, Сирия арасында бөлінді. ХХ ғ бірінші жартысынан бастап күрдтер асимилясияға немесе түріктенуге ұшырады. Күрд тіліне тиым салынды ал күрд халқын «тау түріктері» деп ресми ттүрде атады. 60жж соңынан бастап күрдтердің ұлттық қозғалысы пайда болды. Және ол ұйымдасқан түрге ие болды. Партиялары мен ұйымдары құрылды. Олардың арасында ең ірісі Күрд істонның жұмысшы партиясы, 1979ж құрылған. Оның жетекшісі Абдуллах Оджалам болды Бұл партияның әскери ұйымы бөлімшесі болды. Күрдістанды азат ету әскері ( 10 мыңнан астам) 1984 ж тамызда КЖДП түрік үкіметіне соғыс жариялады. Күрд партизандары шоғырланған аудандарға үкімет әскері жіберілді. Олардың алдына Күрдістан жұмысшы партиясының тез арада және толық жою мақсатын қойды. Әскери қарсыласу 90жж соңына дейін жалғасты. Екі жақтан 20 мыңнан астам адам қаза тапты. 1999 ж ақпанда А.Оджапан өлім жазасына кесілгенен кейін ол барлық өзінің қолдаушыларын әскери қимылдарды топтауға және күрд мәселесін бибіт саяси жолмен шешуге шақырды. 2000ж  ақпанда күрдістанның жұмысшы партиясының VII төтенше съезі өстті, онда А.Оджаланың ұсынысын қабылдау туралы шешім қабылданды. Бірақ түрік үкіметі жағынан ешқандай бұл мәселені шешуге деген қадам жасалмады. Бұрынғы репрессивті саясатын одан ірі жалғастырды.
Кітап суреті, оқулық

Иран

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанан кейін Иран ішкі мәселелерін реттеп «халықаралық» істерге көңіл бөле бастады. 40 жыл соңынан бастап шах үкіметі АҚШ қа қарай бағыт алды. Екі ел арасындағы қатынастардың жаңа кезеңі Турмән доктринасының «төртінші бабын» іске асырумен байланысты басталды. Экономикалық көмекке қарамастан елдің жағдайы 40ж соңымен 50ж басында бұрынғысынша ауыр болып сақталды. Ол бар жағынан көршілес Үндістан Пакистандағы декомендация мен де байланысты болды. Елдің халқы қазба байлықтарды ағылшындардың игеруіне қарсы болды, яғни иран ағылшын мұнай компаниясымен қатынастарды қайта қарау мәселесі күн тәртібіне қойылды. 1951 ж наурызда иран мәжілісі Иранның мұнай өндірісін ұлттандыру туралы заң қабылдады, осы жылы сәуір айында үкімет басына М.Моссодық келді. Ол бұл заңды іске асыруға белсене кірісті. Барлық мұнай көздері мен мұнай өңдеу зауыттары үкімет бақылауына алынды. Оларды үкімет тағайындаған өкілдер басқарды. Сырттан араласу әрекетіне қарамастан бұл заң асырылды. Иарнан ағылшын иран компаниясында жұмыс істеп жатқан ағылшын мамандары қуылды. 1952 ж қазанда Иран мен Англия арасындағы дипломатиялық қатынастар үзілді. Бірақ Моссадық үкіметінің беделінің өсуі, оның билігі шах оның маңындағыларды қорқыта 1953 ж тамызда мемлекетттік төңкеріс нәтижесінде Моссадык үкіметі құлатылды жаңа кабинеті Захеди басқарды. Ол 1953ж соңында Англиямен дипломатиялық қатынастарды қалпына келтірді және елдің мұнай шаруашылығын басқару үшін халықаралық акциясының 40% ағылшын иран компаниясы алды. Концорцизмді құруға иран бір жағынан мәжбүр болды. Себебі елде өз мамандары жеткілікті еді. Сонымен қатаралдағы уақытта елге шетелден капиталын қызықтыруда консорцзм оңды роль атқарды. 1955ж Иран Бағдау пактісінемүше болып, оның сыртқы саяси позициясы айқындалды. Ол шетел инвестициясын кеңінен қолдай бастады. 1958 ж өзінде елде мыңға жуық шетел компаниялары мен фирмалары қызмет етті. Ұлттық өнекәсіптік құрылыста ұлғайды. Оның басым бөлігі қарыз қаржысына салынды, сол себептен Иранның сыртқы қарызы өсіп 1959ж 27 мың риналға жетті. Иранның алдында тұрған басты экономикалық мәселенің бірі –агрорлық қайта жүргізу еді. 1960 ж жер иелігін жіктеу туралы заң қабылдады. (max: 800га барлық, 40га суармалы жер; қалғанынқазына сатып алып шаруаларға 15 жылдық мерзімде ақысын төлеуге шартында үлестірді) 1962 ж жер максимумын 400 га дейін шектелген заң шықты. 1963 ж жер максимумы 500 га болып сақталды, ол да тек қана заман талабына сай техника мен жолдамалы еңбек қолданған шаруашылықтар  үшін Барлық басқа қожалықтар үшін ауданымен жергілікті жағдайына байланысты 20 дан 100га дейін шектелді. Сонымен қатар қайта құру бойынша акционерлік қоғам түрінде шаруа кооперативтері құрылды ормандар ұлтандырнды, өнекәсіп орындары жекешелендіруді Жер қайта құруы шамамен 10 жылға созылды да ол өте күрделі әрі ауыр процес болды. Себебі иран шаруалары оған дайын емес еді. Оның нәтижесінде 60-70 жж Село тұрғындарының 41% деревниядан табыс көзін іздеп қалаларға ұмтылды. Реформалар елде қарсылық тудырды. Шохқа және оның реформаларына қарсы қозғалыста белсенділік көрсеткен ал толла Хакмейнииді шах елден қуды. Сондықтан ол шах режиміне қарсылықтық символына айналды. «Ақ революцияны» яғни капиталистік үлгідегі қайта құрулар онда жоғарыдан модернизациялау бағытын алған шах елдегі жағдайы ескермеді. Өнеркәсіптік өнім жыл сайын 10-15 % өсті. Заман талабына сай өнеркәсіптік өндіріс қалыптасты. Иран экономикасында жеке сектор құрылық нығайды. Жаңа мектептер мен жоғарғы оқу орны жүйесі құрылды. Қоғамдық өмірге әйелдер тартылды. Қазіргі заманғы денсаулық сақтау мәдениет қалыптасты. «Ақ революцияны» немесе шахтың Иранды еврокопиталистік үлгімен дамуға алған бағыты 70ж ортасында «ішкі қарама –қайшылықтардың шиеленісуіне және жаппай наразылықтың өсуіне себеп болды. Иран шахының саясатының басты кемшіліктерінң бірі дінбасылар позициясын елемеуде және де күш қолдануға болды. Ал басты саяси қатесі ол вакуфтерді  секризоциялау яғни дінбасыларды керісінен айыру болды. Шах осы іс жүзінде оларды өзіне қарсы қойып алды.  Осы кемшіліктерімен пайдаланған шейттік дінбасылар шахқа қарсы күрес бастады. Иран интелегенциясы және студенттер ислам дәстүрін сақтауды қолдандды. Аятолла Хошейни шоха етіп оны соңына дейін жеткізуді. Шах елден кетті. Иранда референдум өткізілді. Оның нәтижесінде 1 сәуір 1979 ж Иран ислам республикасы жарияланды. 1979ж желтоқсанда жаңа конституция қабылданды. Ол бойынша жоғарғы билік дінбасыларда ислам дінінде болды. Ал азаматтық саяси билікті президент мәжіліс және премер атқарды. Жаңа республиканың экономикасында үш сектор  белгіленді мемлекеттік кооперативтік және жекеменшік Бат державаларының араласуы және ықпалы жойылды. Қазіргі күші Иран Израйльдің қарсыласы Ирак Кувейт соғысында Иран Иракты қолдады.
Кітап суреті, оқулық

Үндістан

Индия халқы тәуелсіздігі жолында талай ондаған жылдар бойы күресі жүргізді. Бұл күресті Индияның ұлттық конгресі -ұлттық буржуазияның 1885 жылы құрылған партиясы және жұмысшы табының 1933 жылы құрылған коммунистік партиясы басқарады. Индияның ұлттық конгресі Индияньщ ұлт-азаттық қозғалысының  көрнекті қайраткері Махатма Гандидің программасын басшылыққа алды. Бұл программа отаршылдарға қарсы күрестін қажырлы, бірақ күш жұмсалмайтын бейбіт амалдарын қарастырады. Бірақ гандизмді жақтаушылар халықтың жауынгерлік белсенді қимылдарының ықпалымен практика жүзінде "күш жұмсамау" принциптерінен тайып, ағылшын езгісіне қарсы қызу күреске қосылып, өздері бұқаралық қозғалысты басқару жолына түсті. Гандидің және Индияньщ ұлттық тәуелсіздігі мен азаттығы жолындағы күресте Джавахарлар Неру сияқты көрнекті күрескерінің орасан зор даңқы осымен шықты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Индияның тәуелсіздігі жолындағы күресі қалын бұқараны қамтыды. 1945 жылы Калькуттада іс жұмысшылар мен ағылшын полициясы арасында баррикадалық ұрыстарға дейін барды. Англияға қарсы қыр көрсетулер басқа қалаларда да болды. Шаруалар қозғалысы күшейді. 1946 жылы февральда Индияда соғыс флоты теңізшілерінің көтерілісі бұрқ ете түсті. Халық қозғалысы ағылшын әскерлерін Индиядан алып кетуге Англияның лейбористік үкіметі өзір екенін 1947 жылы июньдс мәлімдеуіне мәжбүр етті. Бірақ Индия екі доминйонга Ииния (немесе Индиялық одақ) пен Пакистан болып бәлшектенді. Бүл белшектеу діни белгі түрғысымен (Индияның құрамында индустар, Пакистан құрамында мұсылмандар) жүргізілді. Индия үкіметі өңделетін жер көлемін ұлғайту жөнінде бірқатар шаруалар қолданып келеді. Бұл үшін батпақтарды құрғату және қуан жерлерді сулантыру жөнінде жұмыстар жүргізілуде. Көптеген деревняларда шаруалардың күшімен және үкіметтің көмегімен каналдар, плотиналар қазылып, жолдар салынып жатыр. Индия үкіметі мемлекеттік тәжрибе корсету формаларын құруда, бұл фермалар шаруалар арасында өндірістің алдыңғы қатарлы әдістерін таратуда, үкіметтің жүргізген шаралары дәнді және басқа да дақылдар өнімін арттыруға әсер етті. Индия үкіметі ұлттық өнеркесіпті өркендетуге де орасан зор көңіл болуде. Бірінші бесжылдық жоспар бойынша мемлекеттік бірсыпыра кәсіпорындары (паровоз заводы, кеме жасайтын верфь, темір жол вогондарын жасайтын завод және басқалары салынды. Елдің халық шаруашылығында үлкен маңызы бар бірқатар су және электр станциялар салу құрылысы басталды. Совет мамандарының басшылығымен және олардың жобасы бойынша Бхилаида салынып жатқан өте ірі металлургия заводы жаңа Индияньщ алып құрылысы болып табылады. Ол жылына 1,3 млн.тоннаға дейін (яғни 1955 жылы бүкіл Индияда қанша қорытылған болса, сонша болат береді. 1956 жылы апрельден бастап Индия екінші бесжылдыққа жүзеге асыруға кірісті, бұл жоспар негізінен ауыр өнеркәсіпті дамытуға көңіл аударып отыр. Жоспарда мемлекет басқаруға тиіс жөне меншік секторымен қатар өнеркәсіпте мемлекеттік сектордың тез дамуы белгіленген. Индия үкіметінің шешімі бойынша өнеркәсіптің маңызды салалары (соғыс, мұнай, көмір, қара металлургия, ауыр машина жасау өнеркәсібі), темір жол және авиация транспортты тек мемлекет қолында болуға тиіс. Өнеркәсіп пен транспорттың басқа салаларында мемлекеттік кәсіпорындар да жеке меншік кәсіпорындар да істей береді. 1947 жылы 15108 Маунтбеттен жоспары заң күшіне ие болмағаннан кейін Үндістанның тәуелсіздігі туралы заң ретінде бұрынғы отар орнына екі мемлекет құрылды- Үнді Одағы мен Пәкістан, Пәкістан екі бөліктен құрылды. Үндістанның шығысқа қарай орналасқан (қаз. Бангладеш) және адам батысқа қарай, Инд алқабында екі мемлекет ең басынан бір-біріне қарсы тұрды, және оның нәтижесінде пенджабтың өзінде 1 млн жуық адам қаза тапты. Оған қоса инвалидтерге еркін таңдау құқын берген, оның нәтижесінде Үндістан территориясының бірқатар княздіктері (көпшілігі мұсылмандар)-үнді  халқының басым болғандықтан Пәкістанға қосылу туралы шешім қабылдады. Сонымен, Үндістан княздіктері Пәкістан құрамына кірді, Солтүстік Кашмир мен қоса, ал оның бір бөлігі Пәкістан құрамында қалып кетті. Елде бұрқ еткен шовинисттік, ұлтшылдық бас көтерулерді басу әрекеттен жасаған  кейін Ганди қайтыс болды (1948 ж  Хинду Махасабха діни ұлтшыл тобының мүшесі өлтірді. Елдің экономикасын қайта құру мәселесі туды. Себебі Пакистанға бай ауыл шаруашылық аудандар қосылды. Олар Үнді тоқыма кәсіпорындарына мақта беріп отыратын еді. 1.1949 жылы Үндістан республика болып жарияланды. Жаңа Конститция қабылданды, ол 1950 жылы күшейген еді. Үндістан Респбликасы Британ ұлттар достастығы болып қалды. Метрополиямен әдеттегі байланыстар сақтады. Орталық парламентпен штаттардың заңшығарушы жиналысына алғашқы сайлауда 1951 жылы (1952 ж) орындардың ¾ бөлігін ҮҮК алды, сол уақыттан бастап ел басқаратын партия үкіметі Дж. Неру басқарды. Жаңа үкіметтің басында алғашқы реформасы аграрлық реформа болды. Оның мақсаты заминдар делдалдарын жойып жерді оны өңдеумен ол конфискациялаған жерлері үлкен заминдар делделдарға ақы төледі. Реформа нәтижесінде он жылда арендалар саны қысқарды. 70 проценттен 12 және 18 процент дейін жәнен үнді шаруаларының басым бөлігі жер иеленушіге айналды. Сонымен қатар мемлекет қолдауымен кооперация дамыды, оның мақсаты өсімқорлардың ықпалын әлсірету. 60-70 жылдар «жасыл революциямен» байланысты алдыңғы қатарлы жаңа агротехникалық әдістер мен ауыл шаруашылық процессін қайта құруды мақсат етті. Осы өс шаруалар арқасында Үндістан демографияның жоғары темптеріне қарамастан өз азық-түлігін қажетін қамтамасыз етуде, бірақ елде кедейлер көп.       Экономикадағы мемлекет үлесі шығысын басқа елдері сияқты өнеркәсіп құрылысы арқасында өсті (5 ж жоспар). Мемлекет қымбат бағдарламалармен проекттерді іске асырды: металлургия, химия, ядролық жерлерге Үндістан жеке капиталистік секторды қолдауы өнеркәсіптеде ауыл шаруашылығында да. Қазіргі Үндістанның өз металлургиясы бар (ең үлкен заводтары КСРО көмегімен салынған), дамыған энергетикалық базасы, жан жақты өңдеу өнеркәсібі, қажетті инфраструктурасы бар. Мемлекет саясаты барлық мүмкіндікті қолданып, әр түрлі, жетіп инвестициясын қолданып даму. Мемлекеттік сектордың (ВНП-валовой нак продукт) долиясы 20 процент    1950ж Конституция  бойынша  Үндістан- одақ,  25 штаттан- 6 одақтын   тер-н  құраитын  Екопалаталық  жалпы  үнді  парламенті  ( халықтың  палата  мен  штаттар  кеңесі), ал штаттарда  жоғарғы      билік  заңшығарушы  жиналыста, атқарушы  билік жайлы үнділік министрлер Кеңесі Делидегі, бас министр бастаған штат комитеті-штаттарды формально президент атқарушы биліктің басы болып саналады. Ал іс жүзінде  билік премьер қолында болды.  Сот билігі орталықта да жергілікті жерлерде де атқарушы заңшығарушылық биліктен болініп, классикалық европалық стандартқа саи жұмыс істеиді. Елдегі саяси процесс партиялардың бәсекелесіне негізделген . Жалпы үнді тілі- ағылшын. Саилаушылардың көбшілігі сауатсыз   бодандықтан  символдар  үлкен роль атқарды. Мысалы ҮҮК символы  қасиетті сиыр суреті. Коммунистік  сол қанат (1965ж-екі компартия күші тең)және діни – коммуналистік  оң қанатыү сайлаушылардың басым бөлігі орталыққа  топталады- ҮҮК , және оған оппазициалық топтарү Джамото ,партия  1977-79 желді Джамоато  партиасы басқарғанын саламалы, 40 жалғаш ҮҮК басқарып келеді. Оны Неру дш хитен оның қызы И  Ганди биледі, ал ол  өсиеттелінгнен кеиін оның ұлы Раджи Ганди-ал қазір Р.Ганди өлтірілгеннен кеиін Н.Дао Штаттардың да көбшілігіде ҮҮК  өкілдері билік етеді, кеи біреулерінде ғана жергілікті ұлттық топтар келесі  коалициелер ,ал кеи кезде коммунистер. Үндістанның сыртқы саяси позитциясы Армедат  күштердің гно саяси орналасумен баиланысты. ҚХР мен конфрон тармеда , және оның одақтасы Пакистанмен осы  жағдаида Үндістан КСРО мен тығыз баиланыс орнатты .1986 жДели декларациасы  сеуілді бірқатар  беибітшілік, достық , туралы келісімдер жасайды. Үндістанның ішкі проблемаларының ең бастысы  - ұлттық діни соғыстар. 1947 жылы білуге  қарамастан  республикада 85-90 млн мусылман өмір сүрді . Нң үлкен  және  ықпалды сихх қауымы болды.  Үнді  мұсылман қақтығыстары , сиххтардың  саяси автономия өзіндік  тәуелсіз мемлекет үшін  күрес- елдің үлкен  проблемалардың бірі. Сонымен қоса 80  ж.ж солтүстік – батыс Ассамда , т,і  аудандарда бангладежден келген  мигрант қашқындар проблемасы жергілікті халық  оларға  қарсы  және  оңтүстіктегі  халықтардың сепералистік іс қимылдары және елдің пригималай ауданындағы тайпалардың. Екінші бір проблема-демографиялық отаршылдық жүйе ыдырағаннан кейін халқы екі есе өскен. (80-90жж елде 800 млн адам). Егер темп төмен немесе ғасыр...
Кітап суреті, оқулық

Жапония

КСРО Жапонияға қарсы соғысқа көрісіп, оны жеңгеннен кейін, Жапония Потсдам конференциясының  капитулеция туралы шартын қабылдады. Осыдан кейін Жапонияны американ әскері аккупациялады. Осы уақыттан бастап 1952 жылы Сан – Франциско бітімі күшіне енгенге дейін елдегі жоғарғы билік АҚШ қолында болды. Одақтас держафалардың Жапонияға байланысты саясаты 1945 жылы 26 шілдедегі Потсдам декларациясында белгіленді. Декларацияда Жапонияда әскердің жойылуы, демократиялық бағыттың қайта өркендеуі мен нығаюына , сөз, ар – ождан бостандықтары мен адам құқықтарын құрметтеудегі барлық елдегілерді жою талаптары қойылды. АҚШ мұнда жапон императорының басшылығымен ескі мемлекеттік аппаратты сақтады. Оны тазарту арқылы  американдықтар өздеріне қолайлы бюрократиялық басқару жүйесін құрды. АҚШ барлық маңызды мемлекеттік функцияларды өз қолына алды: қаржы, мемлекеттік бюджетті  белгілеу, сыртқы сауда, сот және комициялық аппаратты бақылады. Парламенттің заң шығарушы билігін шектеді. Жапон үкіметі басқа елдермен байланыс орнату құқынан  да айырылды, сыртқы саясатта аккупациялық билік қолында болды. 1945 жылы қыркүйекте әскер, ұлтшыл ұйымдар таратылды. Жұмысшыларға кәсіподақ құру құқы берілді, білім жүйесі демократияланды, абсолютизм жойылды, әйелдер құықтары теңестірілді, экономика демократияланды. Дзсит ба –цц (өнеркәсіптік – қаржы концеріндері) таратылды, жер қайта құруы жүргізілді, ірі жер иелену жойылды. Синто діні мемлекеттен аластатылды, 1946 жылы 1- қаңтарда император билік басындағы әулеттің құдай тектес екендігі туралы мифтен бас тартты. Қоғамдық және саяси қызметтен 200мың адам босатылды, 28 негізгі әскери қылмыскерлер халықаралық трибунал сотына берілді.Түрмелерден 3 мыңнан астам саяси тұтқындар бостылды. Жапонияның капитуляциясынан кейін отставкаға кеткен Судзики кабинетінің орнына император әулетінің мүшесі бекзада Хигасихуни басқарумен жаңа үкімет құрылды.ол барынша ескі Жапонияның атрибутихасын сақтап одақтық державалардың шараларын шектеуі керек еді. Бұл үкімет 1945 жылы қазан айына дейін басқарды да оның орнына проамерикандық бағыттағы Сидэхаро кабинеті келді. Осы кабинет басқарған жылдары негізгі қайта құрулар жүргізілді, алғашқы соғыстан кейінгі парламентке сайлау өтті. Жапонияның мемлекеттік құрылымын өзгертудегі маңызды іс – шара 1946 жылы 3 қарашада жаңа Конститутцияның қабылдануы. Ол 1947 жылы 3 – мамырда заң күшіне еніп осы күнге дейін Жапонияның негізгі заңы. Конститутция абсолюттік монархияны, оны “ұлттық бірлікке ену символы” етіп жариялады. Жаңа заң бойынша ерлер де әйелдерде азамат болып есептелді. әйелдер мен құқықтары теңестірілді. Парламенттің жоғарғы палатасы –кеңесшілер палатасы сайланатын болды. Төменгі өкілдер  палатасының жоғарғы мен салыстырғанда құқықтары тең болды. Өкілдер палатасында басымдылыққа ие болған саяси партия премьр –минстрді тағайындауға құқылы болды. Егерде екі палатада да басым болса онда заңдарды өзгерту туралы ұсыныс жасай алады. 1949 жылы дитон экономиканы қалпына келтіру әрі монополияларға несие және американдық көмек беру бағытты бойынша жүрді.Бірақ бұл іс – шаралардың барлығы уақытша болғандықтан өнеркәсіпке қаржы қылған сайын елде инфляция өсті. Сондықтан 1948 жылы желтоқсанда американ үкіметі оппозициялық әскер штабына тұрақтандыру жоспарын жүзеге асыру туралы бұйрық берді. Жоспар тоғыз баптан тұрды, оған сәйкес жапон үкіметіне төмендегідей міндеттер қойылды: 1) мемлекеттік бюджетті реттеу, 2)салықты көтеру, 3) несие беруді шектеу, 4) жалақыны тұрақтандыру, 5) бағаға бақылауорнату, 6) сыртқы сауда мен шетел валютасына  бақылау орнату, 7) экспорттық өндіріске қажетті материалдармен қамтамасыз етуді жақсару, 8) импортты шектеу үшін жергілікті шикізат пен тауарлар өндірісін ұлғайту, 9) азық – түлік өндіру жүйесін көтеру. 1949 жылы мамырда  АҚШ –ы Жапониядан репарацил алу жоспарын жойды., осыдан кейін монополияларға қарсы заңды қайта қарады. Инфляция тоқтату, ақша айналымын тұрақтандыру, экспортты реттеу, жөніндегі іс –шаралар (“Додж бағыты”) деп аталды. ( Додж –аккупациялық күштер штабында бос экономикалық кеңесші) және Корей соғысымен байланысты үлкен мөлшердегі американ әскери тапсырыстары Жапонияның ауыр, химия өнеркәсібінің қалыпына келтіруді, экономикасының шапшаң дамуының негізін қалады. 1951 жылы қыркүйекте Сан – Франциско бітім конференциясы өтті. Сан – Франциско бітімі бойынша Жапонияның Оңтүстік Сахалин, Курии аралдары, Тайвань, Пэнхуледао аралынан бас тартқанын бекітті. Осымен қатар АҚШ пен Ж апония арасындағы қауіпсіздік келісіміне қол қойылды. Сан – Франциско бітімі Жапониядағы аккупациялық кезеңді аяқтады. Бұрынғы кең танымал қаржы өнеркәсіптік топтар: Мицум, Мицубиси өздерінің ұйымдасқан құрылымын өзгертті. 1955 жылы Демократиялық  және либералдық партиялар бірігіп либералдық – демократиялық партиясы құрылды. 1960 жылы Жапония капиталистік әлемде АҚШ – тан кейін екінші орынға шықты. Жаңа кабинетті  Ихэда Хаято басқарды. Ол ішкі саяси тұрақтылықты орнатуға бағытталған саясат жүргізді. Азаматтық елдермен байланыстырды кеңейтті, жапон капиталы азаматтық елдер рыногында орнықты. 1953- 54 жылдары дағдарыстық құбылыстардан кейінэкономикалық өрлеу басталды. 1964 жылы премьер Ихэда денсаулығына байланысты отставкаға кетті. Оның орнына Сато Эйсаху келді. Оның кабинеті қорғаныс мәселелеріне көп көңіл бөлді. 1966 жылы Жапонияның қарулы күштерінің саны 247 мың адамға жетті. Сыртқы саяси бағытының негізінде АҚШ – пен әскери – саяси одақ сақталды. 1966 жылы Жапония жаңа саяси одақ АЗ- ПАК –ң құрылтайшыларының бірі болды, оның құрамына Тайвань, Оңтүстік Корея, Тайланд, Филлиппин, Австралии, Жаңа Зеландия кірді. 1968 жылы Жапония АҚШ  -н кейін  екінші орынға   шықты. 1969 –70 жылдары ол өнеркәсіптік өндіріс көлемі бойынша да екінші орынға шықты. 1980 жылы Жапония қазіргі капитализмның негізгі орталықтарының бірі болды. Ол алтын мен валюта қоры бойынша бірінші орында жүр. Жан басына шаққандағы кіріс 1мың дол.астам. (АҚШ –та 15,5 мың дол.) Еңбек өнімділігінің деңгейі бойынша Жапония 1991 Батыс Европа елдерден артта қалдырып АҚЩ–ң деңгейінің 90% жетті. 1991 жылы соңында Жапон экономикасында дағдарыс белгілері  пайда болды. 1995 жылы соңынан бастап осы дағдарыстан шыға бастады. Қазіргі Жапониялық саяси жүйесі коппартиялық парламенттік демократияға негізделген. Император мемлекет басшысы сақталған. 1993 жылы дитон бопты. ЛДП сайлауда үстемдік етіп үкімет құрып келді. 1993 жылы жазда өткен сайлауда ЛДП беделі түсіп, социалистік партия күшейді. Сыртқы саясатта Жапонияның АҚШ пен одақты сақтауы жалғастыруда. 1975 жылдан бастап Жапония “жеті ел” үкімет басшыларының жыл сайынғы бас қауымы қатысып келді. 1997 жылы әскери минстрлер мен сыртқы істер министрлері Вашингтонда “қауіпсіздік келісімі” негізінде әскери  ынтымақтастық туралы жаңа келісімге қол қойды. Токио қазіргі  уақытта Пекин мен байланыстарға көп көңіл бөлуде. Жапония қолайлы рынок ретінде қарастыруда. Бұл топтағы елдерді Жапон даму моделіне бағытталған кпиталистик біріктіреді. «Жапон моделі атты терминімен» Евро капиталистік стандартқа сай өз дәстүрлерін өзгере отырып даму жолы деп түсіндіріледі. Бүгінгі күні Жапония – тез дамып келе жатқан, гүлденген мемлекет, қазіргі халқы (115 млн адам). Елдің экономикасына приростың үлкен типі тән, АҚШ –танда жоғары жанбасына кіріс, ең жоғарғы өнер кәсіп, дүниежүзілік рынокта барлық жерде бәсекелестерін ығыстыруда, жоғары сапалы заттар ғылыми-техникалық стандарттың жоғары көрсеткіші, Жапонияны ертеңгі ғылым, техниканың орталығына айналдырды, кішкене ғана территорияны нашар жерінде керемет дамыған ауыл шаруашылығы елді қажетті азық-түлікпен қамтамасыз етіп отыр. Бұрын соңды болмаған монопоктура дамуының дәрежесі қазіргі заманға ең жақсы жолдар, транспорт, жоғары сапалы білім беру жүйесі, денсаулық сақтау, әлеуметті қамтамасыз ету. Қазіргі Жапонияның саяси жүйесі компортиялық парламенталдық демократияға, император мемлекет басы ретінде билігінің сақталуымен, негізделген. Сайлауда үстемдік етіп үкімет құрып келе жатқан материалды демократиялық партия, елдің ішкі саяси жағдайының тұрақтылығын көрсетеді. Мемлекет үнемі бизнеске қамқорлық етіп, ұсақ кәсіпкерлерді қолдап, ілім беруді мәдениет т.б. ұмытпайды. Оңтүстік Корея.
Кітап суреті, оқулық

Қытай

Екінші әлем соғысы аяқталғанан кейін Қытайдың алдында шыққан басты мәселе бірігу болды. Ехо негізгі күш-ҚКП-сп млн. Гоминодан үстемдік үшін күрес бастады. 1946ж мамыр айына дейін келісім бойынша Маночтурии  аймағында кеңестен  әскер сақталды. ҚШТЖ (оның атауы Қытай –Чаньчун тегнор жолы) КСРО мен Қытайдың Бөрігөкен басқатуда болды. 1945ж соңында КСРО. Улыбритания. АҚШ сыртқы істер министрлігімен кездесуінде Қытайдың азаматтық соғысты болдырмау туралы шншім қабылданды. Осы кезде ішкі Қытай диалай қалпына келтіріліп 1946ж 10/01 жұмысын бастады. Опан қатысушылар Қытай Республикасының Мемлекеттік кеңесін құру туралы шешімге келді. 1946 ж Госминодан әскер компарти бақылауында аудандарға шабуыл бастады. Елде қайтадан азаматтық соғыс басталды. Оның барысында камунистер партйзандық соғыс тахтикасын қолданды, АҚШ Чан Каишиге көмек көрсетуді жоспарлады. 1947ж Қытайда АҚШ-ң 100 мыңдық әскері болды. АҚШ экомилігі қарудың соңғы түрлерін жеткізіп отырды. 1947ж шілде-тамыз айларында Голинодан Тайвань, Гуанчжау Батыс және Солтүстік Қытайдың т.б. аудандарында американдық әскери базалар құруға келісімін берді . Шешуші шайқастар 1948ж соңы мен 1949ж  алғашқы жартысында өтті. Комунистердің қарулы күштері төртке бөлінді. біріншісі-Пән Дахуай бастаған солтүстік-басты бөлігінде. Екіншісі –Лю Бочен-Орталық Қытайда, Үшіншісі- Чәнь И-шығыста, ол Маньчжурияда-Линь Бяо басқарған Төртінші әскер орналасты ауыр жағдайда Чан Кайни 1949 жылы қаңтардва АҚШ Ұлыбритания және КСРО-ға компартиямен келісуге делдал болуды ұсынды. КСРО басшылығы одан бас тартты. 21 қаңтар күні Кан Кайшин қытай республикасының президенттігінен кететінін жариялады. Оның міндеттері вице президент Ли Цзунч және өтті. 1949 жылы Тайванд пен Тибет ғана корпорацияның бақылауынан тыс болды. Кан Кайшин Маккаго Ұлыбританыия мен Португалияның басқа республикада болды. 1949 жылы қыркүйекте Пекинде халықтық саяси консультативтік кеңестің отырып өтті. Онда ортаның халықтық үкіметті құру туралы шешім қабылданды. 1949 жылы 1 қазанда Пекинде қытай халық республикасының құруы жарияланды. Мао Сузейдунияның халықтық демократиялық диктатурасы туралы басқармасы «жарық көрді». Бұл еңбекте М.Сузейдің қытай алдына қойған мақсатты социалистік лагерлерге алдымен КСРО-ға сүйене отырып, жететінін атап айтты. Комунистердің табысты іс қимылдарына қарамастан қытайдың кейбір аудандарында Сепис 1950-1952 жылдарға дейін табысты 1951 ж қытайға автономияныі ауыздан реттелді, Тибет қосылды.  1949-1954 жылы өлді. Жоғары билік органын қытай халық республикасы орталық халықтық үкімет болды. Үкіметті Мао Сузиддин басқарды. Формалды түрде ОХҮколциалық болды. Өндіріс пен ауылшаруашылығы ауыр жағдайда еді, елді инфлекция өсті. Бұл кезең М.Сузейдің тек ғана КСРО-дан көмегіне жүгініп, артты. 1949 жылы соңында ал ол Мәскеуге И.Х.Сталиннің жетпіс жылдық мерей тойын келді. Осында ол 1950 жылы ақпанда дейін іс-сапармен болды. Келіссөздер барысында Достық, Одақ өзара көмек туралы 30 жылдық мерзімді келісім жасалды. Оған қосымша ҚКР-на 300 млн-да, 50 өнеркәсіп орнынының құрылысына көмек көрсету туралы келісіммен қол қойылды. 1950 ж аграрлық қайта құру туралы заң іске асырылды, жер иелену жойылды. Ірі буржуазияның шетел капиталының мүлкі тәркіленді. 1951-1952 ж.ж. ҚКТ-ң инициативасымен формальді түрде коррупуни, бюрократизмге...
Кітап суреті, оқулық

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Азия және Африка елдері. Отаршылдық жүйенің күйреуі.

Азияда отарлық система күйрегеннен кейін империалистер Африканы тонауын күшейтті. Бірақ Африка елдерінде де орталық езгіге қарсы ұлт-азаттық қозгалыс өріс алды. Африка халықтарының ұлттық тәуелсіздігі жолындағы күрес орталықтарының бірі екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Солтүстік (Араб) Африка болды. 1952 жылы Италияның бұрынғы отары Ливияның тәуелсіздігі жарияланды. Мароккода, Тунисте және Алжирда ұлттық-азаттық қозғалыс үлкен өріс алды. Бұл елдерде еңбекшілер мен ұлт буржуазиясының антиимпериалистік біртұтас майданы құрылды. Француз империалистері ұлт буржуазиясының кейбір бөлігімен астыртын келісу жолымен ұлт-азаттық қозғалысты ыдыратуға әрекет жасады. Бірақ ол әрекеттерінен түк шықпады. Мароккода француз отаршылдарына қарсы көтеріліс басталды. Оны ірі соғыс күштерінің және авиацияның көмегімен басуға мүмкіндік болмады. Француз үкіметі мароккандықтармен келіссөз бастауға, ал 1956 жылдың мартында Марокконы тәуелсіз деп тануға мәжбүр болды. Франциялық Марокконы Испанияға тиісті бұрынғы бөлігімен біріктіргеннен кейін сұлтан бастаған дербес Марокко мемлекеті құрылды. 1956 жылы Франция Тунистің тәуелсіздігін де мойындауға мәжбүр болды, Тунис 1957 жылы демократиялық республика болып жарияланды. Ұлт-азаттық қозғалыс бірқатар ағылшын отарларында да жеңіске жетті. Республика болып жарияланған Судан ұзақ күрестен кейін, 1956 жылы марта Англияның Золотой берег отары тәуелсіздік жолындағы қажырлы күресі арқылы доминион правасын алып, іс жүзіндс Гана деген атақпен тәуелсіз мемлекет болып шықты. Сонымен, Африкада қысқа мерзім ішінде бес жаңа мемлекет пайда болды. Бұл елдерде 60 млн.-нан астам адам тұрады, олар Африка континентіндегі бүкіл тсрриторияның 30% алып жатыр. Мұныц өзі Африка халықтарының үлкен жеңісі. Алайда бұл елдерге толық тәуелсіздік жолында, империалистермен жасалған кіріптер келісімдерден азат болу жолында, өздерінің тсрриторияларындағы шетелдік соғыс базаларын жою жолында әлде болса да күресуге тура келеді. Африка халықтары отаршылдьіққа қарсы кұресті тоқтатпай жүргізуде. Алжир халқы бұл күрестің алдыңғы қатарында келеді, ол өзінің азаттықа деген правосын және өз елінің тәуелсіздігін екі жылдан аса уақыт ерлікпен қорғауда.
Кітап суреті, оқулық

Екінші дүние жүзілік соғыс жылдарындағы Азия және Африка халықтары

Африкада ІІ д.ж.с.жылдарында сахара шөлінің Оңтүстігіне қарай белсенді соғыс қимылдары жүргізілмеді. Тек Эфиопия, Эретрия және Сомалиде ғана соғыс қимылдары жүрді.  1940 ж тамыз айына қарай Италияның әскери жасақтары Британдық Сомали Кенияны және Суданның кейбір аудандарын басып алды. Алайда Эфиопиялықтардың әскери азаттық қозғалыстарының күшеюі бір жағынан Кения мен Судан халықтарының Ағылшындықтарға көмек беруі, екіншіден, әскерлерін 150 мыңға жеткізгеннен кейін Британ әскери басшылығы әскери қимылдарын бастады. Мықты шабуылдың арқасында 25 ақпанда Сомалидің астанасы Могодимоны, 1 сәуірде Эретрияның ең басты қаласы Амаруды Итальяндықтардан азат етті. 6 сәуір күні Эфиопиялық партизандардың көмегімен Аддес-Абебуны басып алды. 20 мамырда Шығыс Итальяндық армия күлталқан етіліп тізе бүкті. Осыдан кейін Британ басшылығы осы жердегі әскери күшті соғыс болып жатқан басқа жерлерге жіберді. Метрополияның күштеуімен армияға шақырылған 100 мыңдаған адам Солтүстік Африка, Батыс Европа, Таяу Шығыс, Бирма мен Малая да соғысуға мәжбүр болды. Жарты милионға жуық Африкандықтар әскери көмекші бөлімдерде қызмет етті. Француздық Африкандық иеліктеріндегі соғыстарда жеңілуі, осы жерлерде Германия құрған Виши үкіметі мен мойынсұмбағандар арасында қарулы қақтығыстар орын алып тұрды. Нәтижесінде генерал Деголь жеңіп шықты. 1944 жылы қаңтар, ақпан айларында Браззавильді Африкадағы Француз отарларының соғысының кейінгі статусы жайында конференция өтті. Осы кездесуде тұрғылықты халықтың өкілдерінен басқару билігін сайлау үшін барлығына бірдей құқық беру және қоғамдық өмірді демократияландыру мәселесі қаралды. Алайда Браззавилде қаралған бұл декларацияға Француз комитеті қол қоюға асықпады. Соғыс жылдарында Европалық мемлекеттер Африкандықтарды пайдалану мәселесінде екі бағыт ұстанды. Бір жағынан Гитлерлік одақпен күресу кезінде Африкандық адам ресурсын барынша пайдалану, екінші жағынан тұрғылықты халықтың қолына заманауи қаруға жолатуға қорықты. Көбінесе оларды көлік айдаушы, керуенші және саперлық бригадаларда ұстады. Европалықтар құрған орталық армияларда нәсілдік кемсітушілік жиі орын алып тұрды. Соның ішінде бұл іс-әрекеттер Ағылшын әскерлерінде  көбірек байқалды. Соғыс жылдарында метрополиялардың беделінің түсуі нақты айтқанда 1941-1942 жж Европа мен Африкадағы жеңілістері, екінші жағынан 1941 ж тамызда Англия мен АҚШ үкіметтері Атлантик хартиясына қол қоюы және фашизмге қарсы соғыста Кеңестік одақтың негізгі ролінің басым болуы Африка аумағында отаршылыққа қарсы көзқарастар көбейе түсті. Әлеуметтік –саяси және экономикалық өзгерістер метрополия мен отар арасында  бітпес шиеленіске апарды. Соғыс жылдарында ұлт-азаттық қозғалыстардың құрылуы, соғыстан  кейінгі жылдарда беделі төмендеген отаршыларға қарсы күрестердің жандануына әкелді. 1945 ж Манчестер (Англи) қаласына Ү Панафрикандық конгресс жұмысын бастады. Бұлконгрестің жұмысы тарихи кезеңге сай келді. Европалық қозғалыстарда фашизмнің жеңілуі, Азияда алғашқы тәуелсіз мемлекеттердің пайда болуы, осының барлығы Африкандық кандидаттарға үміттенуге негіз болды. Осы конгрессте жұмысшы кәсіподақтарының басшылары, ауыл шаруашылық өкілдері, ұлтшыл интеллигенция, соғысқа қатысқан солдаттар қатысты. 200-ден астам делегат баяндама оқып, нақты отаршыларға қарсы іс-қимылдар көзделгені айтылды. Осы конгресте халықтың революциялық толқуларына қолдау көрсету керек деп, маңызды төрт резолюция қабылданды: «отар державаларына қарсы үндеу», «отар елдеріндегі жұмысшылар, шаруалар және зиялыларға үндеу», «БҰҰ-на меморандум». Үндеу текстінде барлық отар халықтарына елдің және бүкіл Африканың тәуелсіздігі үшін күреске ұйымдасуға және күрес барысында қолдан келетін барллық нәрсе жасауға, керек болса, қарулы соғысқа дайыын болуға шақырды. ҮПанафрикандық конгрес Африка халықтарының отаршылдыққа қарсы күресінде нақты талап  қоюға және бағдарлама құруына көмектесті. ІІ д.ж.с-тың аяқталуы, іс-жүзінде Африканың саяси картасын өзгертпеді. Алайда отар экономикасының дамуы нәтижесінде Африкандық буржуазия мен жұмысшылар қатары ұлғая түсті. Ауыл тұрғындарының көптеп қалаға шоғырлануы тайпалық ақсүйектер билігінің төмендеуіне апарды. Соғыс жылдарында Африка Батыс елдері мен АҚШ үшін азық-түлік және шикізат базасына айналған. Соғыс жылдарында соғыс шығынан Африка халықтарына жүктеу арқылы өз экономикаларын құлдыратпай ұстауға тырысты. 1941 жылға «Атлантик хартиясының» саяси басқаруының таңдауы болды, деген уәдесін Англия орындамады. Унистон Черчель, «Жоғарғы мәртебелінің 1-ші министрі болып, Британ империясын күйрету үшін тағайындалған жоқпын» деп мәлімдеді. Одан кейін келген К.Этли либералистік паритяның атынан Черчельдің сөзін қуаттап, хартияның мәтіні Африка халқына арналмаған деп мәлімдеді. Француз отарларындағы губернаторлар да өзін-өзі басқару және автономия алу мәселені бүгін, ертең немесе болашақта да берілуі мүмкін емес екендігін айтты. Африка халықтарының отаршыларға қарсы күресі әр түрлі формада жүргізілді. Стихиялық және ұйымдасқан, бейбіт және қарулы көтерілістер. Күрестің түрі, әдісі және мүмкіншілігі Африка Халықтарының қоғамдық және әлеуметтік дамуына, этникалық және ұлттық ерекшеліктеріне дәстүрлі өмір қоғамына әлеуметтік таптарына және отарлық басқару жүйесіне қарай әр түрлі болды. ал соғыстан кейінгі жылдарда «Қара Африкадағы» ұлт-азаттық қозғалыстьардың бәсеңдеуіне Африканың жан-жақты артта қалуы әсер етті. Сонымен қатар Азияға қарағанда Африкада көп ғасырлық Европалық құл саудасы жәнекапитаоистік экономикалық жүйеге толық кіруі, бұл жердегі ұлт-азаттық қозғалыстар созылмалы әрі кезеңімен жүргізді. «Қара Африкадағы» ұлт-азаттық қозғалысты үш кезеңге бөле аламыз: 40-50 жж. – Салыстырмалы түрде бейбіт кезең. Бұл кезеңде Африка халқы ереуілде, демонстрациялар, митингілер жасаумен шектелді. 50 ж соңы мен 60 ж ортасы –бұл кезеңде отаршылыққа қарсы күрестің өз шыңына жету кезеңі. Осы уақытта көптеген Африка елдері тәуелсіздік алды. 60ж ортасы мен 80 ж соңы –бұл уақытта Африка халқы Партугалия отарларында және Оңтүстіктегі нәсілдік кемсітушілікке қарсы қарулы, партизандық күреспен...
Кітап суреті, оқулық

Екінші дүние жүзілік соғыс жылдарындағы Азия және Африка халықтары

30 жылдардың ортасында Кемал қайта құрулары оңды нәтижесін берді . Елдің  экономикалық және саяси жағдайы нығайтып, Туркияның беделі өсті. Бұл түрік дипломатилисына бірқатар сыртқы саяси қадам жасап Анкаралық үкіметтің әлемдік аренадағы беделін  көтеруге мүмкіндік берді. Оның бірі  Швейцарияның Монтрё қаласындав Қара теңіз бұғаздарының режимін қайта құруға арналған конференцияны өткізу. Оған қатысушы елдер қабылдаған конвенцияда түрік үкіметінің бұғаздардағы қауіпсіздікті сақтау іс – шаралары ескріліп, Анкараға оларды релиститаризациялау құқын берді. Ататүріктің өмірінің соңғы жылдары  мен ол қайтыс болғаннан кейін ( 1938ж)  бір партиялық жүйе режимі әлсірей бастады. Бірақ одан кейін де ел басшылары екінші әлем соғысы қарсаңында халықаралық қатынастар шиеленісе түскенін ескере отырып осы жүйені сақтауды жөн көрді. Соғыс басталғаннан кейін Түркия бейтараптық жариялады. 1945 жылы ақпан айында Германияның жеңілетіндігене  көзі жеткеннен кейін Германия мен Жапонияға соғыс жариялады. Осы акцияның салдарынан  ол БҰҰ – ң  құрылтайшысы елдер  қатарына қосылуға ---- мүмкіндік алды. Бірақ халықаралық аренадағы беделі төмендеді әсіресе КСРО мен қатынастары нашарлады. Сондықтан Туркияның басшылары ішкі және сыртқы саясатты түбегейлі өзгертті. Германия КСРО – ға қарсы шабуыл жасағаннан кейін Иранда профашистік көңіл күйі өсіп, ол Гитлерге қарсы коапиции елдерінің белсенділігін арттырды. У. Черчилим  ұсынысымен Англия мен КСРО Иранға оккупация жасады. 1941 жылы қыркүйекте Оңтүстік Иранға ағылшын әскері , ол солтүстігінен кеңес әскері кіргізілді.   1921 жылы Кеңес –Иран келісімнің 6 бабына сәйкес 27 – тамыз күні Фарум басқарған жаңа үкімет Ираннан Германияның дипламатиялық  өкілдерімен агенттерін қууға уәде берді. Бірақ Реза шах бұл уәдені орындамады. Елде наразылық өсті. Реза шах тақтан бас тартуға мәжбүр болды. Орнына оның ұлы Мұхаммед  Реза Пехлеви отырды. Фашистік агентура жойылды. 29 қаңтар 1942 жылы Тегеранда КСРО,Ұлыбритания, Иран арасында одақ туралы келісім жасалды. Осының негізінде Иран территориясы арқылы КСРО – ға қару – жарақ пен материалдар тасымалданды. 1943 жылы 9 қыркүйекте Иран формальді түрде Германияға соғыс жариялады, бірақ Иран әскері әскери қимылдарға қатысқан жоқ. Египет. Соғысқа Германия  жағында Италияның кірісуі, тынық мұхиттағы соғыс, Жапонияның Үндістанға қауіп төндіруі, алдынғы Азиядағы әскери қимылдар мен қиындықтар Египеттегі ағылшын қорғаныс жүйесінің маңызды нүктесіне айналдырды. Осында ағылшын әскери басшылығының штаб, және Таяу Шығыс пен Шығыс Африкадағы одақтас елдер әскерін қамтамасыз ету  орталығы орналасты. Италия Абисиилияны басып алғаннан кейін, Англия Египеттің қорғанысын күшейітті. Әскери Жерорта  теңізіндегі ағылшын флотыныңнегізгі базасы – Александрияны нығайтты. 1940 жылы Муссолини Англия мен Францияға соғыс жариялап, Египетке шабуыл жасамайтындығын ескертті. Египет Италиямен дипломатиялық қатынастарды  тоқтататты. 1940 жылы маусымда итальян әскері Египетке қарсы шабуыл бастап, Эс- Соллумды басып алды. 1940 жылы желтоқсанда шабуыл тоқтатылды. 1941 жылы көктемде герман – итальян әскері Египетке басып кірді, ал 1941 жылы қарашада ағылшын әскері шабуылға шығып, 1942 жылы Египет азат етілді. Үш айдан кейін герман- итальян әскері генералРелемельдің басқарумен басып кірді. 1942 жылы Александрияға мен АҚШ –ң көмегімен Эль- Аламетна маңында  қорғаныс ұйымдастырылды.Эль –Алемейна маңында   болған ірі шайқас ағылшын  әскерінің жеңісімен аяқталды. 1945 жылы ақпанда Египет формальді түрде Германия мен Жапонияға соғыс жариялады, бұл оған 1945 жылы мамыр – маусымда өткен БҰҰ – н құрған конференция қатысуға құқық берді. Судан екінші әлем соғыс жылдарында әскери қимылдар аренасына айналды. Судандықтар әскерге шықырылды, еңбек корпустары құрылды, жаңа салықтар енгізілді. Отаршылдық жүйенің дағдарысымен Судан халқының тәуелсіздік үшін күресінің жаңа кезеңі басталды. Жаңа саяси партиялар құрылды. 1945 жылы британ үкіметінің қолдауымен феодалдар мен компрадорлардың Аль – Умма партясы құрылды. Коммунистік идеялар да кең тарады. 1946 жылы Суданда коммунистік партия құрылды.
Кітап суреті, оқулық

Ауғаныстан, Иран, Туркия халықтарының саяси азаттық үшін күресі

ХХ ғасырдың басында Ауғанстан сыртқы әлемнен бөлектенген, халқы түгелдей дерлік сауатсыз, халқының үштен бірін көпшенділер мен жартылай көшпенділер құрайтын нашар дамыған ел болды. Екінші ағылшын –ауған соғысы (1878-1880)жылдары билік басына келген Ауғанстанның әмірі Абдурахман (1 қазан 1901 жылы) қайтыс болғаннан кейін  баласы Хабибулла (1901-1919) таққа отырады. Ол билік еткен кезеңде елдің болашақтағы даму тенденциясы анықтала бастады. Бірақ ағылшын отарлаушылары тарапынан қайта қыспаққа түсті. Сол аймақта британдық билік жүргізіп отырған Индияның вице-королі лорд Керзонға Хабибулла өзінің таққа отарғандығы жайлы хабардар етті. Керзонның әкімшілігі тез арада қатал қысыммен, жаңадан болған ауған әмірінен елдің егемендігін қысқартатын көптеген жеңілдіктерді алып қоюға тырысты. Осы мақсатпен ағылшын –ауған арасындағы келісім кезінде жеке әмір Абдурахманмен жасалған болатын, соны қалпына келтіруді түсіндірмекші болды. Екі ажқты дауы мәселелерді шешуді сылтау етіп КЕрзонның Индияға шақырғанына Хабибулла бармайттындығымен жауап берді. Ел ішіндегі жағдайдың тұрақсыздығына байланысты ағылшындар әмірге аса қауіптірек болған ағасы Насурлла- ханды таққа отырғызамыз деп қорқытып, жауыздық істеп отырды. Ұйымдастырылған бірнеше сарай қастандықтары ашылды. Сол кездегі халықаралық жағдай, әсіресе Ресейдің Жапаониямен  соғысында жеңіліп қалу ағалшындардың Орталық Шығысында белсенді қимыл жүргізуіне мүмкіндік берді. Осы жағдайды Ауғанстандағы позитциясын нығайту мақсатында ағылшындар Кабулға жаңа келісім шарт жасау үшін Дэн тапсырмасы жіберіледі. Дэнеге Ауғанстанның сыртқы саясатына британ үкіметі тарапынан толық бақылау орнатуды сақтау тапсырылған.Сонымен қатар бұрынғы Ауғанстанның егемендігіне шек қоюына қосымша Керзон жасаған келісім жобасын апара жатты. Бірақ Хабиюолла бұл жобаны қабылдаудан бас тартты. Ол өзінің билік еткен уақыт арлығында бұрынғы ағылшындар мен Абдурахман арасында болған келісім шарт жалғастыру жобасын ұсынды. Бұл жобаға 1905 жылы 21 наурызда Дэн қол қояды. Абдурахманның мақсаттарын Хабиболланың қабылдауы ағылшын үкі метінің Индиянның вице-королі арқылы Ауғаныстанның сыртқы саясатына толық бақылаудың сақталғандығын нығайты. Сол үшін ол Иран, ауғаныстан және Тибеттегі ықпал ету аймағын  межелеу туралы 31 тамызда 1907ж. ағылшын –орыс келісім шартына қол қоюы еді. Ауғанстан үкіметі бұл келісімге қосылғсы келмеді . Бірақ оған ауғандар келісе ме жоқ па «заңды күші» бар ретінде қарастырылады. Ауғаныстанның бірте- бірте сыртқы саяси жағдайы нашарлап,  елдің егемендігін қалпына келтіру үшін күрес те қиындай түсті. 1 дүниежүзілік соғыс басталғанда Хабибулла Ауғанстанның  бейтарптығын жариялады. Ол іштегі шиеленсті германдық – түріктік халықтың  саны көп болғанымен бейтараптығын Англяға сеніп жариалады. Әмір 1 дүниежүзілік соғысты «үлкен тарап»  ретінде сипаттап, «қазіргі кезде тек бейтараптық саясатты ұстанған Хабибулланың  халық алдындағы беделі  зор болды. Соғыстың аяғында Ауғаныстнның толық мемлекеттік егемендігін қалпына келтіруге қолайлы жағдай ұалыптасты. Солай бола тұрса да, жас ауғандар мен ересек ауғандар арасындағы көзқарастың айырмашылығына қарамастан , олар Х абиболланы Англяға тауелді  болудан құтылуға әрекет етпегені  үшін сынады. Халық арасында жас  ауғандықтар қозғалысын да белсенділігіменг  көзге түскен ханзада А манулланың беделі өсе түсті. Әмір Хабиболла 1919 ж. 28 ақпанда сарайда ұйымдастырылған қастандық нәтижесінде өлтірілді. Билікке Нарсулла мен күреске түскен Аманулла Кабул халқы мен әскердің қолдауымен  жеңіп  шықты. 1919 ж. 28 ақпанда Аманулланың  таққа отырғанын  салтанатты  түрде жариалады және Ауғанстанның ағылшын –ауған  қатынастарын  қайта қарау туралы  және  Ауғанстанның  толық  тәуелсіздігін  қалпына  келтіру  туралы Үндістанның вице – колоі  лорд  Челмосфордқа  хат жолдады. Бірақ , Лордтан бұған келіспейтіндігі жайлы жауап келді. 1919 ж. мамыр  айында Англия ауған мемлекетіне қарсы III- басқыншылық соғысты бастады. Әскеінің басымдылығы мен техникалық  жақсы жабдықталғанаына арқа сүйеген британ  әскері  ауған жеріне басып кірді . Дегенмен ,  ауған әскерімен таипалардың бірігіп жасақ құрып,  басқыншыларға қарсы күресі  нәтижесінде, сондай – ақ ауған әскери күштерінің Үндістанның  солтүстүк – батыс шекаралық  провинциясына басып кіруімен жағдай шиеленісе түсті . Сонымен бірге,  Үндістандағы  азөаттық  қозғалыстарымен  қызыл Армияның  Орта Азиядағы ағылшын әскери бөлімшелеріне қарсы әрекеттерінің нәтижесінде отарлау  әкімшілігінің  жағдайы қиындай түсті. 1919 ж. 3 маусымда Англяға келісімге кеиліп , ал 8 тамызда Равалпин  қаласында алдын ала бейбіт келісім щартына  қол қ оюға мәжбүр болды. Осы келісім шарт бойынша Ауғанстан тәуелсіз ме млекет болып  танылып , сыртқы байланыстарды жеке жүргізу  құқығына  ие болды. 1921 жылы 28 ақпанда  кеңес – ауған келісім шартына қол  қоиды, ол келісімшартта екі мемлеке те өздеріне қарсы жауласушы елмен келісімге келмеу туралы өзара міндет қабылдады. Кеңес  мемлекеті А уғаныстанға ақшалай және басқа даматериалдық жәрдем көрсетті.  Бұл келісімшартқа  қол қойылғннан кейін Англия 1921 жылы Ауғаныстанмен  татулық келісімшартын  түзіп  онымен  бірге дипломатиялық  байланыста болуға мәжбүр болды. Соның артынша Ауғанстан Еуропа мен Азияның басқа елдермен  дипломатиялық  қарым – қатынасты құрады.   Егемендік алғаннан соң Ауғаныстан саяси және әлеуметтік – экономикалық дамуға мүмкіндік  туғызады. Елде бірқатар реформаларды жүзеге асыру үшін 25 адамнан  тұратын еркше комиссия құрылды. Бұл комиссия  елдегі қаржы, салық мәселесін бірінші кезекте жолға  қойды.  Комиссия жүргізген реформалардың ішіндегі  ең маңызды жерге жеке меншікті енгізу мен шаруашылықтың  көптеген салаларында мемелекеттік сектордың меншігін кеңейту болды. Кейінірек қаржысының жетіспеуі соаншалық  мемлекеттің жерін сата бастады. Бір  ортаға бағынған мемлекет құру ұшін 1921- 1925 жылдары арасында бірнеше заңдар  шығарылды. Мемлекттік құрылыс реформаларының  ішіндегі ең  маңыздысы 1923 жылы 10 сәуірде Ауғаныстанда монархиалық құрылысты бекіткен конституциясы қабылданды. Жоғарғы билікті жүргізуші әмір блоды. 50 адамнан  тұратын Мемлекеттік кеңес  заң шығырушы  бюджетті , басқа елдрмен  келісім  шарт жүргізуді  талқылап, бекіткен  орган болды атқарушы билік министилр кабинетіне берілді . Сонымен қабылданған негізгі  заң елде конституциалық монархияны заң жүзінде бекітті. Сот реформасы жүргізіліп, сот  ісі мұсылман дініне  бөлініп, мемлекет бақылауына берілді. Елде болашақ ауған пароаментінің  бастапқы формасы- халық Кеңесі құрылды, сонымен бірге  мемлекеттік жалау, елтаңба бекітіліп,  жаңа азаматтық  және қылмыстық  кодекстің жобасы жасалды.  Бірақ та жаңа реформаларға наразылық білдірушілер саны әсіресе, белді діни қызметшілер , дінбасылар арасында арта түсті. Олар барлық наразылық білдірушілердің басын қосып, 1928 ж. күзде Хазарраджат пен Хоста ауған таипалары бас көтерді. Көтерілісшілер арасында  шыққан тегі тәжикБачайи Саконың  беделі артып , ол аз уақыттың ішінде жас ауған дар режимін  құлатып, әмір тағына қол жетті.  Ол  өзін «дінсіз»Аманулланың әрекетінен «шаруалар мен исламның  тазалығын қорғаушымын»  днп жариалады. Жоғарғы дін басылары, тайпа хандары, әкери жер иеленушілер оны ашықтан- ашық қолдады. 1928 жылы қарашада Багай Сакао әкерлері Чарикар  қаласын басып алды.  Ол қаланы басып алған соң өзінің  әмірші Хабиболла – ханмын деп өлген әмірдің құрметіне аталды. 1929 жылы Кабулды астана ретінде қабылданғаны үшін өкініп қалды. Аманулла өмірінің ақырына дейін қуғында жүріп, 1960 жылы шетелде Цюрихта қаза тапты. Ауғаныстан үшін өте ауыр  уақыттар басталды. 1929 жылдың көктеміне дейін мемлекетте ішкі  соғыстар болды; мемлекеттің егемендігіне  қауып төнді.  Бачай  Сакао басқарған  уақыттарда(1929 жыл қаңтар- қазан) Ауғанстан үшін орта ғасырлардағы ең ауыр да азапты уақыттар болды. Бачай Сакао  сыртқы саясатында КСРО –ға қарсы жауласушы, дұшпандық саясат ұстанды.  Ол Ауғаныстанда Орта Азиадағы Кеңестік  елдерге қарсы басмашылардың базасын айналдырып жіберді. Бачай Сакао басқару режиміне соққы берген  ағылшын- ауған соғысының батыры  жас ауған үкіметінде соғыс министірі блоған  гинирал Надри – хан  болды. Надри – хан мемлекеттегі  отаншылдық  күштерді біріктіре алды. Оның  әскерлері Кабулға басып кіріп, Бачаи Сакаоны өлтірді. Сөйтіп 1929 жыл 15 қазанда  Надри- хан Ауғаныстанның патшасы болып жариаланды және оның билігін  бүкіл ел моиындады. Надриханның билік басына келуімен елдегі жағдай түзеле бастады. Сот билігі қайтадан дінбасыларына  өткенімен оны мемлекет өз бақылауына алды. 1931 жылы жаңа Конституция қабылданды. Бұл жаңа конституция дін  басыларының  құқық пен ағарту саласындағы басымдылығын бекітті,  тайпаның беделді басшыларының орталық  және жжергілікті  билік органының қызметіне қатысуын қамтамасыз етті. Бұл кезеңдегі  Ауғаныстанның  халықаралық саясаттағы басты үрдісі өзінің бейтараптығын сақтау және   барлық елдемен қатынасын дамыту блоды. 1933 ж. 8 қарашада Надришах өлгеннен кейін таққа оның баласы Мұхаммед Захир шах отырды. Европада  екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Ауғансттан өзіне бейтарап саясат жүргізетіндігін мәлімдеді.
Кітап суреті, оқулық

Үндістан халқының ұлт –азаттық күресі

  ХХ ғасыр бас кезіндегі Британдық Үндістан мемлекеттік- саяси және партиялық- саяси жүйесі дамыған ел болатын. ХIХ асырдың 80-ші жылдарында мұнда орталықтанған отаршылдық- буржуазиалық басқару аппаратының негізі қалыптасты.       Британдық Үндістанның эканомикалық дамуы метрополияның мүддесіне тәуелді болды. Метрополия Үндістанды шикізат және өз товарларын өткізу рыногына айналдырды. Ағылшын өнеркәсібі мен үнді ауыл шаруашылығының арасындағы еңбектің бөліну процесіҮндістан мен Англия арасындағы сауданың дамуының көрінісі болды.      Үнді экспортыныңнегізгі тауарлары: мақта, жүн, кендір, пальмалық талшық, күріш, бидай, дәмділіктер, индиго, апиын, плантациалық дақылдар.      Тең емес келісімдер нәтижесінде елде үлкен материалдық құндылықтар шығарылды. Ағылшын инвестициясының салымдарының негізгі обьектілері темір жолдар, ирригациялық құылыстар, плантациялық шаруашылық, фабрика, завод құрылысы және тау кен өнеркәсібі. Ағылшындардың қолында елдің ірі өнеркәсіп орындары болды.      ХХ ғасырдың басынан басқару агенттіктерінің маңызы өсті- Үндістандағы ағылшын отарлық монополиялар ұйымы және ағлшын банктері. Көп укладты үнді эканомикасының шеңберінде капиталистік қатынастар біркелкі дамыды. Негізінен ағлшындардың іс- әрекеті Калькутта, Бомбей, Мадрас кейіннен Дели аумағына таралды. Ал Декан солтүстік және солтүстік- шығыс аймақтарда ауылшаруашылықтың капиталистік қатынастарға дейінгі формалары басым болды. Калькутта, Мадрас, Бомбей территориаларында тауар ақша қатыныстарының дамуы, ішкі рыноктің қалыптасуы және кәсіпкеліктің дамуы үнді сауда өсімқорлық кейіннен өнеркәсіп капиталының қалыптасуына әсер етті. Олардың өкілдері алғашқыда ағылшындардан бір саты төмен тұрды, кейіннен жетекшілікке күресе бастады.      ХIХ ғасыр мен ХХ ғасырдың тоғысында Британдық Үндістан дәстүрлі шаруашылықпен өнеркәсіп орындары түйіскен көп укладты метрополияның аграрлы шикізаттық қосымшасы болды.       Партиялық жүйенің қалыптасу процесі отарлық автократиялық жағдайда қалыптасты. Жергілікті капиталистердің мүддесін көздеген алғашқы қоғамдық саяси ұйымдар едәуір дамыған аймақтарда  (Бенгаль, Мадрас, Бомбей) ХIХ ғасырдың30-80 жылдарында пайда болды. Бүл ұйымдардың негізгі талаптары эканомикалық протекционизм енгізу, нәсілдік және ұлттық кемсітулерді қысқарту.      Қоғамдық пікірдің және саяси мүделердің дамуына бірнеше факторлар кедергі болды. Әлеуметтік- эканомикалақ дамудың біркелкі болмауы, үнді эканомикасының көп қырлылығы, Британдық Үндістан территориасында әртүрлі әкімшілік- саяси жүйелердің болуы негзгі факторлар болып саналады. Саяси белсенділік негізінен президенттік территорияларға тән болды.(Бомбей, Мадрас,Калькутта). Ал Хиндустан, Радж Путан, Орисса сияқты ішкі аудандарда саяси жүйенің қалыптасу процесі баяу жүргізілді.      Үндістанның саяси тарихының басты оқиғасы 1885жылы құрылған бүкіл үнділік ұлттық ұйым- үн ді ұлттық Конгресінің құрылуы болды.Оның құрамында негізінен ұлттық кәсіпкерліктің өкілдері, және үнді қоғамының интелектуалды жоғары таптары кіреді. Оның ішіне заңгерлер, дәрігерлер, қаламгерлер, оқытушылар, мемлекеттік мекеменің қызметкерлері кірді. Конгрестің әлеуметтік базасы кеңейді. Конгтесс әртүрлі әлеуметтік касталық айырмашылыққа қарамағандыықтан әртүрлі әлеуметтік топтардан құрылған ұйым болды.Бұл біріккен ұлт-азаттық қозалысқа буржуазиялық ұлтшылдармен отаршылдыққа қарсы көтерілісшілердің бірігуіне алып келді. Ұлттық конгресс маңында топтасудың негізге қарсы оппозиция құру болды. ХХ ғасырдың бас кезінде конгрессте екі бағыт болды:  Либералдық (С. Банерджи, Д. Наорроджи, М. Гокхале, К.Т Педанг)  Радикалық (Б.Г Пилак, Б. Ч Пал, А.Гхош, Л.Л. Рай) Олардың арасындағы  айырмашылық ұлт- азаттық қозғалыстың міндеттері әртүрлі түсініктен тұрды. Бірінші ағымның өкілдері бейбіт және бірте- бірте тәуелсіздікке  жету жолыныңжақтаушылары болды. Үнді қоғамын конституциялық реформалар арқылы өзгерту жолын жақтады.         Үндістан ХХ ғасырға көптеген әлеуметтік эканомикалық қайшылықтармен кірді. Шаруалардың, қала кедейлерінің ереуілдері өнеркәсіп орындарындағы ереуілдермен бірігіп жүргізілді. Отаршылдыққа қарсы бас көтерулер негізінен 1905- 1908 жылда болды.