Бас бет Authors Posts by Shingis

Shingis

2241 POSTS 0 COMMENTS

Банктің табыстары мен шығыстары туралы реферат

Банктің табыстары, олардың қалыптасу көздері

Коммерциялық банктердің табыс көздеріне мынадай банктік бизнес түрлерін жатқызуға болады:

  • ссудалық бизнес;
  • дисконттық бизнес;
  • сақтау бизнесі;
  • банктік кепіл беру қызметі;
  • бағалы қағаздармен жасалатын бизнес;
  • салымдар қабылдау және клиенттердің тапсырмасы бойынша операцияларды жүзеге асыру бизнесі;
  • басқа банктермен корреспонденттік қатынасқа негізделген бизнес;
  • дәстүрлі емес қызметтерді көрсету бизнесі;

Саудалық бизнес екі элементтен тұрады: клиенттерге (жеке және заңды тұлғаларға) ссудалар беру және бос ресурстарды басқа коммерциялық банктерге уақытша пайдалануға пайыздық сыйақыда беру. Саудалық бизнестің екінші бөлігі кейде банкаралық несие, кейде басқа банктегі депозит формасында болуы мүмкін. Саудалық бизнестен пайыз формасында табыс түседі.

Дисконттық бизнес, төленбеген вексельдерді, чектерді және талаптарды банктің белгілі бір төменгі бағамен- дискот негізінде сатып алуын сипаттайды. Дисконт бизнестің түріне факторинг операциясы жатады. Факторинг операциясы айналымды және айналымсыз болуы мүмкін.

Бірінші жағдайда, банк төлеушінің төлемеген міндеттемесін қаражатты алушыдан (жабдықтаушыдан) талап етуге құқылы.

 Ал екінші жағдайда, банктің ондай құқығы жоқ, бірақ ол ондай операциядан түсетін жоғарғы сыйақы үшін тәуекелге барады. Факторингтік операциядан түсетін сыйақының жоғары болуы, өнімді сатудан түсетін жабдықтаушының табысын азайтады.

 Мұндағы табыс екі элементтен тұрады:

  1. сатып алғаннан төлемнің түсуі арасындағы аралықта банктің несиелік ресурсын пайдаланған үшін төленетін пайыз;
  2. факторинг операциясының түріне байланысты тәуекелге сәйкес шамасы ауытқып отыратын комиссиондық сыйақы. Факторинг операциясындағы комиссия пайызбен белгіленгендіктен, факторингтік операциядан түсетін табысты банктің пайыздық табысына жатқызады.

Сақтау бизнесі банктің трасталық (сенім) және агенттік қызметтеріне негізделеді. Бұл бизнес клиенттің мүлкін (жылжымайтын мүлік, бағалы қағаз, шоттағы қаражатын) басқарғаны үшін немесе осы мүлікке байланысты клиенттің тапсырмасын орындағаны үшін алатын комиссия формасындағы табыс түрінде банкке табыс әкеледі. Мысалғы траст келісім-шарты негізінде банк клиенттке шоттағы қаражатын табыс әкелетін активтерге орналастыратындығына міндеттеме алады. Агенттік қызметте клиентпен нақты қай операцияға қаражат жұмсау қажеттігін келісіп алады. Трасталық операцияларда тәуекел жоғары, себебі мұнда банктің табысы клиенттің табысынан жоғары болуын қалайды. Соған сәкес, трасталық операциялардан түссетін комиссия мөлшері де агенттік қызмет көрсетуден түсетін табысқа қарағанда біршама жоғары болып келеді. Мұндай ерекшелік, өз кезегінде трасталық қызметтен алынатын комиссиялық сыйақының құрылымын анықтайды. Ол мүлікті басқарғаны үшін төленетін комиссиондық сыйақы  мен жұмыстың нәтижесі бойынша төленетін сыйақыдан тұрады.

Бағалы қағаздармен бизнес мынадай элементтерді қамтиды:

  1. банк өзінің бағалы қағаздарын шығару;
  2. оларды нарыққа салу;
  3. кәсіпорындарды жекешелендіруге байланысты қызмет көрсетуде басқа да эмитенттердің бағалы қағаздармен қайталама нарықтағы операциялары.

Мұндай бизнестен табыстар келесідей көзден құралады:

  1. өзінің және басқа да эмитенттердің бағалы қағаздарын сату барысында бағамдық айырмадан;
  2. жекешелендіруге байланысты көрсеткен қызметі (жекешелендірілетін кәсіпорынның есебін талап етілетін стандартқа жеткізіу, оның құнын бағалау, акцияларын шығару және орналастыру, реестр жүргізу) үшін комиссия.

Банктіңкепіл беру қызметі клиенттерге есеп айырысу үшін және несие алу үшін банктің әр түрлі формалардағы берген кепіл-хаты мен кепілдемесіннен түсетін ақшалай сыйақы түріндегі табыс әкелетін банктің қызметін сипаттайды. Егер клиент банкі үшін оның атын шығаратын клиенттер қатарында болса, банк оған ақысыз кепіл-хатын беруі мүмкін.

Салымдар қабылдау және клиенттердің тапсырмасы бойынша операцияларды жүзеге асыру бизнесі банкке мынадай формаларда табыс алуға мүмкіндік бетеді:

  1. комиссиондық сыйақылар:
  • шот ашқаны үшін;
  • шотты жүргізгені үшін;
  1. белгілі бір мерзім ішінде белгіленген комиссия(ақща белгісінде);
  1. айналымнан алынатын комиссия (айналымнан % түрінде алу):
  • шот бойынша операциялар туралы көшірмелер бергені үшін;
  • шот жабу үшін;
  • қолма-қол ақша беруге немесе есеп айырысуға байланысты операцияларды жүргізгені үшін;
  1. Банктің корреспонденттік қатынас бойынша басқа банктерге корреспондентік шоттарындағы кредиттік қалдық үшін алынатын пайызы;
  2. Дәстүрлі емес табыс түрлері банктің лизингтік, ақпараттық, кеңес беру, валюта айырбастауға байланысты, клиенттерге оқытып-үйреткені үшін және т.б алынатын табыстар. Мұндағы лизингтік операциялардан түсетін табысқа: лизингтік төлемдер, пайыздық төлем және комиссия жатады.

Банктің барлық табысын үш топқа бөлуге болады:

  1. пайыздық табыстар;
  2. банктік қызмет көрсетуден алынатын комиссиялар;
  3. басқа да табыстар (бағамдық айырма, яғни баланстық құны меннарықтық құны арасындағы айырма, алынған айып пұлдар, пениялар және т.с.с.)

Пайыздық табыс комиссиялармен ұштасуы мүмкін. Мысалға, несиелік және факторингтік операциялардан банк пайыздық төлем мен комиссияға иеленеді.

Ссудалық пайыз- пайыздық табыстың басты көзі ретінде банктің берген ссудалары үшін қарыз алушылардың төлейтін төлемі болып табылады. Ссудалық пайызды мынадай белгілерге байланысты жіктеуге болады:

  • несие формасына қарай: коммерциялық, банктік, тұтыну несиелерінің пайызы және т.с.с.;
  • несиелік мекеме түріне байланысты: Орталық банктің есепке алу пайызы, банктік, ломбардтық ;
  • ссудалардың мерзіміне қарай: қысқа мерзімді ссудалар бойынша пайыз, ұзақ мерзімді ссудалар бойынша пайызы;
  • ссудалар түріне байланысты: овердрафт бойынша айналым құралдарына берілген ссудалар, вексельдерді есепке алу, мақсатты ссудалар бойынша пайызы;
  • операциялар түріне қарай: ссудалар бойынша пайыз, банкаралық несиелер бойынша пайыз, депозиттік пайыз;
  • есептеу тәсіліне қарай: жай және күрделі, қарапайым және тура және т.б.

Комиссия – банк операциясы үшін сыйақы, латын тілінен аударғанда “comissio” сөзі тапсырма дегенді білдіреді. Оның мөлшеріне көрсетілетін қызметтердің өзіндік құны мен қажетті пайда жатады.

Табыс көздері екіге бөлінеді:

  1. тұрақты, оған банктік қызметтен алынатын пайыздық және пайызсыз табыстар жатады;
  2. тұрақсыз, оған қайталама нарықтағы бағалы қағаздармен жасалатын операциялардан және көзге көрінбейтін операциялардан алатын табыстарды жатқызуға болады.

Табысты топтастырудың негізіне қабылдаған есептеу жүйесі жатады. Жоспардағы шотқа сәйкес бірінші реттегі 701-ші баланстық шотқа екінші реттегі 7-ші шот ашылады. Табысты есептеу жүйесіне сәйкес бірнеше түрге бөлінеді:

  1. несие бергені үшін алынатын пайыздар;
  2. бағалы қағаздар операцияларынан түскен табыс;
  3. шетел валютасымен басқа валюталық құндылықтар операциясынан түскен табыстар;
  4. алынған дивиденттер;
  5. банктарды ұйымдастырудан түскен табыстар;
  6. айып пұл, өсім, тұрақсыз айып пұл;
  7. басқа табыстар;

Екінші реттегі баланстық шотқа аналитикалық  есептеу шоты ашылады, олар табысты контрегенттер түріне қарай, тұрақты мәртебесіне қарай ерекшелінеді.

Банктің шығыстары және олардың жіктелуі

Коммерциялық  банктердің шығыстарын формасына және есепке алу тәсілдеріне қарай жіктеуге болады.

Формасына қарай, олар мынадай түрлерге бөлінеді:

  • пайыздық шығыстар;
  • пайызсыз шығыстар;
  • басқа да шығыстар;

Пайыздық шығыстар клиенттердің талап ету және мерзімді депозиттері, басқа да банктердің депозиттері бойынша, басқа да банктерден сатып алынған несиелік ресурстар үшін сондай-ақ шығарған бағалы қағаздар бойынша төленген пайыздардан құралад.

Пайызсыз шығыстарға жалпы банктің операциондық шығыстары мен басқару аппараттарын ұстау шығындары жатады.

Басқа да шығыстар, банктік операциялардың өзіндік құнына жататын резервтерді құру, салық төлеу шығыстарын, бағалы қағаздар нарығында, валюталық нарықта алып сатарлық операцияларды жүзеге асыруға, банктің мүлкін сатуға және тағы басқа байланысты болатын зияндарды сипаттайды.

Есепке алу тәсіліне қарай банктік шығыстарды мынадай түрге бөлуге болады:

  • банктің операциондық және түрлі шығыстары: банктің төлейтін салықтарының бір бөлігі, (мүлік, жол, көлік құралдары, жер, ҚҚС, яғни бұл салықтар банктің операцияларының өзіндік құнына жатады) таратқан қаражаттар бойынша төленген пайыздар, негізгі құралдардың амортизациясы, арзан бағалы тез тозатын заттардың және материалдық емес активтердің тозуы, жалгерлік шығыстары, жарнамалар, есептесу орталықтарының, пошта және телеграф қызметтері үшін төлемдер, оқытуға төлемдер, бланктер, ақпарат тасмалдаушылар, орайтын материалдар үшін шығыстар және капиталдық емес сипаттағы басқа да шығындар;
  • басқару аппаратын ұстау шығыстары: жалақы, сыйылықақы, ынталандыру ақысы, ғимаратты, құрал жабдықтарды және жеңіл машиналарды ұстау, күзет үшін шығыстар, іс-сапарлар және кеңсе заттары үшін шығыстар, яғни бұлар пайызсыз шығыстарды білдіреді;
  • банктің төлейтін айып пұлдар, пениялар және тағы басқа да шығыстар.

Коммерциялық банк шығыстарын салық салу базасының әсерімен шектелген тәсілге байланысты төменгідей топтастыруға болады:

  1. сипатына;
  2. түріне;
  3. шектелген тәсіліне;
  4. мерзіміне байланысты.

Банк шығыстары сиппатына қарай бес топқа бөлінеді:

  1. операциялық;
  2. банкті шаруашылық қызметімен қамтамасыз ету шығыстары;
  3. банк персоналдарына еңбек ақы төлеу;
  4. салық төлеу;
  5. арнайы резервтерге аудармаларды аудару;

Операциялық шығыстарға біріншіден- банк ресурстарын депозиттік және несиелік операция негізінде төленетін пайыздар; бағалы қағаздарды шығару.

Екіншіден- бағалы қағаздар операцияларын жүргізу бойынша, шетел валютасын, кассалық және есептеу операциясын, инкассацияландыру үшін банктің комиссия төлеуі.

Үшіншіден- басқа операциялық шығыстар (векселдер бойынша дисконтты шығыс, бағалы қағаздарды бағалаумен шетел валютасы бойынша шоттарды бағалауда берген теріс нәтижелер; бағалы қағаздарды алып-сатудағы шығыстар, құнды металлдар бойынша операциялар т.б).

 Сонымен, операциялық шығыстар- бұл банк операцияларымен тығыз байланысты шығындар.

Банкты шаруашылық қызметімен қамтамассыз ету  шығыстарына мыналар кіреді- басты құралдармен материалды емес активтерді амортизациялау, жалдау бойынша шығыстар, құралдарды жөндеу,кеңсе тауарлары, автокөлікті қамтамасыз ету, арнайы киімдер сатып алу, ғимараттарды пайдалануды қамтамасыз ету үшін шығыстар, жалақы, сыйлықақы, жалақы аударымы үшін шығыстар.

Шығыстың ерекше тобының біріне несие бергенде мүмкін болатын шығындарды жабуға құралған резервтер, бағалы қағаздардың құнсыздануы мен басқа активті операциялар шығынын жабу, дебиторлық берешекті жатқызуға болады.

Банктың басқа шығыстары өзінің құрамына қарай әр түрлі болады:

  1. Жарнама;
  2. Іссапар;
  3. Өкілеттік шығыстар;
  4. Кадрлар дайындау;
  5. банк қызметкерлерінің жеке автокөлігін қызметтік мақсатқа қолданғаны үшін өтемақы шығындары;
  6. маркетингтік шығындар;
  7. аудиторлық шығыстары;
  8. сот шығыстары мен есептерді баспа бетіне шығару және т.б.

Түріне қарай  үш түрге бөлінеді:

  1. Пайыздық;
  2. комиссиондық;
  3. басқа пайыздық емес шығыстар;

Пайыздық шығыстар- банктың несие алғаны үшін төленетін пайыз, жеке және заңды тұлғалар мен банктердің жедел депозиттер шоттарында қалған қаржы қалдығы, вексельдерді, облигацияларды, депозиттермен жинақтау сертификатын шығару бойынша пайыздық төлем.

Комиссиондық- банк бағалы қағаздармен шетел валютасы операцияларын жүргізген үшін комиссия төлеуде, кассалық қызмет көрсетуде, есептеу, инкассация жүргізу  мен кепілдік алғаны үшін төлемдер бойынша шығындарды төлейді.

Басқа пайыздық емес шығыстар- дисконтты шығыс, нарықтағы алып-сату сипатындағы шығыс активтерді аса бағалау, айыппұл, басқару аппаратын қамтамасыз етудегі шығыстарға шаруашылық шығысты бөлуге болады (еңбекақы төлеу, кадрларды дайындау т.б).

Банк шығыстарын есептеуде 702-ші баланстық шоттың екінші реттегі тоғыз баланстық шотты ашылады. Олардың басты ерекшеліктері бойынша бірнеше белгілер тағайындалған:

  1. шығыс түрі;
  2. пассивті операциялар түрі;
  3. шығыстың сиппаты;

Екінші ретті баланстық шотты негізге ала отырып шығысты бірнеше түрге бөлуге болады:

  • несие беру бойынша төленген пайыздар;
  • бағалы қағаздар операциялары бойынша шығыстар;
  • жеке тұлғалардың депозиті бойынша төленген пайыздар ;
  • шетел валютасымен басқа да құндылықтары мен операциялар бойынша шығыстар;
  • Басқару аппаратын қамтамасыз етудегі шығыстар;
  • банктерді ұйымдастырудағы шығыстар;
  • айыппұл, өсім, тұрақсыз айыппұл төлеу бойынша шығыстар;
  • басқа шығыстар;

Аналитикалық шоттарды есептеу кезінде шығыс топтарының ішінде бірнеше түрі ерекшелінеді (мысалы: несиелердің түрлеріне байланысты шығыстар,тәртіп бұзушылықтың түріне байланысты айыппұлдар, шоттардың иесінің мәртебесі мен шаруашылық қызметіне байланысты пайыздық шығыстар т.б).

Шығыстың мерзіміне қарай ағымдық мерзім шығысы мен болашақтағы мерзім шығыс болып бөлінеді.

Шектеу тәсілі бойынша банк шығысы:

  1. нормалы;
  2. нормалы емес;

Нормалы шығысқа- жарнама, іссапар, кадрлар дайындау,өкілетті, шығыстарды өтеу, банк қызметкерлерінің жеке автокөлігін қолданғанына байланысты шығыстар жатады.

Бұл шығындар банктің шығыс шоттарында толық есептеледі, бірақ шығындардың нормадан асып кетуі банктің салық төлеу базасын жоғарлатады.

Салық төлеу базасына байланысты банк шығынын үш топқа бөледі:

  1. Банк қызметінің өз құны бойынша шығыстары мен табыс салығын есептеу кезіндегі банктің салық төлеу базасын азайтады.
  2. Шығыс шоттарын есептеу бойынша шығыстар, бірақ бұл банктің салық төлеу базасын азайтпайды.
  3. Тікелей банк шығындарын есептеу шығыстары, бұл кезде банктің салық төлеу базасы есептелмейді.

Коммерциялық банктің табыс пен шығыс деңгейін бағалау

Коммерциялық банктың табыстары мен шығыстарын бағалаудың бірнеше тәсілдерін ерекше бөліп айтуға болады:

  • құрылымдық талдау;
  • табыс пен шығысты талдау;
  • олардың түрлері бойынша;
  • табыстар мен шығыстардың деңгейін сипаттайтын қаржы коэффиценттін есептеу;

Тәсілдер жиынтығы банктің табыстары мен шығыстарының сандық және сапалық бағалауға көмектеседі.

Банк табысын құрылымдық талдау мақсаты деп- тұрақты табыс көздерін бағалап олардың  басты түрлерін анықтаумен болашақта оларды сақтау.

Талдау өткен жылдардағы нақты мағлұматтарға сүйене отырып өткізіледі. Шетел практикасында олардың ұзақтығы үш жылға дейін.

Тұрақты бағалау бойынша табыс екі түрге бөлінеді:

  • Бірінші топқа банктің қызмет көрсету бойынша комиссия түрінде төленетін пайыздық табыс пен пайыздық емес табыс жатады. (Бұлар тұрақты табыс болып табылады). Нарықта операция жүргізуден түскен табыс, атап айтқанда алып-саттық сипаттағы табыстар, сонымен қатар активтерді аса бағалаудан түскен табыстар тұрақсыз табыс көзі болып табылады.
  • Екінші топтан түскен қаражат банк табысының жалпы көлемі мен өсуіне ықпалын тигізбегені дұрыс.

Банк шығысын құрылымдық талдау оның шығыс түрлерінің қарқыны мен екпінінің өсуін анықтау үшін жүргізіледі.

Құрылымдық талдаудың жалпы қортындысына сүйене отырып- банк табысы мен шығысының түрлерін теңдей зерттеуге мүмкіндік береді.

Мысалы: пайыздық табысты талдау кезінде,оның құрылымы шығу кезімен қоса(ішкі несие, банкаралық несие, бағалы қағаздар,  лизингті және басқа операциялар) оның көлеміне берілген несие мен пайыздық мөлшердің әсері, жекеленген операция түрлерінің пайыздық табыс деңгейі, пайыздық маржа динамикасы тексеріледі. Пайыздық маржаның деңгейінің төмендеуі банкты банкроттыққа әкелудің көрсеткіші болып табылады.

Пайыздық емес талдау төменгідей элементтерден құралған:

*  оның құрылымын несиелік емес қызметімен бірге анықтау;

*  өзіндік құн мен қызмет көрсету бағасының байланысы;

*  пайыздық емес табыстың   элементтерінің көлемінің өзгеру себептері.

Шығысты талдау кезінде аса көңіл бөлетін жағдай- пайыздық және пайыздық емес шығыстардың ара қатынасы, шығыс үлгісі, әкімшілік, шаруашылық шығыстарды қоса, шығындарды жабу мен байланысты шығыстар, шығыстың жекеленген түрлерінің көлемінің өзгеру себептері.

Табыс пен шығыс құрылымдық талдау тәсілдері оның көлемінің динамикалық  бағалау болып табылады.

Осы көлем ретінде- жалпы  табыс пен шығыс көлемі актив балансының қортындысына пайыздың байланысы, пайыздық табысқа, пайыздық шығысқа, пайыздық маржа, пайыздық емес табыс пен шығысты алуға болады.

Қолданылған әдебиеттер:

  1. «Банковское дело». О.И. Лаврушина.115-125стр.
  2. «Банк ісі». С.Б. Мақыш, А.Ә. Ілияс. 234-237бет.
  3. «Коммерциялық банктер операциясы».С.Б. Мақыш. 245-249бет.
  4. baribar.kz. сайт.
  5. «Комерциялық банктер операциялары» С.Б. Мақыш
  6. Журнал «Банки Казахстана»
  7. «Банк ісі» Хамитов.Н.Н
  8. «Банк ісі» Ілияс. С.Б.Мақыш.

Банктің өтімділігін және тәуекелділігін басқару

Жоспар

  1. банктің тәуекелділігін басқару түсінігі .
  2. Басқару портфелінің амалдары.

Банктің өтімділігін және тәуекелділігін басқару.

Тәуекел банк қызметінің ажырамас бөлігі болып табылады. Басқару және рұқсат қиыншылықтар тәуекелінің амалдарына жататындар:

  1. Тәуекелден қашу немесе тәуекелден бос тарту;
  2. Тәуекелді ұстау немесе мойындау;
  3. Тәуекелді бақылау;
  4. Тәуекелді ескерту;
  5. Тәуекелді сақтандыру немесе аудару.

 Банктің несиемен басқару келесі механизмдерді бөліп көрсетуге болады:

  1. Тәуекелдіктердің диверсификациясы;
  2. Хеджерлеу;
  3. Көптеген қатысушылар арасындағы бөлу;
  4. мүмкін болатын шығындарды орналастыру.

Банкті активтер және пассивтер портфелі ретінде қарастыру, сондықтан банктің портфелінің тәуекел негізгі тәуекел ретінде қарастырылады.

Өз кезегінде, тәуекел портфелі мыналарды өзіне қосады:

  1. Тәуекелдік портфель;
  2. Тәуекелдік пайыз;
  3. Балансталмаған өтімділік тәуекелі немесе ресурстардың құрылымының мерзімі мен көлемі;
  4. Ағымды өтімділік тәуекелі.

Қорыта айтқанда, банктің портфелінің тәуекелі – анықталмаған жағдайда банктің портфельдік басқару шешім қабылдау нәтижесінде жағымсыз жағдайдың болуы мүмкін.

Банктің тәуекелділік портфелінің басқарудың негізгі мәселесі: банктің активтер мен пассивтерін басқару процесінде өтімділік пен табыстылықтың қатынасын қолдау, яғни болатын банктік шығыстарды болдырмау. Коммерциялық банктердің өтімділігі оның қызметінің сапалық мінездемесі болып табылады. Активтерді ақшалай қаражаттарға айналдыру арқылы салымшының қажеттілігін шағыссыз қанағаттандыру. Қазіргі уақыттағы коммерциялық банктің мүмкіншілігін көрсетеді.

Бұл мүмкіншілігі мынаған тәуекелді болады:

  • активтер сапасына;
  • пассивтер құрылымына;
  • банктік капиталдың жеткіліктігіне;
  • қарызгердің қаржылық тұрақтылығына.

Өтімділікті басқару табысты басқарумен байланысты. Әдеттегідей банк өтімділікті, шығынсыз табысты қамтамасыз етуге тырысады, сол сияқты банктік менеджменттің екі мақсатын сәйкестендіру.

Дүние жүзілік тәжірибеде 4 негізгі өтімділікті басқаруды көрсетеді. Оларға жататындар:

  • коммерциялық ссуда теориясы (инвестициялар алдында қысқа мерзімді коммерциялық ссудаларға мән береді).
  • орнын ауыстыру теориясы (бағалы қағаздар нарығында қысқа мерзімді спекуляцияларды қарастырмайды).
  • күтпелі табыс теориясы (ссудаларды жабу мерзімі қарыз алушы табыс алуының мерзімімен байланысты).

Өтімділікті басқару үшін шетел тәжірибесімен қоса өзіміздің елдегі нормативтік база баланс структурасына белгілі бір қажеттіліктерді сараптады.

Шетелдік тәжірибеде:

  • алғашқы резервтер(% депозиттерге) 5-10-нан кем емес;

-    екінші резевтер (% депозиттерге)10-15-тен кем емес;

  • ссудалар (% активтерге) 65%-дан көп емес.

Банктің моделін құру негізінде портфельдер шектеу балансына келесілер жатады:

  1. Қаржылық құралдардың бағасын болжау, банктің активті және пассивті операциясын болжау;
  2. Қаржылық құралдардың айналу спецификасы (операцияның мерзімі, салық салу, қаржылық құралдарға ішкі және сыртқы шектеулер);
  3. Портфельді шектеулер өзінің құрамына банк ресурстарының көлемі мен бағасын, мерзімін кіргізеді;
  4. Капитал мультипликатордың деңгейі, портфельдің шектеудегі жоғары ықпал.

Банктің өтімділігін перспективті басқару үшін несиелерін ұйымдарға негізделген «cash flow» ағымдық төлемдер амалдарын қолданады, ол келесі жағдайаттарға байланысты:

  1. Банктің активтері мен пассивтері портфель сомасын тартумен шекті орналастыру немесе баланстағы үнемі мерзіммен анықталады:

П(t+n) = EП° * k + EПj*kj

A(t+n) = ЕА° * k + EAj*kj

П(t+n) = A(t+n)

t-өткен күні;

n-күнделікті жорамалдау көлемі;

П(t+n) – болжамды күндерден банктің пассивтері (t+n)

A(t+n) – болжамды күндерден банктің активтері (t+n)

i-активтер мен пассивтердің кейбір түрлерін анықтайтын индекс

П°- қазіргі жағдайдағы қатысатын активтер тобы

А°- қазіргі жағдайдағы қатысатын пассивтер тобы

Пj – болжамды тартылған пассивті топтар

Аj -   болжамды тартылған активті топтар

Ki – пассивте көрсетілетін баланстар көрсеткіші Пi немесе болжамды таратылған активтер Ai келер шақтағы кейбір кезеңдер.

Kj – болжамды тартылған пассивтердің көрсеткіштері Пj немесе болжамды таратылған активтер Аj келер шақтағы кезеңдер.

Жедел активтер мен пассивтер үшін:

(t+n) мұндағы Ki=1< мерзім өткенге дейінгі күндер  П°j немесе Аi°

t+n мұндағы Ki=0>= мерзім өткенге дейінгі күндер Пi° немесе Аi°

t+n мұндағы Ki=1< мерзім өткенге дейінгі күндер  Пi° немесе Аi° және t+n>= қосымша тарту күнінен бастап Пi немесе Аi

Ki=1 баяу активтер мен пассивтер үшін:

Егер қосымша қаражаттар тартулары болмаса, банктің активтері мен пассивтері нөльге бағытталады.

Мұндағы  n→∞П(t+n)→0 және А t+n→0.

Банк өтімділік жағынан маңыздысы – активтерге салынған салымдарды жабу. Керісінше, жағдайда өтімділік тәуекелі орын алады.

Осы формула арқылы анықтауға болады:

П(t+n) <= А(t+n)

Шарт орындалған жағдайда:

П(t+n) > = А(t+n)

Банк бос, орналастырылмаған ресурстармен қамтамасыз етілген. Модельдеу барысында активтер мен пассивтердің шартты түрлерін анықтау қажет.

1999 жылдың 1 қазанда қаржы менеджерлер банктегі төлемдерін болжау туралы тапсырма беріледі:

  1. 1999 жылдың 1 қазанда келесі баланс структурасы:
           Актив Пассив 
Банктің мүмкіндіктері мен тұрақты иммобилизация    10Банк қоры    10
Кассалық активтер     5Келер уақыттағы таза пайда мен табыс      5
Корреспонденттік шоттағы қаражаттар    15Талап етілгенге дейінгі шоттар     20
Несиелер    72Жедел депозиттер     67
Барлығы   102Барлығы    102
  1. Несиелік портфель келесі шоттардан тұрады:
Қарыз алушыШарт бойынша қарыздық сомаКелісім басталған күні 
а5001.01.9901.01.99
б1001.01.9910.10.99
в1201.01.9920.11.99
Барлығы72  
  1. Депозиттік портфель келесі шарттардан тұрады:
Қарыз берушіШарт бойынша қарыз сомасыКелісім басталған күнКелісім аяқталған күн
Г1001.01.9901.01.99
Д2001.01.9901.11.99
Е3701.01.9920.11.99
Барлығы67  

10 қарашада ссуда беру 2000 жылдың 20-на дейін 45млн.рубль көлемінде жүргізілді.

10 қарашада ссуда беру 2000 жылдың 20-на дейін 25млн.рубль көлемінде депозит тарту көзделіп отыр.

Қолданылған әдебиет

  1. rambler.ru
  2. bankreferatov.ru
  3. Русско-казахский экономический словарь. Тоқсанбай.
  4. Сейткасымов. Деньги, кредит,банки.
  5. Основа банковского менеджмента/ Под ред. Лаврушина О.И.-М., Инфра-М, 1995.
  6. Севрук В.Т. Банковские риски – М., "Дело ЛТД ", 1997ж
  7. Харрис Л, Денежная теория. – М., Прогресс, 1991.

Банктің меншікті капиталын басқару туралы реферат

Жоспар:

  1. Жалпы меншікті капитал түсінігі.
  2. Меншікті капитал сатылары.
  3. Қосымша капитал түсінігі
  4. Мысал.
  5. Меншікті капиталдың тиімділігін бағалауда экономикалық қайтарым капиталының формуласы.

Банктің меншікті капиталын басқару.

Экономикалық көзқараспен қарағанда банктің меншікті капиталының қаражатының былай бейнеленеді:

  1. Несиелік ұйымдардың қоры.

(жарғылық, резервтік, қорланым қоры, тұтыну қоры). Қордың құрылу көзі алдыңғы кезеңдегі таза пайда болып табылады. Қорлар баланс шоттарының 102-107 бөлімінде көрсетілген.

  1. Банктің таза пайдасы.

Таза пайда банктіңағымды табысымен және ағымды шығысы + алдыңғы кезеңдегі пайда – қолданылған пайда.

  1. Тәуекел резервтері.

(қарыз мүмкін болған резерв, бағалы қағаздарды құнсыздандыру резерві, басқа да міндеттемелер бойынша резерв).

Баланстар бұл резервтік синтетикалық шоттар бойынша пассивті қалдықтар түрінде беріледі, онда бағалы қағаздар мен несиелерге салынған салымдар көрсетіледі.

Мысал:

45501- 30 күнге дейін жеке тұлғаларға несие (актив),

45508- осы несиелер бойынша резерв (пассивті қалдық).

Меншікті қаражаттарға сондай-ақ болашақ кезеңдегі шығыстың көлеміне бағытталған.

Сондай-ақ, коммерциялық несиелік ұйымдарда меншікті қаражаттың  (капитал) есеп-айырысу әдісі несиелік ұйымдардың №.31-П 1998 жылдың 1 июнь айында жалпы белгіленген меншікті капиталды анықтау әдісі белгілеген. Осы әдіске сәйкес, несиелік ұйымның меншікті қаражаттары негізгі және қосымша капитал сомасы болып есептелінеді.

Өз кезегінде, негізгі капитал келесі сатылардан тұрады:

  1. жарғылық капитал;
  2. аудитормен бекітілген несиелік ұйымдардың қор бөлігі;
  3. бағалы қағаздар салымының құнсыздану резерві, оның ең негізгісі несиелік ұйымдардың акциясындағы салым резерві;
  4. аудитормен бекітілгенболашақтағы пайда.

Негізгі капитал материалдық емес активтерінің көлеміне, меншікті акциясына, акционерлердің сатып алғанына және шығындарға байланысты азайып отырады.

Қосымша капитал өзіне мыналарды енгізеді:

  1. 01.97 жылға дейін бағалау шоты бойынша жасалған мүліктің өсімі;
  2. 1-ші топ тәуекеліне қатысты қарыз бойынша резерв (төменгі тәуекел);
  3. несиелік ұйымдардың қалған қор бөлігі (негізгі капиталға кіре алмағандар);
  4. аудитормен бекітілген пайда;
  5. Субординарлық несиелер (заимдар).

(субординарлы деген сөздің мағынасы, ол 5 жылға дейін ғана берілетін несие. Субординарлы (заим) несие белгілеген уақыттан бұрын талап етілмейді).

Қосымша капитал көлемі мыналар арқылы төмендейді:

  1. Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінің талаптарына сәйкес, қарыз бойынша 2-3-ші тәуекел топтарының мүмкін болатын шығындар резервінің және бағалы қағаздар салымының құнсыздану резервінің құрылмағандығы;
  2. Мерзімі ұзартылған дебиторлық қарыз.

Банктің меншікті капиталының рөлі мен көлемі оның басқа өндірістік мекемелермен спецификасын анықтайды. Банктер өз шоты бойынша тек қана ресурстағы жалпы қажеттіліктегі қызметін қамтамасыз ету үшін 12-ден 20%-ға дейін ғана қажеттіліктерін қалыптастырады. Меншікті капиталдың рөлі жалпы банктің тұрақтылығын  және оның жұмысының тиімді жасалуын қамтамасыз ету болып табылады.

Банк капиталының 1-ші функциясы – қорғаныс, ол ағымдағы шығыстарды өзіне сіңіріп отыру жолымен жасалып отырады;

Капиталдың 2-ші функциясы – реттеуші функциясы. Бұл функцияда банктің табысты құрылуы қоғамдық қызығушылығымен байланысты болады, сонымен қатар ол Ұлттық Банктің мемлекеттік органдарды банк қызметін бақылаушы өкілі ретінде тәртіптер мен заңдарды бақылауға тиіс. Қазіргі уақытқа дейін меншікті қаражаттың несиелік ұйымдардың капиталының ең минималды көлемі 5млн.евро. Ал, қазіргі кезде меншікті қаражаттың несиелік ұйымдарда жасалатын капиталдың ең минималды көлемі 25,07млн. тг. болу керек, банк операцияларын жасауда бос лицензияны алу үшін меншікті қаражаттың капитал сомасы 125,3млн.тг болу керек.  (бұл мәліметтерді Ұлттық Банк реттеп отырады).

Коммерциялық несиелік ұйымдар Ұлттық Банктің анықтайтын кейбір нормативті көрсеткіштері.

                 Мөлшер атауы                    Бекітілген норматив
Капиталдың актив көлемінің сомасына қатынасы, тартылған тәуекел есебі (Н1)9%-дан кем болмау керек.
1 қарыз алушының максималды тәуекел көлемі немесе қарыз алушылар тобы бір-бірімен қатынасы (Н6)25%-дан жоғары болмау керек.
1 қарыз алушыға шаққандағы тәуекелдің максималды көлемі (Н7)800%-дан жоғары болмауы керек
1 акционер басына шаққандағы тәуекелдің максималды көлемі (Н9)20%-дан жоғары болмауы керек
1 несие беруші-салымшыға шаққандағы тәуекелдің максималды көлемі (Н8)20%-дан жоғары болмауы керек.
1 инсайдерге шаққандағы максималды тәуекел, жеке тұлғалардың салымының максималды көлемі, өзіндік вексельдік міндеттемелердің және т.б. мөлшерлік тәуекел. 

Бұл талаптар шарт жасасудағы меншікті капиталдың жеткіліктігін анықтайды, өйткені банк капиталы операция бойынша тәуекелді жабу көзі болып қарастырылады.

Банк капиталының жеткіліктігіне қызығушылар, олар:

  1. Банктің өзі
  2. Реттуші органдар (банк жүйесінің сенімін толық жүзеге асыруға қолданылады)

Меншікті капиталды басқару жеткіліктілік позициясы былай қарастырылады:

  1. Банк көлемі бойынша (капиталдың минималды мүмкін деңгейімен салыстырылуы);
  2. Толық емес және қиын активтер көлемі бойынша;
  3. Тәуекел активтерінің көлемі бойынша;
  4. Капиталдың күту өсімі, жоспары, болашағы бойынша;
  5. Басқару сапасы бойынша.

Қаржы менеджерлері есеп-айырысулардың әртүрлілігіне қарамастан , өзіндік қаражаттың экономикалық мәнін түсіну қажет және банктегі нормативтік актілердің көрсеткішінің қарым-қатынасын айқын түсіну қажет.

Мысал:

1999ж. 20 қыркүйек. Қаржы менеджерлерінің алдындағы міндет, ол:

  1. Алдыңғы аймен салыстырғандағы 1999 жылдың 1 қарашадағы банктің меншікті қаражатының көлемін анықтау;
  2. Қазақстан Республикасының Ұлттық Банк бекіткен меншікті қаражат (капитал) көлемінің нақты әдісі бойынша, банктің 1 клиентіне 50мың тг-ге дейін несие беру мүмкіндігін анықтау, ол 30 күннен жоғары болмауы тиіс.

Менеджердің іс-әрекеті:

  1. 1999 жылдың 20 қыркүйектегі меншік қаражатының анықталуы. (міндет мерзімі бойынша)

Пассивті шот балансының қалдығы бойынша:

а) банк қоры 140 млн.тг;

б) таза пайда 30 млн.тг;

в) резерв қалдықтары 20 млн.тг. (қарыз және бағалы қағаздардың құнсыздануының мүмкін болу шығындары);

г) болашақта табыстың шығыстан артуы 15 млн.тг-ге дейін.

Осындай жолмен 1999 жылдың 20 қыркүйектегі банктің меншікті қаражаты жағдайы 205 млн.тг-ні құрайды.  (140+30+20+15)

Мысалдың оңай болуы, Ұлттық Банк әдісіне сәйкес меншікті қаражат(капитал) көлемі 205млн.тг-ге тең болады. Әрине бірақтан практикада бұл мағына болатын корректировканың шоты тәуекелге қарағанда төмен.

  1. Ары қарай, айдың соңына дейін жасалатын операцияларды анықтаймыз, операцияларды жүргізу меншікті қаражат көздеріне әсер етеді, олар:

а)   айдың соңына дейін 70 млн.тг. сомасында табыс алу және 63млн.тг-ге шығындарды өткізуді болжап отыр.

б)  1999 жылдың 18 қыркүйегіне дейін берілген қарыздың мерзімі аяқталады. 1  қыркүйекте қарызды өтеу мүмкіндігі мүлдем жоқ болады. Тәуекел шығынын төмендету үшін берілген ссудалық қарыз бойынша 15млн.тг. резерв сомасы құрылды және ол тәуекел қарызының 1-ші топ резервтері бойынша қарастырылады. Несиелеу мерзімінің бұзылуына байланысты қарыз тәуекелі 1-ші топтан 2-ші топқа өтеді.

Жоғарыда айтылғандарға көңіл аударсақ, экономикалық көзқарас тұрғысынан қарағанда меншікті қаражат көзі айдың соңына дейін 7млн.тг-ге (70-63) көтеріледі және 212мың тг-ні құрайды.  (205+7). Бірақ, меншікті қаражаттың (капитал) есебі Ұлттық Банк .әдісіне сәйкес, капиталды жоғарылату тәуекелінің 2-ші, 3-ші тобына жатқызылған капиталы қарыз бойынша мүмкін болатын шығынның резервтерін өзіне қоспайды. Сондықтан да, 1999 жылғы 1 қарашадағы Ұлттық Банк .әдісіне сәйкес, капитал көлемі 197млн.тг-ні құрайды (205+7-15).

Қорытынды

  1. Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкімен бекітілген нормативтеріне сәйкес 1 қарыз алушыға банк капиталының 25%-ын (норматив Н6) яғни, банк нормативті бұзбай (1 қарыз алушыға максималды несие капиталы бойынша 197млн.тг., 49,25млн.тг.) капитал бойынша 197млн.тг. (197*0,25) 50млн.тг-ге қарыз бере алмайды.

Қор көлемін, таза пайда мен, ай басындағы резервтермен салыстыра отырып, (200млн.тгқұрады дейік),Ұлттық Банктің әдісіне сәйкес, меншікті капитал көлемі бойынша мынадай қорытындыға келуге болады: (есептеуге оңай болу үшін бұл 200млн.тг-ге тең болады) банктің меншікті қаражат көздері қыркүйек айында 12млн.тг-ге көбейді. (212-200=12). Бірақ, бұл көздердің сапасы несиелік операцияның тәуекелінің өсу күшіне байланысты нашарлай бастады, онда Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінің әдісіне сәйкес,қарастырылған капитал төмендей бастады. (-3млн.тг-ге)

Жоғарыда көрсетілген мысал, банк капиталының сомасы таңдалған есеп-айырысу әдісіне байланысты болатынын көрсетеді. Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінің әдісі балансының мәліметтерге жақын, бірақ ол капитал көлемін сапалы бағалауға мүмкіндік береді.

Банк капиталын басқару позициясының жеткіліктігіне келесілер жатады:

  1. банк көлемі бойынша (капиталдың минималды мүмкін деңгейімен салыстырылуы);
  2. тәуекел активтерінің көлемі бойынша;
  3. толық емесжәне қиын активтер көлемі бойынша;
  4. капиталдың күту өсімі, жоспары, болшағы бойынша;
  5. басқару сапасы бойынша.

Меншікті капиталды басқару сапасы былай бағаланады:

а)   Акционерлік капиталдың тартылған капиталының анықтамаға қатынасы (облигациялар, ұзақ мерзімді вексельдер)

б)  Аналогикалық банктердің тобы бойынша ортақ көрсеткішпен сәйкес келетін дивиденттер төлемінің салыстырмалылығы.

Егер де уақыт қалса!

Негізінен, меншікті капиталдың тиімділігін бағалауда экономикалық қайтарым капиталының формуласын қолдануға болады:

N=E*H1* H2*H3

Мұндағы, N-меншікті капиталдағы экономикалық қайтарым,ол меншік капиталының салық пайдасына бөлінгеннен кейінгі қатынасы.

E-пайдалылық, ол салыққа дейінгі пайданың салықтан кейінгі пайдаға қатынасы.

H1-пайда маржасы, ол операциялық табыстарға салық пайдасына дейінгі қатынасы.

Н2-активті қаалдықтардың тиімді деңгейі, онда активтерге операциондық табыстардың қатынасы.

Н3-капитал мультипликаторы, онда меншікті капиталдың активіне қатынасы.

Меншікті капиталдың экономикалық қайтарым мәні былай анықталады:

1.Салықты тиімді басқару.

2.Шығымдарды бақылау тиімділігі.

3.Активті басқару тиімділігі

4.Ресурстарды бақылау тиімділігі.

Жоғарыда берілгендегідей қайтарымды меншікті капиталдың факторлық талдауы бойынша мыналарды қарастыруға болады;

  1. Экономикалық қайтарылымды капиталдың жалпы өзгеруі= N- N°, онда N°алдыңғы кезеңдегі экономикалық қайтарымды капиталы.
  2. Пайданың өзгеруіне байланысты экономикалық қайтарымды капиталдың әсер етуі= (E -E°)*Н1*Н2*Н3
  3. Пайда маржасының көлеміне экономикалық қайтарымды капиталдың әсер етуі=(Н1-Н1°)*Н1*Н2*Н3
  4. Активтерді қолдану тиімділігінің өзгеруінің экономикалық қайтарымды капиталдың әсер етуі=(Н2-Н2°)* E°*Н1°*H3.
  5. Капитал мультиликатордың өзгеруінің экономикалық қайтарымды капиталының әсер етуі: ==(Н3-Н3°)* E°*Н1°*H2°.

Қолданылған әдебиеттер тізімі:

  1. bankreferatov.ru
  2. google.ru
  3. Банковский портфель – 2./ Под ред. Коробова Ю.И – М., Соминтэк, 1994.
  4. Грабовый С. Риски в современном бизнесе.- М., Банки и биржи, Юнити, 1995.
  5. Основы банковского менеджмента./ Под ред. Лаврушина О.И.-М., Инфра-М, 1995.
  6. Банковские риски.// Деньги и кредит.-1993.-№12, - с.18-26

Банктің инвестициялық операциялары туралы реферат

Банк қызметіндегі инвестициялаудың өзіндік ережелері бар. Кең мағынада, банктік инвестиция пайда табутнда банктің ресурстарын орналастыруға бағытталған активтік операциялардың жиынтығы.

Ал тар мағынада, банктік инвестиция – табыс немесе пайда алу мақсатында ақшалай қаражаттарды бағалы қағаздарға жұмсауы.

Сонымен қатар, банктік инвестициялау деп негізгі капиталға жұмсаған қаражаттарды да түсінуге болады.

Сонымен қатар, банктік инвестициялау деп негізгі капиталға жұмсаған қаражаттарды да түсінуге болады.

Банктің инвестициялық қызметі инвестициялық саясат көмегімен жүзеге асырады. Инвестициялық саясаттың негізгі мазмұны қаражат жасау үшін біршама тиімді бағалы қағаздың түрлерінанықтау, әр уақыт кезеңіне инвестиция портфельдің құрылымын оңтайландырудан тұрады.

Банктердің инвестициялық саясаты – банк қызметінің тұрақты жұмыс жасауын, нәтижелігін немесе пайдалығын, сондай-ақ өтімділігін қамтамассыз ету мақсатында инвестициялар портфелін басқару стратегияларын жасауға және іске асыруға бағытталған шаралар жиынтығы .

Банктің инвестициялық саясатының басты багыттары мынадай бөлімдерді қамтиды:

* инвестициялық саясаттың басты мақсаты;

* баланс активі мен пассивіндегі квазиинвестициялық операциялардың шегін (үлесін) анықтау;

* инвестициялық операциялардың сапасы үшін жетекшілер мен атқарушылардың жауаптылығын;

 * инвестициялардың құрамы мен құрылымы;

* бағалы қағаздардың  сапасының  деңгейінің және  өтеу  мерзімінің  тиімділігі;

* инвестициялар портфелінің  диверсифиакциялануына  қойылатын  негізгі  талаптар;

* потрфельдің  құрамына  түзетулер  енгізу  механизмі;

* сақтау  тәртібі  және  сақтандыру  механизмі;

* пайдалар  мен  зияндардың  есебі;

* компьютерлік  қамсыздандыру  бағдарламалары .

Банктердің  инвестициялық  қызметі  жаңа  бағалы  қағаздарға  қаражат орналастыруға  кепілдік  беру ( андеррайтинг ), сондай-ақ  клиенттерге  қандай  бағалы  қағаз  түрін , қай уақытта  шығаруға  және  ұсынысты  қалай  жасауға  болатыны  жайлы  кеңес  беруді  сипаттайды.

Бағалы  қағаздар  бизнесіндегі  андеррайтинг – бұл  бағалы  қағаздарды  сатудан  ешқандай  да  төменгі  ақшалай  қаржаттың  келіп  түспейтіндігі  туралы  эмитентке  кепілдік беруді  білдіреді.  Мұндай  жағдайда  эмитент қор  құндылықтарын  орналастыру  жоспарын  құрады.

Банктердің  инвестициялық  операциясы  бағалы  қағаздар  жасалатын  операцияларды  сипаттайды.  Банктің  инвестициялық  операция  жүргізетін  бағалы  қағаздары  екі топқа  бөлінеді: қор ( акция6 обликация) ж2не  коммерциялы0  ба5алы  0а5аздар  ( коммерциялық  вексель, чек қоймалық , кепілдік  куәліктер ).

Қор  бағалы  қағаздарының  өзін  екі  негізгі   топқа  бөледі:

1/ мемлекеттің  бағалы  қағаздары:

2/ мемлекеттік  емес ( корпоративтік ) бағалы  қағаздар.  Қазақстан  Республикасындағы  мемлекеттің  бағалы  қағаздарын  өзіндік  сипатына  қарай  төмендегідей   кестемен  беруге  болады.

ҚР –дағы  мемлекеттің  бағалы  қағаздарының    сипаты

  ТүріШығару  мақсатыОрналастыру  тәсіліАйналыс  мерзіміНоминал  құны
          1.           2.            3.           4.          5.
Ұлттық  банктің  қысқа мерзімді  нотасыАйналыстағы ақша массасын реттеуАукцион / сату7 күннен 90 күнге дейін100 теңге

 Кестенің жалғасы.

             1.             2.          3.           4.            5.
Ұлттық банктің арнайы валюталық нотасыЕркін өзгермелі валюта бағамына өтуге байланысты жинақтаушы зейнет ақы қорларының активтерін қорғауНоталар портфелін жинақтаушы зейнет ақы қорларымен айырбастау35 күн100  АҚШ доллары
Арнайы валюталық мемлекеттік облигациялар (АВМЕКАМ)Жинақтаушы зейнет ақы қорларының активтерін қорғауМемлекеттік облигациялар портфелін жинақтаушы зейнет ақы қорларымен айырбастау5 жыл100  АҚШ доллары
Мемлекеттің арнайы қазыналық міндеттемесі (МЕАКАМ )Ұлттық банкке Үкіметтің қарызын Қайта рәсімдеу10 жыл1000 теңге  
Мемлекеттің қысқа мерзімді қазыналық валюталық міндеттемесі (МЕАКАМ)Республикалық бюджеттің ағымдағы тапшылығын қаржыландыруАукцион3, 6, 9 және 12 ай100 АҚШ доллары
Мемлекеттің индексацияланатын қазыналық міндеттемесі (МЕИКАМ)Республикалық бюджеттің ағымдағы тапшыдығын қаржыландыруАукцион3 ай және одан жоғары1000 теңге
Мемлекеттің орта мерзімді қазыналық міндеттемесі (МЕОКАМ)Республикалық бюджеттің ағымдағы тапшылығын қаржыландыру Аукцион2 және 3 жыл1000 теңге

Кестенің жалғасы

              1.            2.             3.            4.            5.
Мемлекеттің қысқа мерзімді қазыналық міндеттемесі (МЕККАМ)Республикалық бюджеттің ағымдағы тапшылығын қаржыландыру Аукцион 3, 6, 9,  және  12  ай 100 теңге
Мемлекттік ішкі займдық ұлттық жинақ облигациялары ( ҰЖО) Республикалық бюджеттің ағымдағы тапшылығын қаржыландыруЖазылу жолымен364 күн1000 теңге

Мемлекеттің бағалы қағаздары табыстылығына  қарай үш  түрге  бөлінеді:

- Дисконттық , мұндай бағалы  қағаздар  алғашқы  нарықта инвесторларға жеңілдікпен ( номиналдық құнымен төменгі бағамен )  сатылып, номиналдық  құны бойынша  өтіледі.

Мысалы, 91 күнге шығарылған , номиналдық  құны 100 теңге  тұратын  дисконттық  бағалы  қағазды 75 теңгеге сатып  алсаңыз, онда  одан  мынадай табыс  аласыз:

100 – 75 = 25 теңге  немесе  25  теңге : 75 теңге ( бастапқы  салынған инвестиция )  х 100 % = 33,3 %

Сонымен  қатар,  егер  91  күнге салсаңыз,  онда  бір  күндік  табыс: 33,3 % : 91 күн = 0,3659  құрайды. Демек, бір жылдық  табыс: 0,3659  % х 364 күн = 133,19  % тең.

  • - Купондық, яғни номиналдық  құнына  пайызбен  бейнеленген  табыс  әкелетін  бағалы  қағаздар . Купон  мерзіміне  қарай жылына  2 не 4  ретке  дейін  төленеді.
  • -  Аралас, яғни  купон және дисконт  түрінде  қатар табыс  әкелетін  бағалы  қағаз.  Бұл  жағдайда  инвестор – банктің  табысы  екі  көзден : дисконт  түріндегі  табыстар  құралады.
  • Бүгінгі  таңда  ҚР – дағы  екінші  деңгейдегі  банктердің  инвестициялық  операцияларға  бағытталған  активтерінің  басым  бөлігі  мемлекеттің  бағалы  қағаздарға  жұмсалып  отырғаны  жасырын  емес.  Себебі , мұндай бағалы  қағаздарға  салған  активтер:  біріншіден, өтімді,  яғни  банк  ондағы  қаражатты  тез  арада  кқолма – қол  ақшаға  айналдыра  алады ,  екіншіден,  олардан  алатын  табыс  төмен  болғанымен  тәуекел  төмен   немесе  жоқ  десе  де  болады.  Сонымен  қатар  активтерінің  бір  бөлігін  өтімді  коропоративтік  бағалы  қағаздарға  да  орналыстыруда.  Корпоративтік  бағалы  қағаздарға  мыналар  жатады:

* акциялар;

* облигациялар;

* депозиттік және  жинақ  сертификаттары;

* ипотекалық  куәліктер;

* депозитарлық  қолхаттар.

Осылардың  ішінде  инвестициялау  операциялар  мен  облигацияларға  байланысты  көп  болады. Ал  қалғандарының  нарығы  әлі өз  деңгейінде   дами  қойған  жоқ.

Акция – бұл  акционерлік  қоғамның  жарғылық  капиталына  үлес  қосқандығын  куәландыратын  және  басқару  ісіне  қатысуға  құқық  беретін , сондай – ақ  иесіне  табыс  әкелетін  бағалы  қағаз.

Дивиденд  төлеу  тәсінің  айырмашылығына  байланысты  жай  және  артықшылықты  акцияларға  бөледі . Жай  акция, оның  иесіне  акционерлік  қоғамның  табысына  байланысты  табыс  әкеледі  және  қоғамды  басқару  ісіне  немесе  жалпы  жиналысқа  қатысуға  құқық  береді.  Ао артықшылықты  акция  иесіне  қоғамның тбысына  байланыссыз  тұрақты  табыс  алуға  құқық  береді ,  бірақ  басқару  ісіне  араласуға  немесе  акционерлер  жиналысына  қатысуға  құқық  бермейді.  Артышылықты  акцияның  келесі  бір  артықщылығы – қоғам  борыштық  тұрақсыздыққа  ұшыраған  жағдайда  мүліті  жай  акция  иесінен  бұрын  алуға  мүмкіндік  беруі.

Акциялар  шығару  формасына  қарай  да  ажыратылады : құжатты  ( номиналдық  құны ) мен  пайызды  қайтарып  беру  туралы  міндеттемесін  растайтын  бағалы  қағаз.

Қазақстандағы  айналыста  жүрген  облигациялар  табыстылығына  қарай  екі  түрге  бөлінеді:

-  Купондық  облигация -  инвестор – ьанкке пайыз  мөлшерлемесі  формасында , яғни  алты  айда  немесе  жылына  бір  рет  табыс  әкелетін  түрі.

Дисконттық  облигация – инвестор – ьанктің  облигацияны  шығарушыдан  номиналдық  құнынан  төменгі  бағада  сатып  алып,  оны өзінің  құнымен  қайта  сату  арасындағы  айырма  түрнде  банкке  табыс  әкелетін  түрі.

Мысалға ,  облигацияның  ағымдағы  бағасы – 100 теңге , купон  мөлшерлемесі – 10 % , онда  облигацияның  ағымдағы  табысын  былай  есептеуге  болады:

Купон / баға х 100 = 10 / 100 = 10 %

Егер  облигация  бағасы  өсіп,   150 теңгені  құраса, онда  ағымдағы  табыс:

10 / 150 х 100 = 6,66 %

Бүгінгі  таңда  ҚР – дағы  екінші  деңгейдегі  банктердің  инвестициялық  операцияларға  бағытталған  активтерінің  басым  бөлігі  мемлекттің  бағалы  қағаздарына  жұссалып  отыиғаны  жасырын  емес.  Себебі,  мұндай  бағалы  қағаздарға  салған  активтер:  біріншіден,  өтімді,  яғни  банк  ондағы   қаражатты  тез  арада  қолма – қол  ақшаға  айналдыра  алады,  екіншіден ,  олардан  алатын  табыс  төмен болғанымен  тәуекел  төмен  немесе  жоқ  десе  де  болады.  Ал  мемлекеттік  емес  бағалы  қағаздардың  өз  деңгейінде  дамымауына  және  олардан  алатын  табыстардың  қаншалықты  жоғары  болғанымен  тәуекелдің  соғұрлым  жоғары  болып келетініне  байланысты  банктер  оларға  қаражат  салуда  әлі  де  болса  пассивтік  танытуда.

Қолданылған  әдебиеттер:

  1. Ұлттық банк  Басқармасының  2002 жылы  16  қарашадағы  № 465  қаулысымен  бекітілген « Активтердің , шартты  міндеттемелердің  жіктелуі  және  оларды  күмәнді  және  үмітсіз  санаттарға  жатқыза  отырып,  оларға  қарсы  провизиялық  құру»  туралы  ережесі.
  2. Банковское дело/ Под  ред. Сейткасымова Г.С. – Алматы: Қаржы – Қаражат, 1998.
  3. Банковское дело / Под  ред.  Лаврушина О.И. – М.: Финансы и  статистика , 1998.
  4. Банки и банковские  операции в  России  / Под ред. Лапидуса  М.Х. – М., 1996.
  5. Банковское дело  / Под  ред. Колемникова В.И. – М., 1995.
  6. Банковское дело: стратегическое  руководство / Под  ред. Платонова В., Хиггниса М. – М.: Консалтбанкир, 1998.
  7. Банки и банковские  операции / Под ред. Жукова Е.Ф. – М., 1997.
  8. Брокеры и регистраторы на  рынке  ценных  бумаг. Учебное  пособие. – Алматы: ИРБИС, 2000.

Банктің активті және пассивті операциялары туралы реферат

Қазақстанда жұмыс істеп жүрген банктердің, Қазақстан Республика- сының Ұлттық банкісінен басқасының бәрі, екінші дәрежелі банктер бо- лып есептеледі.  Олардың қызметтерінің  заңды негізі, Қазақстан Респуб- ликасының Президентінің 1995 жылы 31 тамызда шыққан №2443, заңдық күші бар "Қазақстан Республикасындағы банктер және банк кызметтері туралы", жарлығы. Қазақстан Республикасында бұл банктер ашық және жабық акционерлік қоғам болып қалыптасты.

Аталмыш заңга сәйкес, Қазақстандағы екінші дәрежелі банктер Занды тұлға болып табылады. Олардың бәрі, меншіктігіне қарамастан, коммерциялық жұмыспен шұғылданады. Сөйтіп, олардың басты мақсаты — пайда табу.

Екінші дәрежелі банктерге, заңды түрде, басқа Занды және жеке тұлғалардың уақытша бос қаржыларын жұмылдырып, оларды өз атынан, өз қаражатына, қайтарымдылық мерзімділік және төлемділік жағдайларда орналастыру және де клиенттердің тапсыруы мен есеп айырысу, таға басқа да операцияларды жүргізуге құқық берілген.

Сөйтіп, басқа елдердегідей, Қазақстанда да екінші дәрежелі банктер, бір жағынан, шаруашылық жүргізуші субъектілердің, жеке тұлғалардың, уақытша бос қаржыларын жұмылдырып, оларға пайда табуға мүмкіншілік жасайды, екінші жағынан, жумылдырылған қаржыны басқа шаруашылық жүргізуші субъектілер мен жеке тұлғаларға қосымша қаржыға қажеттігін жабута береді. Сонымен қатар, банктер өз мүдделерін де ұмытпайды. Уақытша пайдалануға берілген қаржы үшін тиісті өсім (процент) алады. Объективтік процесс ретінде, банктердің мұндай операцияларының экономикалық негізі болып, қарызға беретін құнды қалыптастыруға және пайдалануға әсер ететін, ақшалай қаржылардың қозғалысы болып табылады.

Екінші дәрежелі банктер, Қазақстан Республикасының аумағында және оның сыртында, өздерінің бөлімшелерін, еншілес банктерін ашуға құқықты. Бұл банктердің қызметтері Қазақстан Республикасының конституциясымен, басқа да заңдармен және де олардңц негізінде, оларды орындау мақсатында, өзінің құдіретіне берілген мәселелер жөнінде шығаратын нормативтік, құқықтық актілермен реттелінеді.

«Қазақстан Республикасындағы банктер және банк кызметгері туралы» Заңның 30 бабына сәйкес банк қызметтерінің қатарына төмендегі операциялар кіреді:

  • Занды және жеке тұлғалардан депозиттер қабылдау;
  • банктерге және кейбір банктік операцияларды жүргізуге құқықты ұйымға корреспонденттік шот ашып, оларды жүргізу;
  • Кассалық операциялар жүргізу:  банкноттар мен монеттерді қабылдау, қайта санау, айырбастау, ауыстыру,сұрыптау буу-түю, және сақтау;
  • Ақша аудару: Заңды және жеке тұлғалардың талаптарымен ақша аудару;
  • Есептеу операциялары: Заңды және жеке тұлғалардың қарыз міндеттемелерін және вексельдерін есептеу;
  • Заңды және жеке тұлғалардың, оның, ішінде банктер-корреспонденттердің талаптарымен олардың банктегі шоттары арқылы есеп айырысу;
  • Сенімгерлік (трасталық)   операциялар:   сенімгердің талабымен  ақшаға билік жасау;
  • Клирингілік есеп айырысу операциялары: жинау, салыстыру, сұрыптау, төлемдерді қуаттау, өзара талаптарды есепке алу жэне клирингіге қатынасушылардың таза жайғасымын анықтау;
  • Сейфтік операциялар: клиенттердің құнды қағаздарын, құжаттарын, басқа да құндылықтарын сақтау, сейфтерді, шкафтарды және үй жайларды жалға беру;
  • Ломбардтық операциялар: жылдам өтімді құнды қағаздар мен қозғалатын мүліктерді кепілзатқа алып, қысқа мерзімді несие беру;
  • Банкноттар мен монеттерді, басқа да құндылықтарды кассіге жинау және салып жіберу;
  • Басқа елдердің валюталарына ақша айырбастау бекеттерін ұйымдастыру;

Банктер аталған операцияларды Қазақстан Республикасының Ұлттық банкісінің рұксат қағазы (лицензиясы) негіздемесінде жүргізеді. Жоғарыда аталған операциялардан басқа, екінші дәрежелі банктер, Қазақстан Республикасының Ұлтгық банкісінің арнаулы рұксат қағазы бойынша төмендегі операцияларды жүргізе алады:

  • депозиттік сертификаттар шығару;
  • кепілдеме операциялары: кепілгерлік беру, үшінші тұлғалардың атынан, ақшалай нысанда орындалатын кепілдіктер мен міндеттемелер беру;
  • мүліктерді жалдауға беру. Бұл жағдайда жалдауға берушінің, жалдауға берген мүлкіне құқы, шартта көрсетілген мерзім біткенше сақталады;
  • Өзінің меншікті құнды қағазын шығару (акциядан басқа);
  • Факторингтік операциялар: тауарды (жұмысты, қызметті) сатып алушыдан, төленбей қалу қаупін өзіне қабылдап, төлем талаптарын сатыл алу;
  • Форфейтінгілік операциялар: тауарды (жұмысты, қызметті) сатып алушыдан қарыздық міндеттемелерін (вексель) сатып алу.

Осы аталған операциялар "Қазақстандағы банктер және банк қызметтері туралы" заңнын 30 бабының редакциясында келтірілген. Мұнда "банктік опера­циялар" деген түсінік "банкілік кызметтер" деген ұғыммен араласып кеткен және кейбіреулері "банкілік операциясы" деген дәстүрлі түсінікке сәйкес келмейді.

Әдетте, банк операциясын жүргізгенде, ақшалай қаражаттың қозғалысы туады. Мысалы, несие операциясының нәтижесінде, несиегердің несиеге алған сомасы оның есеп шотына түседі. Бұл жағдайда несие алумен қатар есеп айырысу операциясы да жүргізіледі - сатып алушы, несиенің жәрдемімен өзінің тауар жөнелтушісі мен жөнелтілген тауар үшін (болмаса орындалған жұмыс пен көрсетілген қызмет үшін) есеп айырысады. Ақшалай қаражат бір субъектілерден екінші субъектіге ауысады. Кассада қолма-қол ақшамен операция жүргізгенде нақты ақша, банктің кассасынан шаруашылық жүргізуші субъектінің кассасына ауысады және керісінше, шаруашылықтың кассасынан банктің кассасына түседа. Ақша аудару операциясында да ақшалай қаражаттың қозғалысы туып, ол аударушыдан аларманға ауысады т.б.

Мұндай ақшалай қаражаттың қозғалысы, мысалы, сейфтік операцияларды жүргізгенде, болмаса, банктің аппаратының күшімен банкноттарды, монеттерда кассаға жинағанда, оларды тасымалдағанда, немесе айырбастағанда тумайды. Бұндай жағдайларда ақшалай қаражаттың көлемі азаймайды да, көбеймейді де, түпкілікті де немесе уақытша да оларға меншіктік өзгермейді Осының негізінде банктің операциялары, олардың қызметтершен өзгеше деп түсіу керек және оларды бөлек қарау (зерттеу) керек. Бірақ қазіргі жағдайда банктердің өз жұмыстарын коммерциялық жолға көшіргенде, барлық операциялары да қызметтері де төлемді болгандықтан, бұл екі ұғымды бір-бірінен ажырату оңай емес. Дегенмен де, теориялық еңбектерде бұларды бөліп қарау керек.

Банктің операцияларын жүргізгенде, немесе, банк қызметтерін көрсеткенде туатын банктер арасындағы, немесе банк пен оның клиенттерінің арасындағы қарым-қатынастың бәрі, екі жақтық шарттасу негізінде реттелінеді.

«Қазақстан Республикасындағы банктер және банк кызметтері туралы Заңнын  41-бабына   сәйксс   банктің  қаржы  жөніндегі  орнықтылығын сақтау,  депозиторлардың мүддесін қорғау және де елдің ақша-несие жүйесінің  тұрақтылығын қамтамасыз ету мақсатында Ұлттық банк банктердің  қызметін мынандай жолдармен реттейді:

- Екінші дәрежелі банктерге пруденциалдық (экономикалық) нормативтер басқа да міндетті түрде орындалуға тиісті мөлшерліктер мен шектемелер, оны ішінде резервтік талаптарды, күмәнді және үмітсіз қарыздарға қарсы қоятын, мәжбүрлі шығындарды бекітуі;

- Екінші дәрежелі банктер үшін, міндетті түрде орындалуға тиісті нормативтік, құқықтық актілер шығару;

 - Екінші дәрежелі банктердің жұмысын инспекциялау (тексеру) және оның нетижесінде, банктің қаржы жағдайын сауықтандыруға бағытталған ұсыныстар енгізу, немесе ықпалын тигізетін шаралар қолдану, ең ақыры, лицензиясын алып қоюға дейін;

Нарыктық экономика жағдайында екінші дәрежелі банктердің барлық операцияларын үш негізгі топқа бөлуге болады:

  • Пассивтік операциялар (қаржы жұмылдыру);
  • Активтік операциялар (қаржыны орналастыру);
  • Активтік-пассивтік операциялар (делдалдық және басқа да қызметтер)

Пассивтік  операциялар.   Бұл   операциялардың  басты  мақсаты,  банктің ресурстарын қалыптастыру және оны ұлғайту. Сондықтан, бұл операциялардың банктің өзінің, несиелік мекеме ретінде жұмыс жасауы үшін төтенше маңызы бар. Пассивтік операциялардың қатарына мыналар жатады: -  Заңды және жеке тұлғалардың есеп, немесе ағым шоттарына қаржы жұмылдыру (талап етілмелі депозиттер);

- Басқа банктерден қарыз алу (банкаралык несие);

- Заңды және жеке тұлғалардың қаржыларын, мерзімді салымға жұмылдыру;

- Құнды қағаздарды шығарып, оларды орналастыру;

- Орталық (Ұлттық) банктен орталықтандырылган несие алу т.б.

Банктің ресурстары дегенде ойымызда болатыны, басқаларға уақытша  пайдалануға беріле алатын, болмаса басқа да активтік операцияларды жүргізуге пайдалануға болатын банктің бос қаржысы.

Мұндай бос қаржы (ресурстар) банктің меншікті капиталы мен қарызға алған (жұмылдырылған) қаржыдан құралады.

Банктің меншікті капиталы бастапқыда сатылған акциялардан түскен ақшадай немесе акционерлердің кіріс жарнасынан құралады. Олар банктік қызметтерді атқаруды қамтамасыз етуге арналған. Сондықтан оны, кейде акдионерлік капитал деп те атайды. Жаңадан ашылатын банктер үшін, ұлттық банктің басқармасынын 1997 жыл         5 желтоксандағы №412 қаулысы бойынша меншікті капиталдың төменгі шегі 300,0 миллион теңге. Оның, банкті есепке алыну тұсында кем дегенде 50% төленуі керек. Қалғаны банк есепке тұрганнан кейінгі, бір календарлық жылдың ішінде төленуі керек. Бұл талапты орындамаған күнде, ұлттық банк есепке отыруға өзінің тұжырымын бермейді.

Қазақстан Республикасының заңдарының бір ерекшелігі — банктің құрылтайшылары мен акционерлері алған акцияның құнын түгелімен ақшалай телеулері керек деген талап (аталмыш Заңның 16 бабының 2 тармағы). Басқа елдерде банктің меншікті капиталы тек ақшалай емес,  басқа да материалдық және материалдық емес  активтер  мен  үшінші тұлғаның құнды  қағаздарымен де төленуі мүмкін. Мысалы, кезінде, кейбір Ресейлік банктердің меншікті капи­талының 70%-ке дейінгісі материалдык активтер болды. Бірақ мұны қолайлы жағдай деп  айтуға  болмайды.  Өйткені,  банктің мешшкті капиталын, несие берудің  кезі   ретінде   пайдалану   мүмкіншілігі   азаяды.   Сондықтан  Ресейдің Орталық  банкісінің 1994 жылы   11-желтоксанда  орнатқан тәртібі бойынша, банктің   меншікті капиталынын   10,0%-ке  дейнгі   белігі   материалдық емес активпен құралуы мүмкін.

Банктің меншікті капиталының әрі қарай көбеюі банктің таза пайдасынан аударым жасаумен, немесе жаңадан акция шығарып, оны орналастыруымен іске асырылады. Банктің меншікті капиталын көбейтудің тағы бір көзі, оның жылы бөлінбей қалған пайдасы.

Банктің  ресурстарынын құрамында меншкті капиталдың үлесі онша көп  емес - 10-12%-тің шегінде, 88-90%-ті жұмылдырылған қаржылар. Мұның өзі, банктің   пассивтік операциясының қандай маңызы бар екенін тағы да дәлелдейді. Жұмылдырылған резервтің шегінде елеулі орын алатындар депозиттік ресурстар. Олар мерзімді және талап етілмелі депозитор болып бөлінеді. Депозиттің бұл екі түрінің өзара айырмашылықтары бар. Оның бастысы: мерзімді депозит белгіленген мерзімге салынады. Сол мерзім өткенге дейін оның иесіне банктен ол депозитті алу өте тиімсіз. Онда ол коп табыс жоғалтады. Сондықтан банк, бұл қаржыны   мерзімі   өткенге   дейін,   ешбір   қауіпсіз   активтік   операцияларға пайдалана алады.

Ал, талап етілмелі депозитге олай істеуге болмайды. Өйткені, оның иесі кез-келген уақытта қаржысын түгелімен немесе жартылай талап етуі мүмкін. Сондықтан банк, қаржысын сұрап келген депозиттердің талабын орындау үшін, талап етілмелі депозиттің сомасын көбінесе бос ұстауға тырысады.

Олар құру әдістерімен де бірінен-бірі ерекшеленеді. Егер мерзімді депозит банкіге табыс табу үшін, арнаулы шарт жасалып салынатын болса, талап етілмелі депозит, банктен есеп, немесе ағымдағы және басқа да арнаулы шоттарына бос ақша жиналғанда құрылады. Бұл шот иесінің әдейі істейтін ісі емес,  шаруашылық жүргізуші субъектілердің бос ақшаларын банкіде сақтау керек деген талаптан туатын іс.

Банктің активті операциялары. Банктің   активтік    операциялары    оның    операцияларының маңызды белігін құрайды.

Банктің активі операциясы бұл банктердің кipic табуы мен өтімділікті     көтеру      мақсатында      ресурстарды      орналастыру операциясы.

Банктің активті операциялары  негізгі кipic көзін құрайтын  операция болып табылады.

Бұл оперцияға нақты ақша және кассалық қызмет операциясы, есеп қарыз операциясын, бағалы қағаздармен жүргізетін операциялар, активті депозитгер мен банкаралық несиелік және депозитік операцияларды жатқызуға болады.

Кассалық операциялар нақты ақша негізінде жүзеге асырылады. Бұл кезде банк банктік шоттары бар клиенттерден нақты ақша қабылдайды және нақты ақша түрінде әр түрлі аударулар жасайды, төлемдер жүргізіледі (Жалақы, жол сапар шығындары, материалдық көмек, несие немесе қарыз басқа да қызметтік шығындарға берілетін қарыздар).

Банктің есеп қарыз операциясы кең көлемді кipic әкелетін операция ретінде саналады жеке және заңды тұлғаларды несиелендіру кезінде кеңінен қолданылады. Банк мекемесінде несиеден кейін екінші кезекте кipic әкелетін операция болып бағалы қағаздармен жүргізетін операциялар саналады. Бұл кезде банк өзіндік бағалы қағаздарын сатып өткізеді, клиенттердің тапсырысы бойынша олардың бағалы қағаздарын орналастырады және болашақта кipic алу мақсатымен инвестиция түрінде ұзақ мерзімді салымдар жасайды.

Банк активтерінің құрылымы деп банк балнсының активінің сапасы бойынша әртүрлі баптарының баланстық қорытындыға қатынасын айтады.

Әp6ip банк активтердің ұтымды құрылымын белгілеу және сақтау кезінде біршамa мәселелерге тап болады. Сонымен қатар, активтердің құрылымы көбінесе елде қалыптасқан ұлттық epeкшeлiктepiмeн де аныкталады.

Біріншi топқа: қолма-қол ақша және оған теңестірілген қаражаттар жатады, яғни банкте бар ақшалай қаражаттар (корреспонденток шоттағы, Орталық банктегі міндетті резервтік қордағы қаражаттар), сонымен қатар, аз уақыт ішінде ақшалай қаражаттарға   тез   айналатын   активтерге   жұмсалган   қаражаттар (мемлекеттік   бағалы   қағаздар,   мемлекет   кепілдендірген   қысқа мерзімді қарыздар және тағы басқалары) жатады.

Екінші топқа: басқа кәсіпорындардың, ұйымдардың бағалы қағаздарына салынған инвестициялар жатады. Бұл активтердің өтімділік деңгейі біріншi және үшінші топтың активтерінің өтімділік деңгейіне қарағанда төмен қaзipri уақытта өтімділігі жоғары бағалы қағаздарға банктердің бағалы қағаздарын (акциялар, депозиттік сертификаттар және тағы басқаларын) жатқызуға болады.

Yшіншi топқа: кәсіпорындарға, ұйымдарға берілген қарыздар жатады. Бұл активтердің өтімділік деңгейі қарыздың берілу мерзімі мен мақсатына, қарыз алушыға байланысты болады. Өтімділігі жоғары құнды қагаздарға басқа банктерге берілген және біріншi классты құнды қағаздар жатады.

Төртінші топқа: банктің негізгі құралдары жатады: ғимараттар, құрылғылар есептеу техникалары, көлік құралдары және тағы басқалары. Бұл активтер өтімділігі төмен активтерге жатқызылады. Дегенмен әpбip кезеңде елдегі экономикалық жағдайды ескеріп отыру қажет.

Банк өз активтерінің құрылымын олардың жекелеген топтары және түpлepi тұрғысынан алынғанда, белгілі-бір уақытқа яғни, белгілі-бір күнге, сонымен қатар, олардың динамикасы арқылы талдау негізінде ол қаражаттарды активтердің бip түрінен келесі түріне ауыстыра алады. Бұл кезде қаражаттар кезі өзгермей қалуы да мүмкін немесе ақшалай қаражаттардың жаңа көздері есебінен де ауыстырылу жүргізілуі мүмкін. Банк активтерді бip түрінен екінші бip түріне ауыстырған кезде орналастырудың сенімділігі және табыстың деңгейі тұрғысынан активтерді ұтымды құрылымын қалыптастыру қамтамасыз етуді көздейді. Бұл жағдайда пассивтердің құрылымы және тартылған қарыз қаражаттарынын мepзiмi де ecкepiлyi қажет.

Осы операциялардың көмегімен банктер өз қарамағындағы ресурстарды пайда табу үшін және де өздерінің өтімпаздығын қолдауды қамтамасыз ету үшін орналастырады.

Бұған жататындар:

  • Шаруашылық жүргізуші субъектілерге әр түрлі қажеттерін қанағаттандыру үшін, қысқа, орта, ұзак, мерзімді несие беру;
  • Халыққа тұтынулық несие беру (үй құрылысын жүргізу, пәтер, үй және басқа да ұзақ мерзімді пайдалынатын мүліктерді сатып алуға);
  • Құнды қағаздар сатып алуға несие беру;
  • Лизингтік операцияларға несие беру;
  • Факторингтік операцияларға несие беру;
  • Басқа банктерге несие беру (банкаралық несие).

Көрсетілген активтік опсрациялардың ішіндегі ең бастысы кайтарымдылық, мерзімділік және ақылық негізінде несиелеу операциясын жүргізу болып табылады. Кейбір банктердің несиелеуден табатын табысы, барлық табысының  80%-інен асып кетеді. Сонғы жылдары несиенің дәстүрлі түрлерімен катар көптеген жаңа түрлері пайда болды. Олар пәтер үй сатып алуға берілетін несие үйді  қайта тұрғызуға, немесе үйге күрделі өндеу жүргізу үшін берілетін несие, сақтандыру қағазын кепілзатқа алып беретін несие, фермерлерге жер телімін жақсартуға, берілетін несие, оқуға және сынақ мерзімш өткізуге беретін несиелер. Сонымен қатар заңды тұлғаларға кәсіпкерлік ұйымдастыруға, басқа фирмалардың активін сатып алуға кредит берілетін болды.

Банктің активтік операциялары экономикалық мазмұнына қарай төмендегідей болып бөлінеді  .

  • несиелеу операциялары - (есептеу-несиелеу);
  • есеп айырысу операциялары;
  • кассалық операциялар;
  • инвестициялық, қорлық операциялар;
  • кепілді операциялар.

Несиелеу операциялары — карызгерге қайтарымдылық мерзімділік және ақылылық негізінде қаржы беру операциялалары. Вексельдердің сатып алу (есептеу) немесе вексельдерді кепілзатқа қабылдаумен байланысты несиелеу операциялары да есеп (есеп-несие) операциясының қатарына кіреді;

Есеп айырысу операциялары - қаржыны клиенттің есеп шотына есептеу немесе оны шоттан шығару, оның ішінде клиенттің контрагенттерінің алдындағы міндеттемелерін өтеумен байланысты операциялар;

Бос қаржыны депозитке жұмылдырумен қатар несиелеу және есеп     айырйсу операциялары банктің өте маңызды операциялары болып табылады.

Кассалық операциялар - қолма-қол ақша беру немесе оларды кабылдаумен байланысты   операциялар.   Кеңейтіп    айтқанда,    бұл   қолма-қол   ақша қозғалысымен,  қаржыларды қалыптастыру,   орналастыру және пайдала байланысты операциялар деуге болады

Инвестициялық, қорлық операциялар - Банктің күрделі қаржысын қағаздарға салу және  басқа құрамдармен  бірігіп шаруашылық жүргізу үшін  жарнаға   салумен   байланысты   операциялар.    Бұл   жерде   ескеретін нәрсе «Қазақстандағы  банктер   және  банк қызметтері туралы"   Заңның 8-бабына сәйкес, Қазақстандағы банкгерге пайда табу үшін, басқа   шаруашылықтардың негізгі калиталына жарна салуға болмайды.

Кепілді операциялар - Кепілдеме (кепілгерлік) беру, белгіленген жағдай болғанда, клиенттің үшінші тұлғаға бережағын өтеу операциялары.

Сонымен қатар, банкінің активтік операциялары: қауіптілік дәрежесіне қарай - кауіпті және кауіпті-бейтарап операциялары; орналастыру түріне  (бағытына) қарай: бірінші және екінші; пайдалық дәрежесіне қарай: пайда     келфтіруші және пайда келтірмеуші операциялар болып та белінеді.

Активтік— Пассивтік операциялар:

  • Банкіге Комиссиялық сыйақы әкелетін комиссиялық операциялар (дебиторлық берешекті инкассалау, ақша аудару, сауда-комиссиялық, сенімділік);
  • Белгілі ақыға, клиенттің тапсырмасымен орындалатын делдалдық опера­циялар;
  • Ішкі және халықаралық есеп айырысумен байланысты есеп айырысу қызметтері;
  • Сенімгерлік қызметтері (клиенттің тапсырмасымен құнды қағаздарды, басқа елдердің валюталарын, асыл металдарды алып сату);
  • Бухгалтерлік және консультациялық қызметтер.

Осы операцияларды банкінің көрсететін қызметтері деп атайды.

Банктің несиелік саясаты туралы реферат

Несиелік саясат, оның элементері

Несиелік саясат  банктің несиелік  қызыметінің міндеттерін,оларды іске асыру  құралдары мен әдістерін,сондай-ақ несиелік  процесті  ұйымдастыру принциптері  және  тәртібін белгілейді. Несиелік  саясат несиелік механизм көмегімен жүзеге  асырылады.

Несиелік  саяасат-баніктің несиелік жұмысын  ұйымдастыру негізін және несиелеу процесіне  қажеті құжаттар жүйесін  жасау  шартары. 

Кең мағанасында, несиелік саясатты  несие  беруші банк пен қарыз алушылар тұрғысынан қарастыруға  болады.

Тар мағанасында, несиелік  саясат- бұл несиелік  процесті ұйымдастыру барысындағы банктің стратегиясы  мен тактикасын сипаттайды.

Несиелік саяасат банктің несиелік  жұмысын, оның жалпы стратегиаларына   сай  ұйымдастыру негізіне және несиелеу процесін қалыптастыруға қажетті құжаттар жүесін (ұйымдастыру) жасау шартын білдіреді .

Жалпы несиелік саясат  мынандай сипатта  болуы  тиіс:

  • нұсқаулық емес, яғни директивті нұсқауларды қамтиді;
  • несиелеудің мақсаттарын нақты және мағаналы анықтауға мүмкіндік береді;
  • нақты мақсаттарды іске асырудың бірнеше ережелерін қамтиды;
  • оны іске асыруды қамтамасыз ететін стандарттар  мен нұсқаулықтарды қамтитын құжаттардан  тұрады.

Несиелік саяасат банктің  стратегиасын, оның  тәуелділік басқару  облысындағы саясатарын ескерте  отырып  жасалады.

Несиелік саясат  несиелік қызыметін  төмендегідей  негізгі  бағыттарын анықтауға  мүмкіндік  береді.

  * несиенің берілуіне  және  несиелік поротфельді басқаруға жауап  беретін банк қызыметкерлері  жетекшілікке алатын  объективті стандарттар  мен критерийлерін;

  * несиелеу  обылысындағы  стратегиалық  шешімдерді  қабылдаитын тұлғалардың  басты  іс-әрекетерін;

* сыртқы аудит қызметтертерінің жұмысын және банктегі несиелік қызметтің сапалыған;

*  ішкі бақлау қағидаларын;

Несиелік саясат банк қызметін девирсификациялаудағы іс-әрекеттердің тізбектелуін қамтамасыз ету үшін және несиелік қызметкерлердің лауазымды міндеттерін анықтау үшін қажет. Неиелік саясатты іске асырудың белгілі бір тәртібі болмайынша несиелеудің біртұтас ережелерін тәжербиеге енгізу мүмкін емес. Сондықтан да, жазбаша түрде жазылған несиелік саясат пен  оны іске асырудың соған сәйкес ережелері несиелік процесті жүргізудің негізін құрайды.

Несиелік саясат, банк қызметкерлерінің бүгінгі таңда несиелеуге болатын экономика секторын дұрыс таңдай білуіне, сондай-ақ, несие беру мүмкіндігі туралы сұрақты шешуде  банк үшін бірінші реттік маңызы бар басқа факторлар мен қарыз алушының несиелік қаблетіне қарап  «өз клиентін»таңдаудағы біліктілігіне негізделеді. Сондай-ақ несиелік саясат банктің бүгінгі иелігіндегі немесе ертең енгізуді дұрыс санайтын несиелік өнімдермен анықталады. Мысалға кәсіпорынға қысқа мерзімді несиелер(айналым қаражатын толықтыруға) және ұзақ мерзімді инвестициялық несиелер (өндірісті кеңейтуге, жаңартуға, техникалық жағынан қайта қаруландыруға, ғылыми-техникалық инновацияларды енгізуге) берген қолайлы.

Несиелік саясатың маңызды элементі банктегі бақылауды ұйымдастыру болып табылады ( потенциалды қарыз алушыны несиелеу мүмкіндігі туралы сұрақты шешу барысында несиелік стандартты дұрыс қолдануға бақылау жасау; жекелеген несиелік қызметкерлердің құзыретін сақтауға бақылау жасау;банктің несиелік портфелінің жағдайына және оның ішіне проблемалық несиелерге қойылатын жалпы бақылау).

Ішкі несие саясатын жасау банк жетекшілерінің несиелеу мақсатын қалыптастыруды және бұл мақсаттардың банктің жалпы міндеттері мен стратегиялақ мақсаттарымен қаншалықты сай келетінін анықтауды талап етеді. Несиелеу мақсаттары анықталған соң, оның негізінде банк қызметкерлерінің қажетті несиелік операцияларды атқаруына мүмкіндік беретін банктің несиелік саясатын және оған қоса стандарты мен несиелік нұсқаулықтары жатады.

Несиелік стандарттар мен нұсқаулықтарды жасаудың бастапқы кезеңі айақталуына байланысты, бұл құжаттардың бірінші редакциясы тәжербиелі қызметкерлерге сараптауға берілуі тиіс. Сараптаушылардың талдауы және ұсыныстары енгізілгеннен кейін несиелік саясат бойынша комитет( немесе директорлар кеңесі, несиелік комитет) саясатты және соған сәйкес нұсқаулықтарды бекітеді.

Несиелік саясат несиелеу лимиттерін, тәртібін, кейде несиелеу бойынша жекеленген ережелерді де қамтиды. Мысалы, несиелік саясатта бір қағаз алушыға келетін тәуекел лимиті анықталады. Сонымен қатар, несиелік саясатта барлық несиелердің  несиелік құжаттарда көзделген мақсаттарға сай берілуі де қарастырылуы мүмкін.

Несиелік саясатта несиелік комитет туралы ережеде қамтылады. Несиелік комитет несие беру барысында қортынды жасап, несиені беруге байланысты мәселелерді қамтиды.

Отандық банктер тәжербиесіндегі несиелік комитеттің шешетін мәселелері мынадай:

  • несие алуға берген клиенттің өтінішін және несиелік қызметкердің несие беру туралы қортындысын қарайды;
  • несие беру немесе одан бас тарту туралы шешім шығарады;
  • несиелік тәуекелдіктерге байланысты несиелеу формаларын анықтайды;
  • несие сомасы мен мерзімін анықтап, пайыз мөлшерлемесін бекітеді;
  • несиені қайтаруды қамтамасыз ету тәсілдеріне талаптар белгілейді;
  • несиелеу шартын бекітеді ( несиелік лимит, несиелік желі);
  • берілген несиеге мониторинг жүргізу тәртібін бекітеді;
  • банктің несиелік стратегиясын жасайды;
  • несиелеу бойынша бөлімшелердің жұмысын талдайды;
  • несиелік комитеттің мәжілісінің хаттамаларына қол қояды және хаттамаларды тіркеу кітабын жүргізеді.

Несиелік саясатта қарыз алушылардың негізгі қызметіне байланысты тәуекелдігі жоғары операцияларды  немесе жобаларды қаржыландыру үшін тағайындалатын несиелер туралы да айтылуы тиіс.

Несиелік саясатпен банк қызметкерлерін таныстыру, оларды соған сай келетін ережелермен және нұсқаулықтарға үйрету, банкте несиелік саясатты енгізудің негізгі элементі болыптабылады.

Несиелік саясат несиелік қызметтің басты бағыттарын анықтайды. Оларды, өз кезегінде, несиелік саясаттың қабылдаған бағыттарын іске асыру жүйесі ретінде тұжырымдауға болады. Несиелік саясатта төменгідей элементтер көрсетілуге тиіс:

  • несиелік қызметті ұйымдастыру;
  • несиелік портфельді басқару;
  • несиелеуге бақлау жасау;
  • құзыретті бөлу принциптері;
  • несиелеуді таңдаудың жалпы критерийлері;
  • несиелеудің жекеленген бағыттары бойынша шектеулер;
  • несиелермен жасалатын ағымдық жұмыстардың принциптері;
  • несиелер бойынша зиян шегу жағдайларына резерв жасау;

Іс жүзінде несиелік саясатты іске асыру тәсілдері мен әдістерін белгілі бір формада, яғни соған сай келетін төменгідегідей үш құжат түрінде көруге болады:

1.несиелеу саясаты;

2.несиелеу стандарты;

3.несиелеу нұсқаулықтары;

Сондай- ақ аталған үш құжат ерекше бір құжатта- «Несиелік саясат бойынша жетекшілік ету»- біріктіріледі.

Несиелеу саясатында несиелеуді жүзеге асыратын бөлімшелер жұмысшыларының  қызметтерін нақтылайтын несиелік нұсқаулықтар мен несиелеу стандарты, несиелеудің жалпы бағыттары мен бағдарлары анықталады.

Несиелеу стандарты- бұл банкте несиелік қызметті жүзеге асыратын барлық қызметкерлердің жетекшілікке алатын құжаты.

Несиелеу стандартында мынадай сұрақтар қарастырылады:

  • қарыз алушының қаржылық ақпараттарын жинау және талдау тәртібі;
  • несиенің кепіл-хаттар және кепілдемелермен қамтамасыз етілуіне қойылатын талаптар;
  • әкімшілік стандарттар және несиелік процесті ұйымдастыру ережелері;
  • қарыз алушының несиелік қабілетін талдау тіртібі;
  • құжаттардың толтырылуына қойылатын талаптар;
  • несиелеудің айырықша түрлері бойынша ережелер (мысалға, ипотекалық немесе тұтыну несиелері бойынша).

Барлық банктер бойыншақұжаттар айналымын стандарттау мақсатында несиелеу стандарттарына әр түрлі құжаттар үлгілері жатуға тиіс. Ондац құжаттарға: несиелік келісім- шарт, кепіл туралы шарт, кепілдеме туралы шарт және т.б. жатады.

Несиелік нұсқаулық – несиелеу процедураларын іске асырудың жалпы алгоритімін бекітетін кезектіліктің қадамдарын суреттеуді білдіреді.

Басқаша айтқанда, ол несиелік қызметтің нақты бір бағыттарына жатады.

Жалпы, несиелік саясатта қарыз алушы туралы қажетті ақпараттар жинау және несиелік қаблетіне талдаудан бастап, несиелік талдау және аудит, ссудалар бойынша мүмкін болар зиян процесін қамтитын несиелік процестің барлық кезеңдері көрсетіледі.

Несиелік саясат мынадай қызметтер атқарады:

  • банктегі несиелеу процесін ұйымдастыруға бақлау жасауға негіз ретінде болу;
  • несиелік бөлімдердің жетекшілері үшін несиелік нұсқаулықтардың талаптарының орындалуына бақылау жасау құралы;
  • несиелік талдау және аудит бөлімі жұмыскерлерінің тексеруді жүзеге асыруына  негіз болатын талаптарды анықтау.

Коммерциялық банктің несиелік саясатын іске асыру процесінде  проблемалық ссудалармен жасалатын жұмысқа ерекше көңіл бөлініп және қосымша бақлау жасалуға тиіс.

Клиенттердің  өтініштерін қараудың басты сатылары

Қарыз алушы банкқа келген кезде банк немесе банк филиалының қызметкері ауызша түрде:

  1. клиентке қарыз беру шарттарын, банкпен қарыз беру шартын жасасқан жағдайдағы құқықтары мен міндеттері бойынша кеңес береді;
  2. клиенттен қарыз алу сомасын, алатын жылжымайтын мүліктің орналасқан жері мен оның шартты бағасын анықтайды;
  3. клиенттен табысы туралы мәлімет алады, сонымен қатар алған табыстың қарызды өтеуге жіберілетін соммасын анықтайды;
  4. алдын-ала клиенттің төлеу қабілеттілігін есепке алады, төлеу қабілеттілігі бойынша сұрақтар болса клиенттен қосымша құжаттарды сұрайды;
  5. клиентке қарыз алу бойынша қажетті құжаттар туралы мәліметтейді;

Клиент жеткізген толық құжаттарды тексергеннен кейін, франт-офис  қызметкері клиенттке қарыз алу бойынша өтініш пен  анкетаны толтыруды сұрайды.

Франт-офис қызметкері немесе бағалаушы кепілдік затын сараптама жасайды. Содан кейін кепіл затын бағалау акті клиенттің келісімімен жасалады.  Банк филиалы директорына бекітуге жіберіледі.

Дерек құжатпен бірге филиалдың қауіпсіздік қызметінің сараптауына жіберіледі, егер қарыз сомасы көбейіп кетсе:

- 30000 $ АҚШ немесе эквиваленттік сома тенге мен, Алматы, Астана, Ақтөбе филиалдарына.

- 12000 $ АҚШ немесе эквиваленттік сома тенгемен қалған банк филиалдарында.

Заңды қызметпен қауіпсіздік қызметінің қортындысын алған соң, франт-офистің қызметкері, банк филиалының несие комитетіне құжат пакетін қарау үшін дайындайды.

Франт-офис қызметкері қарыз алушының алдын ала кеңесм үшін банк қарыз беруі міндетті емес екендігі жайлы мәліметтейді. Қарыз беру шешімі банк филиалының несие комитетімен қабылданады.

Несие пакетіне керекті құжаттар

Қарыз алушының құжат пакетіне керектілер:

  1. Арыз (қосымша№ 1)
  2. Қарыз алушының анкетасы
  3. Жеке күәлік көшірмесі
  4. Салық төлеуші күәлігінің тұпнұсқасы, салық комитетінен берілген,оның көшірмесін банк филиалының қызметкері алады.
  5. Отбасы жағдайын дәлелдейтін құжат көшірмесі (неке туралы күәлік, баланың туылуы туралы күәлік, ажырасу туралы күәлік).
  6. Кепілді органмен берілген, мөр басылған үй кітабының көшірмесі немесе тұрғындардың учет кітабы.
  7. Қарызгердің соңғы 12 ай ішіндегі жалақы көлемі туралы жұмыс орнынан берілген анықтама. Егер қарыз алуға жеке кәсіпкер сұраныс білдірсе онда салық комитетінің мөрімен расталынған соңғы жыл ішіндегі табыс деклорациясын көрсету керек.
  8. Қарызгердің қосымша жұмысынанжәне қарызгердің жұбайының жұмысынан сонымен қатар бірге тұрып жатқан туыстары яғни әке-шешесі, балалары және тағы басқа туыстары (заңға сәйкес отбасы мүшелері болып табылытындар) соңғы жыл ішіндегі алынған бүкіл табыс көздерін анықтама арқылы көрсету қажет.
  9. Мүлікті қамтамасыздандыру есебінде көрсетілетін құқықты негіздейтін құжаттар және тағы басқа құқықтар талаптандырады. Бұл Қазақстан Республикасының нормативті құқық актісінің негізіне сәйкес келеді және банктің ішкі құжаттары үшін мүліктің кепілі жасалынады.
  10. Клиенттің зейнетақы қорын ақпаратты тексеруге берген рұқсаттама.

Жоғарыда көрсетілген құжаттар тізімін әр банк заңға сәйкес өзгерте аладыжәне банктің ішкі құжаттары әр ұсынатын қарыздың спецификациясын есептеп отырып жасайды.

HALYK BANK

Ұлттық банк несиенің жаңа програмасын ұсынады- несие кез келген мақсатқа,  табысты растайтын құжатсыз.

Несие мерзімі:

  • тенге 5 жылға дейін, АҚШ доллары 5 жылға дейін.

Сыйақы мөлшері:

( несие мерзіміне байланысты)

12,8 % жылдық.

(нақты ставка 7,07%) АҚШ доллары және 16,4%-дан жылдық.

(нақты ставка 9,1%) тенгемен.

Несие алу үшін.

Алған несенің сомасынан 10 пайыз бастапқы сома ретінде төлеу керек.

Несие валютасы: тенге, АҚШ доллары.

Несиенің максемальді сомасы: кепілге қойған мүлікті бағалаудан шыққан сомманың (50 пайыздан көп болмауы қажет)

Несие беру:

Қолма – қол және қолма-қолсыз түрде беріледі.

Несие кез келген мақсатқа беріледі.Төлеу қаблеттілігін растайтын құжат керек емес.

Қажетті құжаттар:

  1. Қарызгердің жеке күәлігі;
  2. Қарызгердің СТН (РНН);
  3. Жылжымайтын мүлікті растайтын құжаттың көшірмесі;
  4. Үй кітапшасы;

Өтінішті қарау уақыты 7 жұмыс күні.

«Жай несиелер кез келген мақсатқа».

«Любимая» несие желісі

Енді несие алу оңай және қолайлы болды.

Банк қандай несие шарттарын ұсынады:

  • Несие валютасы: тенге және АҚШ доллары;
  • Несие уақыты: зейнеткер уақытқа келгенше;
  • Табысты растайтын құжат керек емес;
  • Төменгі пайыз ставкасы;
  • Несие сомасы;
Несие көлеміКепіл түрі
1Бағалау бағасынан 70% аспайдыПәтер
2Бағалау бағасынан 60% аспайдыТұрғын үй
3Бағалау бағасынан 50% аспайдыЖер, жылжымайтын мүлік
  • Несиемен қамтамасыз ету түрі: жылжымайтын мүлік (тұрғын үй, коммерциялық), жер және т.б.
  • Несие ұйымдастыру комиссиясы: несие сұрау сомасынан 2 пайыз (минимум 10 000 тенге).
  • Алдын ала несиені төлеу тек 6 айдан соң ғана.

Негізгі шарттар:

  • Қосымша несие негізгі өтінішке бағалаусыз беріледі.
  • Кепілде тұрған жылжымайтын мүлікті жыл сайын бағалау.

Несие алудағы сіздің қадамыңыз:

  1. Банкке келіп банк менеджерінен консултация алу.
  2. Банкке қажет құжаттарды беру.

Қажетті құжаттар:

  1. несие алу үшін өтініш жазу;
  2. қарыз алушы анкетасын толтыру;
  3. жеке күәліктің түп нұсқасы, банк қызметкері көшірмесін түсіріп алады;
  4. СТН (РНН) түп нұсқасы, банк қызметкері көшірмесін түсіріп алады;
  5. жұмыс орнынан справка соңғы 12 ай ішіндегі табысы жөнінде;
  6. Кепілді растайтын құжат көшірмесі;
  7. керек жағдайда банк қосымша құжат сұрауы мүмкін;

« Банк Туран Алем».  

Қарызгердің төлем қаблетілігін реттеу 

Банк филиалының франт-офис жұмыскері негізгі ереженің 4 бабында көрсетілгендей клиенттен толық құжат пакетін алу керек және өтінішті журналға тіркеп, сосын қарызгердің бір айлық жалақысы көрсетілген анықтама мен және басқа да табыс көздерінің негізінде клиенттің төлем қаблеттілігін есептеп көрсетеді. Анықтама келесідей ақпараттарды толық қамтамасыз ету керек:

  1. Анықтама берген ұйымның немесе кәсіпорынның толық атауы оның почталық әдісі банктік деректемелері;
  2. клиенттің соңғы 12 ай ішіндегі орта айлық табысы. Соңғы 12 ай ішіндегі ұсталымдар және олардың түр түрінің атауы.

Анықтама ұйымның басқаруымен және бас бухгалтерінің қол таңбасы мен мөрі мен ұстану керек.

Қарызгердің табысы мен азаматтығын растайтын құжаттар негізгі заңға ұқсас келуі қажет  және қарастырылып жатқан қарызгердің туысқандарының құжаттары тек қана ережеде көрсметілсе ғана сұралынады.

Қарыз беру кезінде көбіне қарызды келесі категориядағы клиенттерге береді.

  1. банкте оңтайлы несие тарихы бар клиенттер;
  2. жоғары дәрежедегі төлем қаблеттілігі бар клиенттер;

Клиенттің төлем қаблеттілігін есептеу кезінде оның табысынан анықтамада көрсетілген міндет табысын алып тастап сонымен қатар отбасының шығысы, табыс салығы. Несие фонддында төленетін ақша, алименттер, зақым комписациясы  несиеге алынатын тауарды өтеуіне ұсталынатын ақша отбасының әр адамға шаққанда тұтыну несиесінің соммасы(егер отбасының басқа мүшелері тұтыну несиесін өлшегенде табыс көзіне қол жеткізе алмаса, айлық салық төлемдері, комуналдық төлемдер, сақтандыру және т.б. төлемдер).

Есеп айырысу жасағаннан кейін қарызгердің табысының бос қалдығы дәлелденбейді. Бұл табыс көзі қарызгердің қарызды өтеуіне және соған байланысты  ұстанымдарды  өтеуге жұмсалады. Әр қарыздың әр айдың төлем ақысы  және ұсталым өтем ақысы қарыздың жиынтық табысының қалдығынан жоғары болмауы керек және ол бүкіл төлемдерден алып тасталғанына тең болуы керек.

Қарызгердің төлем қаблеттілігі  төмен болған жағдайда банк қарызгердің жубайының табысын есепке алады, сонымен қатар бірге тұрып жатқан әке- шешесі, балаларын және басқа туысқандарын негізгі заңға сәйкес отбасының мүшесі ретінде өзін танытатын адамдардың табысыда есептелінеді.

Қарызгердің жиынтық табысына оның отбасына берілетін әуліметтік қамтамасыз ету жүйесінен берілетін біркелкі төлемдер есептелмейді. Сонымен қатар отбасына мемлекет қатарынан берілетін және сондайақ қоғамдық ұйымдар мен азаматтардан берілетін материалдық көмек сомасы есепке алынбайды.

Мысалы: (алынған мәліметтер ойдан алынған клиенттің соңғы 12 айдағы орта айлық табысы 350 долларды көрсетеді бұл соманың 65 доллары ұсталымдарға, ұсталынған сақтандыру төлемдері 20 доллар камуналды және басқада төлемдер 34 доллар отбасының бір мүшесінің өмір сүру көлемінің минимумі 30 доллар (отбасы мүшесінің саны 4 адам) қарыздыңбос қалдығы мынағын тең:

350$-(65+20+34+120) = 111$.

Осыған сәйкес қарызгер қарызын өтеуіне әр ай сайын 111 доллар жіберуі мүмкін. Қарызгердің төлем қаблеттілігінің есеп айырысуын жасаған уақытта барлық сомалар нарық курсы бойынша АҚШ долларына ауыстырылады.Бұл айырбас әр нақты банк филиалдарында операция жүргізілген күндегі валюталық курсқа сәйкес болады 4000 доллар.

Мысалы қарызгер банктен қарыз алуға өтініш білдіреді дейік  бұл өтініш 5 жылға және әр ай сайын төлеуіне негізделсін, қарыздың сыйақы мөлшері жылдық 18 пайыз валюта. Осыдан шыға қарызгер ай сайын қарызды және сыйақыны өтеуге ай сайын  111 АҚШ долларын жұмсау мүмкіндігін есептей отыра біз оның  қарыздың қандай мөлшерін алу мүмкіндігін анықтай аламыз. Қарыздың максимальды сомасы келесі формула арқылы анықталады:

Қарыз сомасы= х[1-(1+i)] бұның ішінде:

X-негізгі қарыздың ай сайынғы төлемі және соған беретін сыйақы сомасы;

Π- төлем пероттарының мөлшері;

i- берілген периоттағы сыйақы ставкасы.

Авто несие

Несие мерзіміПайыз ставкасыБастыпқы төлемқамтамасыздандыруӨтеу
5 жылға дейін жаңа авто 16 % $18% KZT( 3 жылға дейін)Жаңа автоға минемальды 15 пайыз Алған автокөлікАйсайынғы біркелкі төлем
5 жылға дейін қолданылған авто16% $18% KZT(3 жылға дейін)Қолданылған автоға бағаланған сомасынан 20 пайызАлған автокөлікАйсайынға біркелкі төлем
  • Несиенің минемальды сомасы 3000 доллар
  • Автокөлікті сақтандыру міндетті

Несиені алуға керекті құжаттар тізімі:

  1. Қарызгердің жеке күәлігі (зайыбы екеуінің);
  2. Қарызгердің СТН (РНН) (зайыбы екеуінің);
  3. Неке күәлігінің көшірмесі;
  4. Кепілге қойған мүліктің құқығын негіздейтін құжат.

Қарызгер алатын несиенің бастапқы жарнасын (30 пайызды) төлеу  керек.

  1. Жалақыны растайтын құжат, пенсионный фондтан справка және т.б. құжаттар қажет.

Бастапқы жарнасы ипатекалық несие

Несиелеу шарттары:

Несие бойынша негізгі борыш және пайыздар  айсайын  тең  жарнамен өтеледі, соған сәкес несиенің нақты қымбаттау шамасы жылына АҚШ долларында 8,5 пайыздан, тенгеед 8,2пайыздан артпайды.

Сыйақы мөлшерлемесі несиелеу мерзіміне және бастапқы жарна мөлшеріне байланысты.

 37 айға дейін37 айдан, жоғары 7 жылға дейін7жылдан жоғары 15 жылға дейін15 жылдан жоғары 20 жылға дейін
Несие валютасы    KZT      $      $     $
Сыйақы мөлшерлемесі (жылдық  %-ы)15-тен бастап14,5-тен бастап14-тен бастап13,5-тен бастап

Бастапқы жарнасыз ипатекалық несие

  • Бастапқы жарна: талап етілмейді
  • Несие валютасы: тенге және АҚШ доллары
  • Несиенің ең жоғарғы мөлшері: алатын тұрғын үй құнының 100 пайызы
  • Несиенің ең жоғарғы мерзімі: тенгеде-37 ай, АҚШ долларында 20 жыл
  • Бір жолғы комиссиялар: шот жүргізгені үшін: несие сомасынан 1пайыз, минимум 100 доллар баламасы. Несие өтінімін қарағаны үшін: 20-50-ге дейін доллар баламасы. Несиені қолма-қол ақшамен бергені үшін комиссия: Банк филиалының қолданыстағы тарифіне сәйкес
  • Несиені қамтамасыз ету: алынатын немесе бұрынан бар жылжымайтын мүлкі, не банкке салынған ақша қаражаты немесе үшінші тұлғаның кепілдігі
  • Жылжымайтын мүлікті сақтандыру: сақтандыру сомасынан жылына 0,35 пайыздан 0,41 пайызға дейін
  • Несиені өтеу: айсайын тең жарналармен кез келген тәсілмен: банк шоттынан есептен шығару жолымен, жалақыдан ұстап қалу жолымен, банк кассасына қолма- қол ақша төлеу жолымен.
  • Банктің ішкі құжаттарына сәкес

Несие алуға өтінімді қарау үшін қажетті құжаттар тізімі

  • Қарызгердің жеке күәлігі
  • Қарызгердің расталған СТН-і
  • Кепіл затқа құқықтық иелігін анықтайтын құжаттар
  • Қарызгердің ол туралы несие бюросынан ақпарат беру және есеп ұсыну туралы келісімі (белгіленген формада).

Қарызгер алынатын жылжымайтын  мүлік құнының 30 пайызынан артығын төлеген  жағдайда, табыстарды растау талап етілмейді.

Компания қызметкерлері- Банктің жалақы карточкаларының қатысушылары ипотекалық несиені бастапқы сома жарнасына қарамастан, төлем жасауға қаблеттілігін құжаттық растамайақ ала алады.

Қолданылған әдебиеттер:

  1. «Банк ісі» С.Б. Мақыш, А.Ә. Ілияс. 156-160 бет.
  2. «Коммерциялық банктер операциясы» С.Б. Мақыш. 139-145бет
  3. temirbank.kz. сайт.
  4. kmc.kz. сайт.
  5. baribar.kz сайт.

Банктік тәуекелдердің жіктелуі туралы реферат

Тәуекелдердің пайда болу көздерін  және себептерін дұрыс түсіну үшін  негізгі   банктік   тәуекелдердің    жіктелуін және олардың  сипаттамасын келтірдік. Бұл банктік тәуекелдердің     жіктелу құрылымын осы пәннің белсенді  зерттеушісі, біздің отандық экономист Новиков И.А. ұсынған. Пайда болу көздеріне қарай ішкі және сыртқы тәуекелдерді ажыратуға болады.Сыртқы тәуекелдер сыртқы ортада пайда  болады  және  басқарылмайтын  және жартылай  басқарылатын  болып бөлінеді.

Басқарылмайтын тәуекелдерге келесілер жатады:

Апаттық тәуекел - бул жер сілкініс; тасқынның  дауылдың, өрттікң және  т.б. салдарынан банкке материалдық  келтіруді айтамыз. Бұл банкке, сонымен қатар оның клиенттері  мен қарыз алушыларына   залал келтіре  алады.

Саяси тәуекел - бул саяси биліктің немесе мемлекетпен жүргзілетін саяси   бағамның ауыстыруы салдарынан, соны мен қатар соғысты, революцияны, азаматтық соғысты жариялауынан банкке жағымсыз әсесерінен  тигізетін тәуекел. Саяси  тәуекел банкті ұлттандыру кезінде немесе банктің және оның клиентінің жағдайын төмендетуі мүмкін жаңа шектеулер мен   заңды өзгерістерді бекіту кезінде көрініс табады. Жаксы дамыған бағдарламалары   бар банктер несиелік рейтингтің күрделі   жүйеісн құрастырады. Оның бірі - қурамдас рейтинг жуйесі. Бул жуйеде әр мемлекет 1-ден 9-ға дейін шкала бойынша курамдас рейтингті алады.  Рейтингті негізінен несиені бағалау ушінде қолданылады қолдану қажет  Мысалы, АҚШ банктері елге төнуі мумкін қауіптер жөніндегі Үкіметаралық Комитеті дайындаған  рейтингтерін қолдана алады. Саяси тәуекелдің рейтингі сыртқы міндеттемелерін төлеуден белгілі бір үкіметтің қалауы мен саяси мумкіншілігін өлшейді. Сонымен қатар бұл рейтинг  укіметтің турақтылығын және сыртқы қарызын төлеуге қатынасын бағалау үшін де қолданылады.

Жалпы  экономикалық тәуекел-    елдің   экономикалық. жағдайының  төмендеуі   яғни    ЖҮӨ   деңгейінің төмендеуі,    мемлекеттік       бюджет   жетіспеушілік, инфляция деңгейінің жоғарлауы, эконо- миканың құрылымдық дағдарысы, мемлекеттің теріс төлем балан- сы  үкіметтің тұрақсыз экономикалық саясаты  ұлттық валютаның құнсыздануы  мемлекеттік шенеуніктер арсындағы же мк,орлықтыңөсуі кезіндегі пайда болатын тәуекел.

Елдік тәуекел - шетелдік серіктестер мен несие берушілер ушін банктің орналасуы тәуекелін, сонымен қатар егер банктің клиенті экспорттық-импорттык кызметпен    айналысса,    не    банктің шетел қарыз контрәріптесі басқа елде болс, не банк алушыларды несиелендіретін болса, онда осы тәуекел бел алуы мүмкін.Елдік тәуекел саяси,жалпы экономикалық  және заңнамалық, тәуекелдерді қамтиды.  Банктер әлемдік экономиканың интеграциясы нәтижесінде кез келген елдермен олардың тәуекел дәрежесіне қарамай операцияларды жүргізуге мәжбүр болады. Демек, банк тәуекелі төмен елдермен  ғана қарым-қатыныс жасауға өз бетінше  таңдау жасай алмайды. Сонымен қатар, сыртқы басқарылмайтын  тәуекелдерге  каржылық  тәуекелдердің бір бөлігін  жатқызуға болады. Мысалы, банк егер әлемдік нарықтағы    пайыздық    ставкалардың     өзгеруіне әсер ете алмаса, депозиттер  мен ссудалар бойынша өзінің пайыздық ставкаларын басқаруға мүмкіндігі бар  . Сондықтан да, бул тәуекелдердің сытрқы және ішкі ортаның әсеріне ұшыраған кездегі  анықтамаларын беріп, ажырата алайық:

Депозиттік тәуекел  - бул сыртқы   ортадан салымдарды, депозиттерді, зайымдарды  және  баска да  қаржыландыру             көздерін тарту бойынша тәуекел. Яғни егер олар банктен мерзімі жетпей алынса, онда банктің осы міндеттерін орындай              алмау тәуекелі немесе банктің ағымдағы  қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін ақша ресурстарын тартудың мүмкіндігнің  жоқтығы салдарынан болатын тәуекел. ІшкІ  ортаның әсерінде бұл осы операцияларды орындау кезіндегі банктің пайыздык саясаттың дұрыс таңдалмауы немесе басқару кезіндегі  қателердің пайда болу тәуекелі.

Несиелік тәуекел - бұл қарыз алушының қаржылық жағдайының төмендеуі мен   немесе банкроттылығымен және несиенің

толық немесе  бір  бөлігін, олар бойынша  пайыздар сомасын қайтара алмаумен  байланысты тәуекел. Ішкі ортаның  әсеріне  қатысты  бул банк  қызметкерлерінің  клиенттің нәтижелерінің қаржылық  және қызметінің  болашагын дұрыс бағаламау салдарынан потенциалды несие қабілеттіліп жоқ клиентке несие беру.

Валюталық тәуекел - бұл әлемдік   нарықта шетел валюта бағамының  күрт  өзгеру нәтижесіндегі шығындар тәуекелі.

Валюталық тәуекелге шетел валютасы  бойынша ашық позициялары бар банктер  ұшырайды. Ішкі ортада бұл шетел валю-

тасын сату, сатып алу кезінде банктің  ашық  позициялары бойынша валюталық бағамының өзгеруі нәтижесінде шығындар тәуекелі.

Пайыздық  тәуекел  - бір немесе бірнеше кұралдар түрлері бойынша елде немесе әлемдік нарықтә пайыз ставкаларының жағымсыз өзгеру тәуекелі. Ішкі ортаның шеңберінде бұл тартылған және орналастырылған каражаттар бойынша банктік пайыздан келетін таза пайданының потенциалды өзгеруі тәуекелі.

Инвестициялық тәуекел - әлемдік нарығының коньюктурасының өзгеруі ,спекуляция, пайыз ставкасының өзгеруі саяси және экономикалық  дағдарыстар эмитенттің банкроттылығы салдарынан  бағалы кағаздардың құнсыздану тәуекелі. Банк инвес- тициялар саласындағы стратегияны және нақты бағалы қагаздарды өзі таңдай алады, сол себептен бул тәуекел

басқарылуы мүмкін. Инвестициялық тәуекел жүйелік және жүйелік емес болады.  Жүйелік тәуекел бағалы қағаздардың бағасы, табыстылығы пайыз ставкаларының деңгейі, күтілетін дивиденттердің деңгейі өзгерген кезде керінеді. Жүйелік  емес тәуекел сыртқы ортаға байланыссыз және  әрбір нақты банктің қызметінің ерекшелігімен байланысты болады. Бұл тәуекелге әсер ететін негізгі фактор нарық  коньюктурасына сәйкес альтернативті инвестициялардың болу мүмкіндік.

Банк бағытының тәуекелі – банк қызметінің мақсаттылы бағы -тына. Оның  қызмет  ету   аясына  және  даму өркениетімен түсіндіріледі. Банк бағытының келесідей типтері бар: аймақтык бағытта : өнім өткізу бағытында; клиентпен  жұмыс істеу бағытында.

Банк бағытының тәуекелі банк дамуының приориттерін

дұрыс емес таңдауын білдіреді, яғни, оның  ұзақ мерзімді стратегиясы, географиялық орналасуы мен пайдаланатын құралдары,  дұрыс емес ұзак  мерзімді несиелік және зайымдық саясаты, перспективті құралдарға мамандану,  банк филиалдар жүйесінің  қажетті    деңгейде         дамымауы, марке- тингтік зерттеулер жүргізудөгі қателер кіреді.

Жартылай басқарылатык тәуекел-   дер  бұл сыртқы ортада қалыптасатын, бірақта  банк  оларды  толық  немесе  жартылай басқара алатын тәуекелдерді айтамыз. Оларға келесідей тәуекел- дер жатады.

Клиент тәуекелі мен контрәріптестің  тәуекелі – банкті шығындарға  алып келуіне мүмкін  экономикалық  жағдайының  немесе контр -әріптестің банкроттылығын білдіреді.

Ішкі тәуекелдербұл банк ішінде пайда  болатын  тәуекелдер. Олар  әкімшілік, қаржылық, операциондық болып бөлінеді.

Стратегия тәуекелі – бұл ішкі стратегияны, құралдарды  қолдану приориттерін дұрыс таңдамау қате  аналитикалық  болжамдарды  пайдалану  және  т.б  тәуекелдер.

Құрылым тәуекелі – шешім қабылдау мүмкіндігіне   кедергі жасайтын немесе дәлелсіз кеңейтін  банктің  тиімсіз құрылымы, жауапкершілікті өзіне алумен  байланысты  банк қызметін басқару  немесе  операцияларды орындау  тәуекелі.

Басқару тәуекелі – банкті  мамандырылмаған және  авантюралық  басқарудың  салдарынан пайда  болатын  тәуекел.

Кадрлық тәуекел-  кадрларды дұрыс  таңдамау  немесе  ұйымда  жұмыс  істеу атмосферасын  туғызуға  кедергі  болатын  қызметкерлердің  психологиялық  мінездемелердің  сәйкес  келмеу  тәуекелі.

Ынталандыру тәуекелі – келесілерді  қамтиды: қызметкерлерді дәлелсіз  жоғары ынталандыру  тәуекелі; еңбектің  соңғы  нәтижесіне қызметкерлердің  қызықтырмауға  әкелетін дәлелсіз төмен  немесе әрқашанда  бейқам  еңбекті ынталандыру; тең  емес ынталандыру тәуекелі, яғни  бірдей  еңбек  үшін  әр түрлі  ынталандырулар.

Қиянат  ету тәуекелі – қылмыстық топтармен , туған  туысқандарына  несиелеу бойынша жеңілдіктер  мен  т.б байланысты банктік  жемқорлықтың  болу  қаупі.

Бақылау тәуекелі -  банктік бөлімшелердің  қызметтеріне, құралдардың бөлек түрлеріне  немесе бөлек  операцияларына  бақылау  жүйесінің тиімсіз  болу тәуекелі.

Қаржылық тәуекелдер – банктің қаржылық қызметімен байланысты  тәуекелдер. Олар  келесілер:

Қаржыландыру тәуекелдер – банктің  өзінің  операцияларын  қаржыландыруға  немесе  нарықта  өзінің  қызметін  кеңейтуге мүмкіндікті таба  алмау  тәуекелі.

Өтімділік тәуекелі –  төлемдер  бойынша есеп  айрысуға  мүмкіндіктің  жоқтығына немесе банктің төлем қаблетсіздігінің  жалпы дағдарысына әкелетін талаптар  мен  міндеттемелердің  қысқа мерзімді  және  орта  мерзімді  сомалардың  сәйкессіздігі

Диверсификация тәуекелі – бөлек қарыз  алушыларға, не бағалы  қағаздардың бөлек түрлеріне немесе бөлек  салаларға  ірі  салымдар  жасау нәтижесіндегі мүмкін болатын шығындар  тәуекелі.

Операциялар түрлері бойынша тәуекелдер - әрбір нақты кұралдың ерекше- лігіне сәйкес операциялардыңбөлек түрлері бойынша тәуекелдер. Мысалы ,лизингтік,факторинг,фьючерстік немесе опциондық операциялар.

Сауда тәуекелі-депозиттер,бағалы қағаздар,валюталар,қаржылық құралдаржәне т.б сияқты сауда құралдарын сату-сатып алу нәтижесіндегі шығындар тәуекелі.

Пайданың төмендеу тәуекел-банктік тәуекелдердің біреуін немесе бірнеше түрлерін дұрыс емес басқарудың нәтижесінде банктік паиданың төмендеуімен сипатталатын банктік тәуекелдердің жалпы көрсеткіші.

Баластан тыс операциялар тәукелі-бұл тәуекел көбінесе банктің потенциялды міндеттемелеріне жатқызылады. Бұл тәуекелге банктің қаржылық  кепілдемесі, әр турлі саудалық аккредивтер  немесе  қандайда да бір акцептелген бағдарламаларға  қатысу, сонымен қатар форвардтық міндеттемелер, фьючерстік  мәмілелер, опциондар, СВОП-тар және т.б кіреді.

Операциондық тәуекелдер – бөлек банктік  бөлімшелерді басқару  деңгейіндегі банктік күнделікті  қызметі  процесіндегі пайда болатын ағымдық тәуекелдер.

Ақпараттық тәуекелдер -  банк операцияларының нәтижесінде әсер ететін  қажетті  нарықтан ақпаратты ала алмау немесе  жалған ақпаратты  алу тәуекелі. Сонымен қатар қызметкерлердің банк басқа- рушыларынан дұрыс емес  жүргізілген операциялар бойынша ақпаратты жасырып қалу қаупі.

Қызметкерлермен байланысты тәуекелдер – қызметкерлердің ерекше тәртібі салдарынан шығындарға ұшырау қаупі.

Техниканы қолданумен  байланысты тәуекелдер – комьпютерлік  немесе  басқа да  техникалық жұмыстан шығу салдарынан шығындарды тарту тәуекелі.

Банктік тәуекелдерді басқару жолдары

Нарықтық экономикаға көшу жағдайында банктік салада банк әр түрлі операцияларды жүргізу кезінде өзіне қабылдайтын тәункелдік бақылау дұрыстығының маңызы артады.

Нарықтық қатынастардың қалыптасуына байланысты тәуекелдік түсінігі банктер өміріне нақты кіруде. Жоспарлы экономика жағдайында банктер қатал түрде КСРО Мембанкісінің жоспар-нұсқауы бойынша қызмет етті, сондықтан банктік тәжірибеде “тәуекелдік” деген түсінік те болған жоқ. Егер клиенттің шотында есеп айырысу құжаттарын төлеу кезінде ақша қаражаттары болмаған жағдайда банк автоматты түрде оған төлем несиесін ұсынатын.

Қазіргі кездегі банктік нарық тәуекелдіксіз мүмкін емес. Ол кез келген операцияда болады, тек тәуекелдік әр түрлі көлемде болуы мүмкін. Сондықтан банктік қызмет үшін тәуекелдікті мүлдем жою емес, оны алдын ала болжап, ең төменгі деңгейге дейін жеткізу маңызды болып табылады.

Банк тәуекелдігі дегеніміз не? Тәуекелдік негізінде ықтималдылықты, ал нақтырақ айтсақ, банктің қаржылық операцияларды жүргізу кезінде өз ресурстарының табысы бір бөлігін жоғалту немесе қосымша шығын шығару қаупін түсіндіреді. Банктік қызмет зиянсыз болуы үшін келесі категорияларды ескеру керек: жоғалтулар, шығындар, залалдар.

Банктік қызметке тән тәуекелдікті сипаттайтын жалпылама көрсеткіш ретінде жоғалтуларды, банктік табыстың төмендеуі ретінде түсінеміз. Осы көрсеткіш өзінде шығын мен залалды үйлестіреді, сондықтан тәуекелдік деңгейін жақсы бейнеде сипаттайды. Тәуекелдік пен жоғалту түсініктері өзара тығыз байланысты. Сол себептікті тәуекелді жоғалту категориясын қолдану арқылы сан жағынан да бейнелеуге болады. Бұл тәсіл тәуекел теориясының дамуы үшін негіз болып табылады.

Шығындар. Банктер өз қызметі барысында белгілі бір шығындар шығарады. Бұл салымшыларға төленетін пайыздар; басқа қаржылық институттардан қарызға алынатын несиелік ресурстар үшін төлем; есеп айырысу операцияларымен, бағалы қағаздармен байланысты шығындар; жұмыскерлерді, ғимараттарды, т.б. ұстауға кететін шығындар. Шығын категориясына қатысты тәуекелдік, көзге көрінбейтін жағдайларға байланысты белгіленген мөлшерден көбірек шығын шегу нәтижесінде пайда болады.

Табысты толық ала алмай немесе көзделген мөлшерден артық шығынның жұмсалу формасында көрініс табатын залалдар алдағы операцияларды, есептеулерге жасалатын талдаудың жеткіліксіздігінен немесе жағдайдың болжана алмауына байланысты болады. Сол секілді залалдар тәуекелдігі нашар несиелік қоржынмен, конъюктураның толық есептелінбеуімен байланысты болғанда банкке әрқашан қолайсыз жағдайларға ұшырауына қауіп төндіреді. Жалпы кез келген қызмет түрі міндетті түрде белгілі бір тәуекелмен байланысты. Нарық жағдайында жұмыс істейтін кез келген кәсіпорын сияқты банк те жоғалтулар мен банк тәуекелдігіне ұшырауы мүмкін.

Шынында да, банк жетекшілері пайданы жоғарылатуға тырыса отырып, шығын мен зиянды барынша азайтуға ұмтылыс жасайды.

Мұның барлығы белгілі бір шамада бір-біріне қарама-қайшылық тудырады, оған банк иелері мен оның салымшыларының мүдделерінің қарсы келуі негіз болады. Біріншілер, қосымша пайда табу үшін тәуекелдікке баруға дайын болса, ал екіншілер үшін, банкке сеніп тапсырылған қаражаттардың сақталуы ең маңызды. Табыстылық пен тәуекелдіктің арасындағы ықшамды қатынасты ұстап отыру, банкті басқарудың біршама күрделі мәселелерін құрайды.

Банк үшін негізгі тәуекелдік түрлері оның портфелімен байланысты болып келеді, яғни банктің қаражатына жұмсалынған қаржылық активтермен байланысты.

Тәжірибеде төрт басты қоржындық тәуекелдік түрлері белгілі: несиелік, өтімділік, пайыз мөлшерлемесінің өзгеру тәуекелі, валюталық тәуекелдік.

Несие тәуекелдік – қарыз алушының өз қаржылық міндеттемесін орындамауымен байланысты банктік қарыз бойынша төлем төлемеу тәуекелдігі.

Ол қарыздар қоржынының сапасымен тікелей байланысты. Несие тәуекелдігін үш түрге бөлуге болады: қиянатшылық жасау тәуекелдігі, шетел несиелері бойынша тәуекелдік, ішкі займдар бойынша төлем төлемеу тәуекелдігі.

Қиянатшылық жасау – 1991-1993 жж. біздің республикамызда банктің үмітсіз қарыздарының неғұрлым көп таралу себебі.

Тексеру нәтижесінде маусымды егіндік жұмыстарға, астық жинауға, меншікті қаражаттарды толықтыруға бөлінген мақсатты несиелік ресурстардың көзделген  мақсатында пайдаланылмауы туралы көптеген фактілері анықталған. Мұндай жеңілдік несиелері басқа банктерден алған несиелер бойынша қарызды өтеуге машиналар сатып алуға бағытталған. Сондай-ақ бұл несиелерді нарықтың мөлшерлеме бойынша коммерциялық құрылымдарға қайта сатып валютаға айналдыру, т.б. жағдайлар жиі болып отырған.

Қиянатшылық жасау – банктік жүйеде 80-жылдардың басында кеңірек тарап, олардың үлесіне АҚШ-ғы барлық банкротқа ұшыраған банктердің жартысынан астамы түскен. Бұл жерде банк директорлары мен жоғары лауазымды қызметкерлердің әріптестеріне, туыстарына, достарына, «достық» несиелерді ешқандай да қамтамасыз етусіз және қарыз алушының қаржылық жағдайын тексерусіз бергендігі туралы сөз қозғалады.

Шетел несиелері бойынша тәуекелдіктер – дамушы елдердің қарыз алушыларының несиелер бойынша жаппай төлем төлемеуіне байланысты 70-жылдарда анықталды. Бұл АҚШ-тың бірқатар ірі банктерінің банкротқа ұшырауына себеп болған.

Ішкі займдар бойынша төлемсіздік қарыз алушының төлем қабілетіне ықпал ететін барлық факторларды есепке алу қиындығымен байланысты туындайды.

Несиелік тәуекелдікті төмендетудің бірнеше тәсілдері бар:

  1. Банктік қарыздар қоржынын диверсификациялау, яғни бір қарыз алушыға берілетін несиенің мөлшерін несиелеу шегін белгілеу арқылы азайту. Бұл тәсіл банк клиентінің несиелік қабілетінің жеткіліктігіне сенімсіз болған кезде қолданылады. Қысқартылған несие мөлшері, оны қайтармаған жағдайда зиян шегу шамасының қысқаруына мүмкіндік жасайды.
  2. Несиелік қабілетін талдау, яғни қарыз алушының несиені өтеу мүмкіндігін талдау. Көптеген банк осы әдісті қалайды, себебі ол несиенің қайтарылмауына байланысты мүмкін болар барлық зиянның алдын алады.

Несиелік қабілетті бағалау қарыз алушының қаржылық жағдайының тәуекелдігін және олардың талдауын сипаттайтын көрсеткіштер есебін білдіреді. Ондай көрсеткіштерге келесілер жатады:

  • абсолюттік өтімділік коэффициенті – бұл ақшалай қаражаттар + бағалы қағаздардың қысқа мерзімді міндеттемелерге қатысады;
  • аралық өтеу коэффициенті – бұл ақшалай қаражаттар + бағалы қағаздар + есеп айырысудағы қаражаттардың қарыз алушының қысқа мерзімді міндеттемелеріне қатынасы.
  • жабудың жалпы коэффициенті – бұл айналым капиталы қарыз алушының қысқа мерзімді міндеттемелеріне қатынасы.

Сонымен қатар, банкке несиені алдағы уақытта қайтару көзі ретінде ақшалай түсімдерді, сондай-ақ қарыз алушының қаржылық тұрақтылығының көрсеткіштерін де бағалау қажет.

Соңғы уақытта шетелдік банктік тәжірибеде қарыз алушыны баллдық баға беру арқылы негізделген әдіс кеңірек қолданылуда. Ол клиенттің рейтингін жасауды ұсынады.

  1. Несиелерді сақтандыру, несиенің қайтарылмай қалу тәуекелі оны сақтандырумен айналысатын ұйымдарға толық өтеуін сипаттайды. Несиелерді сақтандырудың бірнеше жолдары бар, бірақ оларды іске асырумен байланысты шығындардың барлығы қарыз алушыға тиісті болып келеді. Біздің республикамызда несиелерді сақтандырумен сақтандыру компаниялары айналысады.

Өтімділік тәуекелдігі. Ең жақсысы оны балансталмаған өтімділік тәуекелдігі деп атау керек. Ол қаржылық активтерді тез арада шығынсыз төлем қаражаттарына айналдыру мүмкінсіздігімен байланысты. Банктерде өтімділікті қамтамасыз етудің екі түрі болады: ішкі және сыртқы.

Ішкі өтімділік – инвестордың көзінше ақшаны орналастырудың сенімді объектісі болып табылатын, тұрақты нарығы бар тез іске асырылатын активтер. Бұған мемлекеттің бағалы қағаздары – 1,3,6,9 ай ішіндегі қазыналық вексельдер жатады.

Сыртқы өтімділік, оның өтімді қаражаттар қорын ұлғайтатын кейбір міндеттемелерді банктің нарықтан сатып алу жолымен (басқа банктер федералдық қорлардың қалдықтарын сатып алу, қолдан-қолға ауыспалы салым сертификаттарын, т.б. сатып алу) қамтамасыз етілуі мүмкін.

Егер де банктер ертеректе тез іске асырылатын активтер құру арқылы ішкі өтімділікті қамтамасыз етуге ұмтылған болса, ал қазір олар активтер мен пассивтерді біртұтас басқару есебінен баланс өтімділігін қамтамасыз етуге тырысады.

Бұл тұста ұсақ банктер өтімді активтер құруды дұрыс көрсе, ірі банктер пассивті басқару саясатын (керек уақытта бағалы қағаздарды сата отырып, кейіннен қайта қайтарып алу туралы келісім-шарт жасасу жолымен банктік активтерді сату-сатып алу, коммерциялық бағалы қағаздарды қолма-қол шығару және т.б.) жүргізуді қалайды.

Бұл тәуекелді Ұлттық банктің белгіленген міндетті өтімділік нормасын сақтау жолымен, сол сияқты орналастырылған активтер мен банк пассивтерінің қайтарылу мерзімдерін көлбеу жолымен басқарады.

Өтімділік деңгейін қамтамасыз ету тәсіліне төмендегілер жатады:

  • пайыз мөлшерлемесін өзгерту жолымен жаңа депозиттер тарту;
  • айналыста жүретін депозиттік сертификаттар, облигациялар, т.б. шығару;
  • қарыздар және бағалы қағаздар қоржынының бір бөлігін сату;
  • пассивтерді диверсификациялау, яғни қарыздарды ұсақ мөлшері бойынша жинақтау;
  • несиелерді қайтарып алу;
  • Ұлттық банктен, т.б. несиелер алу.

Қажетті өтімділік деңгейін ұстап отыру үшін, банк пассивтің төмендеуі және несиеге деген сұраныстың ұлғаюы, яғни коньюнктуралық өзгеру мүмкіндігін болжауға тиіс.

Пайыз мөлшерлемесінің өзгеру тәуекелдігі – бұл пайыз мөлшерлемелерінің ауытқуы салдарынан мүмкін болатын зияндар. Соңғы уақыттарда, Батыста инфляция және реттеу саясатын жүргізу нәтижесінде пайыз мөлшерлемелерінің тұрақсыздығы байқалуда. Пайыз мөлшерлемесінің артуы, тұрақты пайыз әкелетін бағалы қағаздар бағасының түсуіне жол беріп, нәтижесіне банктің қоржынының құнсыздануына және бағамдық зияндардың болуына әкеледі. Әр түрлі нарық сегменттеріндегі пайыз мөлшерлемелерінің секірмелі өзгерісі банктің операцияларының пайымдылығына қатты әсер етеді.

Пайыздық тәуекелдікті нарықтық деп атауға болады, егер ол ашық нарықтағы бағалы қағаздар бойынша операциялармен байланысты болса. Мұндай тәуекелдік бірқатар себептерге байланысты пайда болады. Солардың ішінде қарыздық пайыз нормасының ауытқуы, эмитент-компаниялардың (акция туралы сөз болса) пайдалығы мен қаржылық жағдайының, сондай-ақ инфляцияның өзгерісі де бар. Бірінші фактордың ықпалы бағалы қағаздардың нарықтық құны мен қарыздық пайыз нормасының арасындағы кері байланыстан анықталады (пайыз мөлшерлемесінің өсуі бағалы қағаздың құнсыздануына әкеледі). Екінші фактордың ықпалы акция бағасының оларға төленетін дивиденттерге байланысты анықтамасын ескерсек, онда ол өз кезегінде эмитент-компанияның пайдасына байланысты анықталады. Ақшаның инфляциялық құнсыздануы тіркелген кірісі бар бағалы қағаздар бойынша нақты табыстың төмендеуіне жол беріп, нәтижесінде олардың үсынысын ұлғайтады және бағасын төмендетеді.

Пайыздық тәуекелділік, қарыздар мен тартылған қаражаттардың қайтару мерзімдері сәйкес келмесе немесе активтік және пассивтік операциялар бойынша мөлшерлемелер әр түрлі тәсілдермен белгіленген жағдайда пайда болады. Соңғысын мысал ретінде, Ұлттық банк ресурстарды жоғары пайыздық жеңілдікпен несиеге берген жағдайдан көруге болады.

Пайыз тәуекелділігін келесідей тәсілдер көмегімен төмендетуге болады.

  • пайыз тәуекелдігін сақтандыру – несиелік тәуекелдіктен сақтану сияқты тәуекелділікті толығымен сақтандыру ұйымына беруді білдіреді;
  • өзгермелі пайыз мөлшерлемесімен несиені беру – банкке шарт өзгерген жағдайда, соған сәйкес пайыз мөлшерлемесін өзгертуге мүмкіндік береді;
  • мерзімді келісімдер – банк пен қарыз алушының арасында арнайы форвард келісімін жасау, яғни қарызды келісілген мерзімде белгілі бір сомадан және белгіленген мерзімге беру туралы келісім жасаумен байланысты тәуекелден қорғану әдісі;
  • пайыздық фьючерстік (болашақ) контрактілер. Олар пайыз мөлшерлемесіндегі ойындар үшін пайдаланылатын мерзімді контрактілерді білдіреді. Шарт бойынша құжатты (қарыз немесе депозитті) белгілі бір мерзім өткеннен кейін, келісілген уақытта болашақтағы тұрақты бағада сатып алады;
  • пайыздық опциондар – опцион ұстаушыға қысқа мерзімді қарыз немесе депозитті тұрақты бағада мерзімді қарыз белгілі бір күн жеткенге дейін сатып алуға немесе сатуға құқық беретін келісімді білдіреді;
  • пайыздық своптар – бұл белгілі бір сомаға, бірақ әр түрлі шартпен жасалатын несиелік міндеттеме бойынша пайыздық төлемдердің айырбасын (мысалға, пайыз мөлшерлемесі әр түрлі қарыздық капиталдар нарығындағы мөлшерлемелерге бағытталған немесе тұрақты, өзгермелі болуы мүмкін) түсіндіріледі.

Валюталық тәуекелдік – ұлттық валютаға қатысты шетел валюталарының бағамдарының өзгерісімен байланысты валюталық (бағамдық) зиян шегу қаупі. Валюталық тәуекел бір валюта бағамдарының әр түрлі валюта нарықтарында сәйкес келмеуінен немесе әр түрлі уақыт кезеңінде валюта бағамдарының айырмашылығынан түзілетін алып-сатарлық табыс алуға тырысатын банктерде өте жоғары келеді.

Валюталық тәуекелдікті төмендету мақсатында көбіне пайыздық тәуекелдік қолданылатын әдістер пайдаланылады: валюталық фьючерс контрактілері, валюталық опциондар, валюталық своптар. Сонымен қатар, несиелік келісім-шарттағы ақшалай міндеттемелердің валюта бағамдарының өзгеруіне байланысты өзгерісінің алдын алу үшін төлем құралы ретінде тұрақты валютаны таңдау әдісі (әрине, ұлттық валютаны таңдауға болады егер американ доллары тұрақты пайдаланылатын болса) қолданылады. Сондай-ақ, мұнда үшінші бір ел валютасы немесе халықаралық ақша бірліктері (СДР,ЭКЮ) де пайдаланылады.

Банктік тәжірибе валютаның тәуекелдігін төмендету үшін шетел валюталары бағамдарының ауытқуын үнемі бақылау (диверсификация), сақтандыру, форвард контрактілерін жасау және басқа да әдістер қолданылуда.

Сонымен, біз қай тәуекелдіктің банктік қызметте болатыны және оны төмендетудің негізгі әдістерін қарастырдық. Мұндай шараларды жасау тәуекелдік шеңберіндегі банк стратегиясының маңызды компоненті болып табылады.

Демек, нарық шаруашылығындағы банктік қызметтің басты тәуекелдікті және банкротты төмендету арқылы операциялардан түсетін пайданы барынша жоғарлатудан тұрады.

Банк стратегиясы төмендегідей қағидалардан құралады:

  • қалай да арзанға сатып алу;
  • рентабельдік мөлшерлеме бойынша оны және көрсетілген қызметтерді сату;
  • келесідей жолдармен тәуекелдік зияндарын төмендету:

Сенімді клиенттер таңдау және кепілдемелер алу, операцияларды диверсификациялау және әр түрлі қарыздық капталдар нарығын игеру.

Қолданылған әдебиеттер:

  1. Сейтқасымов Ақша, несие, банк  2001жыл
  2. Лаврушин О.И. “Банковское дело” – М: Москва, “Финансы и статистика”
  3. В.И.Колесникова Банковское дело – М: Москва, 1998.
  4. В.Т. Севрук Банковские риски М, 1995
  5. Валравен К.Д. Управление рисками коммерческого банка Вашингтон, 1992
  6. Питер С. Роуз Банковский менеджмент М, 1995
  7. Под.ред. Г.С. Сейткасимова Банковское дело – М: Алматы, 1998.

Банктік емес кредиттік (несиелік) ұйымдар

Жоспар:

І. Кіріспе

1.1 Банктік емес кредиттік ұйымдар

ІІ. Негізгі бөлім

2.1. Кредиттік одақ (КО)

Кредит серіктестігі (КС)

2.2. Сақтандыру компаниялары

2.3. Инвестициялық қорлар

2.4. Мемлекеттік емес зейнетақы қорлары

ІІІ. Қорытынды

3.1. Қор биржалары

Банктік емес кредиттік ұйымдар

Сұраныс пен ұсынысты ұтымдылығына сәйкес пайдалану үшін ресурстардың бөлініп таралуы арқылы нарық экономикалық тиімділікке қол жеткізеді. Қаржы нарығының және осыған сәйкес мекемелердің жақсы жүйелері ақшаларын жоғары пайдасы бар инвестицияларға аудару арқылы осы процестің бір бөлігі болып табылады. Әлемдік тәжірибе бойынша қаржы жүйесі  жоғары дамыған елдер бұл жүйесі нашар дамыған елднрмен салыстырғанда тез, әрі өседі. Сонымен қатар бұл елдер экономикалық жағдайларының шұғыл өзгеруіне жақсы бейімделе алады. Сондықтан, экономикасы дамушы елдердің барлығы үшін кез келген қаржылық жүйесінің  ажырамас бөлігі – банктік емес қаржылық институттардың дамуын тездетудің маңызы зор.

Белгілі қоғамдық қажеттілікті қаржыландыру үшін және өз бетімен оперативті түрде жұмсалатын қаржылай қаражатты пайдалануды  мемлекет тарапынан, қайтадан таратудың бірі бюджеттен тыс қордың қордың формасы болып саналады.

Бұл қорлар қаржы нарығының қатысушы ретінде және инвесторы болып шыға алады. Өйткені, біріншіден, ақшалай қаржыны пайдалану олардың құрылу уақытымен үйлеспейді, ал екіншіден, инвестициядан түскен табыс басқа немесе бөгде қорды қосымша қаржыландырудың көзі болып саналады.

Қазақстанда мемлекеттік бюджеттен тыс қорларға мыналар жатады:

  • Зейнетақы қоры;
  • Халықты жұмыспен қамтудың мемлекеттік қоры;
  • Әлеуметтік сақтандыру қоры;
  • Міндетті медициналық сақтандыру қоры (ММСҚ).

Зейнетақы қоры. Олардың негізгі міндеті:

  • Балаларға жәрдемақы мен зейнетақы төлеу үшін мақсатты алым және қаражатты жинақтау, оларды қаржыландыру мен ұйымдастыру;
  • Халықты әлеуметтік қолдау бойынша аймақтық бағдарламаға келісімшарт негізінде республикалық тұрғыда қаржыландыруға қатысу;
  • Өзін-өзі қаржыландыру негізінде ұдайы өндіру қаржы қорын кеңейту.

1993 жылдан бастап ол Еңбек және әлеуметтік қорғау министрлігіне бағынышты. 1994 ж зейнетақы қоры бюджетке енгізіліп, 4 айдан соң оның құрамынан шығарылды. 1995 жылдан бастап зейнетақы қоры бюджетке кірмейді.

Зейнетақы қоры кәсіпорын, мекеме, ұйымдардың, сонымен қатар кәсіпкерлік қызметтің түріне және меншігіне қарамастан азаматтардың сақтандыру жарналарын аудару есебінен қалыптасады. Зейнетақы қоры мен Әлеуметтік сақтандыру қорын бірге алғанда еңбектен төлеу қорының 20%-ын құрайды. Жиналған жарнамалардың 85% қаржысын – Зейнетақы қоры, 15% - Әлеуметтік сақтандыру қоры мен Міндетті медициналық сақтандыру қоры құрайды.

Қордың бюджеттік жобасы Еңбек және әлеуметтік қорғау министрлігінде әзірленіп, қордың басшылығына беріледі. Басшылық құрамына Қаржы министрлігінің, ҚР Ұлттық банктің, Үкімет пен Президент әкімшілігінің өкілдері кіреді.

Әлеуметтік сақтандыру қоры – аумақтық дәл осындай, осы салалық тұрғыда бөлінетін жалпы мемлекеттік ресурстардың орталық қоры. Кәсіпкерлік қызметпен айналысатын тұлғалар мен меншіктің түрлі формасындағы ұйымдар мен кәсіпорын қаржыларының міндетті түрдегі қатысуы арқылы сақтандыру әдісімен құрылады. Әлеуметтік сақтандыру қорының  қаржысы еңбекке төлеу қорынан мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорына аударылымдары есебіне қалыптасады. 1993-1995 жж аралығында осы аталмыш қорға аударымның жалпы сомасының 50%-ы түсті. 1996 ж 1 қаңтарынан бастап, бұл сан 5% төмендеді. Әлеуметтік сақтандыру қорының қаржысы әр түрлі төлемдерге (еңбекке уақытша жарамсыздығы бойынша жүкті кезде және босанғанда, бала туғанда бірмезгілдік, жерлеуге) емдеу-сауықтыру орындарын қаржыландыруға жұмсалады. Бұл қордың негізгі шығындарының үлесі жәрдемақы төлеуге тиеді.

Жұмыспен қамтудың мемлекеттік саясатын іске асыру шараларының өткізілуін қаржыландыру үшін арналып жұмыспен қамтудың мемлекеттік қызмет шеңберінде дербес жүйе ретінде 1991 ж. Жұмыспен қамтудың мем-           лекеттік қоры құрылды. Қаулыда анықтап көрсеткендей оның қаржысы бюджеттік құрамына енбейді, яғни қор бюджеттен тыс болып есептелінеді. Соған қарамастан қор 1993 ж бюджетке енгізілді, оның қаржылық жағдайының жақсылығымен және артық қаржыны бюджеттің қажеттілігіне жұмсалуының мүмкіндігімен түсіндірілді. 1995 жылдың мамырынан бастап, Жұмвспен қамтудың мемлекеттік қоры қайтадан бюджеттен шығарылады.

Оның қаржылық көздерін қамтитындар:

  • Кәсіпорындар, ұйымдар мен мекемелер, еңбекке төлеу (296) қорының белгіленген мөлшерінен және шаруашылық жүргізу мен меншік түрлерінің формасынан тәуелсіз, өзге де жұмыс берушілер мен кооперативтердің міндетті аударымдарынан;
  • Мемлекеттік бюджеттен дотациялар және де олардың бөліну шарттары нақтыланған жоқ;
  • Отандық және шетелдік кәсіпорындардың, қоғамдық ұйымдармен азаматтардың ерікті жарналары, коммерциялық қызметтің табыстары мен басқадай түсімдер.

Міндетті медициналық сақтандыру қоры. ҚР Үкіметінің жанынан 1995 ж 29 қыркүйекте ҚР Үкіметінің №1295 қаулысымен ММСҚ құрылған болатын. ҚР-ң заңында азаматтардың міндетті медициналық сақтандыру жүйесінде өзін сақтандыруға құқылы екендігі және осы саладағы мемлекеттік қаржы саясатын жүзеге асыру үшін және оны әзірлеуге қатысуын қамтамасыз ететіні қарастырылған. Сонымен қатар жүйенің қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз ету бойынша шараларды жүзеге асыру мен  Қазақстанның барлық аумақтарындағы сақтандырылған азаматтарға ұсынылатын медициналық көмектің сапасын және оның көлемін теңестіру үшін жағдай жасау.

ҚР Үкіметінің жанындағы Міндетті медициналық сақтандыру қоры қаржылай қаражатының медициналық сақтандыру жүйесі мемлекет меншігінде. Ол бюджеттің және басқа қордың құрамына кірмейді, сондықтан да тиісінше алынуға жатпайды. Олар мыналардың есебінен құралады:

  • ҚР Үкіметі белгілеген міндетті медициналық сақтандырудың көлемінде жұмыс берушінің сақтандыру бөлімінің төлемдерінен;
  • Мөлшерленген басы артық (запас) сақтандырудың қаржылай қаражат қоры;
  • Қордың уақытша босаған қаржысын пайдаланудан түскен табыстардан;
  • Ерікті жарналар мен заңды және жеке тұлғалардың сыйлықтарынан;
  • ҚР заңында тыйым салынбаған басқа түсімдерден.

ҚР бюджеттен тыс қорына аударымдардың пайызы.

2.2 Кредиттік одақ (КО)

Кредит серіктестігі (КС)

Кредиттік серіктестіктер, қоғамдар, одақтар Еуропада ХХ ғасырдың екінші жартысында, АҚШ-та алғаш рет ХХ ғасырдың басында пайда болды. ХХ ғасырдың аяғында олар әлемнің 90 елінде жұмыс істеп, 95 млн адамды біріктірді. Сонымен, 55 мың кредиттік одақтың тұтастай активінің көлемі 4,3 трлн АҚШ долларынан артып отыр. Канада, АҚШ, Ирландия, Австралия, Оңтүстік Корея мен Тайванда кредиттік одақтар барынша кең дамып отыр.

Кредиттік серіктестік туралы ең негізгі міндетті орындайтын іс жүзінде барлық жерде қолданыстағы арнаулы заң бар:

  • Өзара көмек көрсету үшін бірігетін кредиттік серіктестіктердің, коммерциялық емес ұйым ретіндегі одақтардың, азаматтардың мүдделерін қорғау;
  • Кредиттік одақтарды бақылау және жол берілген қызмет түрлерін белгіленген шектеу арқылы одақтың кредиттік жарнашыларының өз мүдделерін қорғау.

1994 ж кредит серіктестігі, қоғам, одақтардың қызметтерінің негізгі принциптерін бекіткен Дүниежүзілік кеңес құрылды. Олар төмендегідей:

  • КС (кредиттік серіктестік) демократиялық институттар болып саналады;
  • Мүшеліктің еріктілігі мен ашықтығы. КС мүшелерінің барлығының мүдделерінің сақталуы, қызмет көрсетуді пайдалануға келісімі мен  өзіне тиісті міндеттемені қабылдауға әзір екендігі. Сонымен, нәсіліне, ұлтына, дініне және тұтынатын наным сеніміне қарап кемсітуге жол бермейді;
  • Бизнестің немесе жинақ ақшасының салынған мөлшеріне қарамастан КС істері бойынша дауыс бергенде бірдей құқықты пайдаланады. Осының барлығы, яғни бақылау мен басқарудың демократиялығына байланысты. Кредит серіктестігі (КС) – өзінің қатысушыларына қызмет көрсететін кредиттендіру мақсатымен құрылған банк болып табылмайтын заңды тұлға. Бұл ҚР «Кредит серіктестігі туралы» заңымен белгілегендей Ұлттық банктің лицензиясының негізінде өз қызметін қарыз және басқа банктік операция түрлерін жүзеге асыру үшін жүргізеді.

Кредит серіктестігі коммерциялық ұйым болып саналады, жауапкершілігі шектеулі серіктестік ретінде ұйымдастыру-құқықты формасында қызметін жүзеге асырады.

КС мүліктері меншіктікке құқылы ретінде өзінің иелігіне жатқызылады және міндетті салымдар есебінен, қатысушылардың қосымша жарналарынан, КС алынған табыстарынан, Заң рұқсат ететін табыс көздерінен оның қаржысы қалыптасады. КС өзге заңды тұлғалардың жарғылық капиталына қатысуға рұқсат етілмейді.

Кредит серіктестігінің қатысушылары өкілдік, атқарушы және сот билігі органдарының, мемлекеттік кәсіпорындар мен ұйымдардың мемлекетке жататын жарғылық капиталдың елу пайыздан астамы, сонымен қатар оны тіркеген мемлекеттің заңдарына сәйкес офшорлық аймақта тіркелген компанияның мәртебесі бар заңды тұлғаны қоспағанда үш заңды және жеке тұлғадан аз болмауы керек (резиденттер мен резидент еместер).

Кредит серіктестігі ҚР аумағында және одан сыртқары жерде филиалдар, өкілдіктер мен еншілес серіктестіктер құруға құқы жоқ.

Кредит серіктестігі мыналарды жүзеге асыра алады:

  • Кассалық операциялар – қабылдау, қайта санау, ұсақтау, айырбастау, сұрыптау, монета мен банкнотты сақтау мен орау;
  • Қарыз операциялар кредит серіктестігінің қатысушыларына ақшалай түрде кредиттер ұсыну;
  • Аудару операциялары, ақша аудару бойынша кредит серіктестігінің тапсырмасын орындау;
  • Сенімгерлік (трастовые) операциясы сенімгердің тапсырмасы бойынша (кредит серіктестігіне қатысушы) және ақшаны мүддеге сай басқару;
  • Кредит серіктестігінің қатысушылары үшін клирингтік операциялар-алым, салыстырып тексеру, сұрыптаумен дәлелденген төлемдер, сонымен қатар олардың өзара есепке алуын және клиринг қатысушылары позициясын анықтау (кредит серіктестігі);
  • Сейфтік операциялар – бағалы қағаздарды клиенттің бағалы заттарымен құжаттарын сақтау үшін қызмет көрсету, үй-жай мен шкафтарды, сейф жәшіктерін жалға беру;
  • Кредит серіктестігіне қатысушылардың заңды және жеке тұлғалардан депозиттер қабылдау;
  • Кредит серіктестігіне қатысушылардың тапсырмасы бойынша олардың банкідегі шотымен есеп айырысуларын жүзеге асыру.

Жоғарыда аталған операциялармен қатар, Ұлттық банктің лицензиясы болған жағдайда кредит серіктестігі келесі операцияларды жүзеге асыруға құқылы:

  • Факторингілік операциялар – төленбеген төлемді тәуекелдікке барумен қабылдаудың тауар сатып алушының төлем талаптарының құқығын сатып алу (қызмет көрсету, жұмыс);
  • Форфейтинг операциялары – сатушыға айналымсыз келмейтін вексельді сатып алу жолымен тауарларды сатып алушы борышқорлық міндеттемесін өтеу (төлеу) (қызмет көрсету, жұмыс);
  • Жалға берілген мүліктің келісімшарт күшінің барлық мерзімінде жалға берушінің жалға берілген мүлкіне меншіктік құқығының сақталуы (лизинг).

КС кәсіпкерлік қызметпен айналысуына тыйым салынады қолданылып жүрген банкі заңдарында қарастырылғандай банкілік және өзге де операцияларды кредит серіктестігі Қазақстан Республикасының Ұлттық валютасы – теңгемен ғана жүзеге асырады. Кредит серіктестігі Ұлттық банкіден немесе екінші деңгейдегі банкілерден оның келісімімен корреспонденттік шот ашуы мүмкін.

КС қатысушылардың жалпы жиналысныда бекітілген ішкі кредит саясатының ережесімен байланысты КС қарыз операцияларын жүзеге асырады. КС қатысушыларға берілетін кредиттің барынша сомасы, кредиттендірудің шектемесі, кредиттің орнын жабу мен оның жағдайын қамтамасыз етуі мен оның мерзімі баяндалуы керек. Кредит тек қана КС қатысушыларға беріледі.

КС қатысушыларға кредит қамтамасыз етіліп немесе қамтамасыз етілмей берілуі мүмкін. Кредиттің қайтарымын кепіл мен кепілдеме беруші қамтамасыз ету мүмкін.

Өздерінің қызметтерін  үйлестіру үшін, ұсынылатын жалпы мүдделерді қорғау, бірлескен жобаларды жүзеге асыру мен өзге де жалпы міндеттерді шешуде КС ассоцияция түрінде, кредит серіктестігінің бірлестігін, сонымен қатар бірлескен қызмет тыралы келісімшарттың негізінде,  консорциум құра алады.

ҚР қадағалау және реттеу жөніндегі агенттігі КС міндетті пруденциялды нормативтің және лимит (шектеме) пен басқа міндетті белгілейді. Сонымен қатар ол нормативтер мен лимиттердің орындалуын, формаларын, тәртібін кезеңдігін және қаржылық реттеуіш пен бухгалтерлік есептеме ұсынудың мезгілін белгілейді.

2006 ж 1 қаңтарындағы мәлімен бойынша Қазақстанда 80-нен астам кредит серіктестігі жұмыс істейді, жиынтық активтерінің мөлшері 10,0 млрд теңгеден астам, міндеттемелері – 5,0 млрд астам, баланс бойынша меншік капиталы – 5,0 млрд теңгеден астам.

КС 2006 ж 1 қаңтарындағы құрылымының стандарт кредит үлесі – 84%, күмәнді кредиттер – 15,9%, үмітсіздер – 0,1% 09райды7

КС алуан  түрлілігінің бірі ауыл шаруашылық кредит серіктестігі болып табылады (АКС). Олардың  негізгі құрылтайшылары – ауыл шаруашылық кооперативтері, фермерлер, шаруа қожалықтары және т.б. АКС қызметіндегі басты бағыттары – ауыл шаруашылығына кредит-есеп айырысу үшін қызмет көрсетуге, мал сатып алу шағындарына, тұқым, тыңайтқыш, себу мен жинау жұмыстарына және т.б кредит беруге жәрдемдесу. АКС қызметінің негізгі операциясы – қысқа және орта мерзімді қарыздарды береді және салымдарды қабылдайды, сонымен қатар делдалдық қызметті де атқарады.

Кредит серіктестігі, ломбардтармен, ипотекалық компаниялар және өзге ұйымдармен жекелеген банкілік операция түрлерін жүзеге асыратындармен қатар кредиттендіру жүйесіндегі екінші деңгей болып саналады. Сонымен оның борышкерлері болып шағын және орта бизнес, сонымен қатар жеке тұлғалар есептеледі.

Кредит жүйесіндегі үшінші деңгейдегі тек қана шағын кредитпен айналысатын, яғни өзара кредит қоғамының ұйымдарын құрайды.

2.2. Сақтандыру компаниялары

Белгілі бір сақтандыру жағдайлары болған кездерде ақшалай қордың есебінен сақтандырудың орнын толтырып, сонымен жәрдемімен (сақтандырылған) жеке және заңды тұлғалардың мүліктік қатынасы бойынша сақтандыру мүдделерін қорғау болып табылады. Бұл ақша қорлары сақтандыру төлемдерінен және заңда тыйым салынбаған өзге де көздерден түскен қаржы арқылы қалыптасады.

Сақтандырудың түрлері. Сақтанды мынандай болып бөлінеді:

  • Міндетті дәрежелері бойынша:

А) ерікті;

Ә) міндетті;

 -  Сақтандыру объектісі бойынша:

А) жеке;

Ә) мүліктік.

Міндетті сақтандыру – заң талабының күшімен жүзеге асырылатын сақтандыру. (Өз денсаулығын сақтандыру міндеті азаматқа жүктелмеу керек).

Ерікті түрдегі сақтандыру – екі жақтан да өз еркімен жүзеге асырылатын сақтандыру.

Азаматтың жеке басына байланысты өз өмірін, денсаулығын, жұмысқа қабілеттігі және басқа да мүдделерін сақтандыруы жеке басын сақтандыруға жатады.

Мүлікті сақтандыру мен сол мүдделерге байланысты, азаматтық-құқықтық жауапкершілік және кәсіпкерлік тәуекелдікті қосқанда – мүліктік сақтандыруға жатады.

Азаматтығы жоқ, шетел азаматтары, өз қызметтерін ҚР аумағында жүзеге асырып жатқан шетелдік заңды тұлғалар,ҚР заңды тұлғалары және азаматтарымен бірдей сақтандыру құқығын пайдаланады.

ҚР сақтандыру ұйымдарындағы шетелдік инвесторлардың жарғылық қордағы қатысу үлесі 50%-дан аспауы керек.

Сақтандырушы тиісті сақтандыру түрлерін іске асыруға құқылы лицензиясы бар, сақтандыру қызметін жүзеге асыру үшін құрылған – коммерциялық ұйым.

Мемлекеттік емес сақтандыру ұйымдары акционерлік ұйым немесе жауапкершілігі шектеулі серіктестік түрінде, құрылтайшыларды таңдау бойынша құрылады.

Мемлекеттік сақтандыру ұйымдару шаруашылық жүргізу құқығына негізделген кәсіпорын түрінде құрылады. Ұйымдастыру-құқылық және меншік түрлерінің тәуелсіздігіне қарамастан, сақтандыру ұйымдарының жарғылық қорларының көлемін Қаржылық нарықты қадағалау және реттеуі бойынша агенттігі ақшалай қаражатын белгілейді. Мемлекеттік тіркеу мезгілінде сақтандыру ұйымының жарғылық қоры ең аз шамадағы мөлшердің 50%-нанастам емес ақша түрінде қалыптасуы тиіс, сондай-ақ, тиісті банкінің берген құжаты арқылы дәлелденуі керек. Қордың алған бөлігі сақтандыру қызметін жүзеге асыруға құқық беретін лицензияны алу мезгілінде, құрылтайшылық құжаттарының мөлшерін қарастырғанға дейін қалыптасып үлгерулері керек.

Сақтандыру компанияларының пассивті және активті операциялары айрықша сипатта болады да, банктердің осыған ұқсас операцияларынан өзгешелеу болып көрінеді.

Сақтандыру компанияларының пассивтері заңды және жеке тұлғалардың сақтандыру сыйақылары төлемдерінің есебі негізінде қалыптасады.

Өзге пассивті бап үлесі шамалы, оған пайда есебінен қалыптасқан акционерлік капитал жатады.

Сақтандыру компанияларының активті операциялары ірі компаниялар жергілікті органдардың орталық банктің және Қаржы министрлігінің мемлекеттік құнды қағаздарындағы инвестицияларынан, сонымен қатар полистік қарыздарынан тұрады.

Активті және пассивті операцияларының нәтижесінде сақтандыру компаниясы пайда алады. Сақтандыру сыйақысы мен сақтандыру сыйақысы мен сақтандыру төлемдерінің орнын толтыру арасындағы айырмасының нәтижесіне операциялық шығындарды қосса инвестициялық қызметке бағытталуы мүмкін сақтандыру қорын береді.

Сақтандыру мен қайта сақтандыру компаниялары өздерінің қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Қаржылық тұрақтылығының ең аз жағдайларын қамтамасыз етуге жататындар: сақтандыру резервтері мен қажетті мөлшерде меншік капиталының болуы, сақтандырушының жекелеген келісімшарты бойынша ең аз шамадағы нормативті міндеттемелерді сақтау және мемлекеттік уәкілеттік органдар белгілеген норма мен лимиттерді сақтау болып табылады.

Сақтандыру компаниясының жарғылық капиталы сақтандыру төлемдерін өтеу мен өзінің қызметін қаржыландыру үшін арналған.

Сақтандыру резервтері сақтандыру төлемдерінің есебінен құрылады және сақтандыру келісімшарты бойынша тек қана өздерінің міндеттемелерін атқаруды қамтамасыз ету үшін арналады.

Компания меншікті капиталы, басқа да міндеттемелер мен сақтандыру резервтеріне оның барлық активтерінің сомасын шегерудегі құны ретінде анықталады.

Компания міндеттемесінің ең жоғары көлемі қайтадан сақтандырылуда немесе қайта сақтандырушының сақтандырудың жекелеген келісімшарты бойынша сақтандыру резерытермен меншікті капитал сомасының 10%-нан аспайтындай болу керек.

ҚР Қаржы ұйымдары және қаржы нарығын қадағалау мен  реттеу бойынша агентігі мемлекеттік уәкілеттік органы болып табылады.

Сақтандыру ұйымдарының қызметі ҚР «Сақтандыру туралы» заңымен реттеледі.

1.01.2006 ж Қазақстанда 36 сақтандыру компаниялары жұмыс істеді. Олардағы меншік капиталының тұтастай жиынтығы – 29,6 млрд теңге, жарғылық капиталы – 17,7 млрд теңге, сақтандыру төлемінің шығыстары – 6,7 млрд және сақтандыру сыйақысы  - 40,0 млрд теңге шамасында, олардың ішінде міндетті сақтандыру – 4,4 млрд, ерікті жеке басын сақтандыру  - 4,5 млрд, ерікті мүлікті сақтандыру – 31,0 млрд теңгені құрады. Сақтандыру сыйақысының халықтың жан басына шаққандағы қатынасы небәрі АҚШ-тың – 20,0 долларын құрайды. Белгияда – 3283, Австралияда – 2039, Чехияда – 364, Сербияда – 41 доллардан келеді.

2.3. Инвестициялық қорлар

7 шілде 2004 ж ҚР «Инвестициялық қорлар туралы» №576-11 заңына сәкес инвестициялық үлестік жарна немесе акционерлік қоры (ИҚ) құрылған болатын.

ҚР-да инвестициялық қордың 2 түрі бар:

  • Акционерлік инвестициялық қор (АИҚ);
  • Үлестік жарна инвестициялық қоры (ҮЖИҚ); олар келесі формада болуы мүмкін: ашық, аралық немесе жабық.

Ашық ҮЖИҚ ҚР «инвестициялық қорлар туралы» заңында белгіленген тәртіп пен шарт негізінде компания басқарушысынан оның үлестік жарна иесіне үлестік жарнасын сатып алуды талап ететін құқықты ұсынады. Осы инвестициялық қордың (ИҚ) ережесіне сай 2 аптада 1 рет ал ҮЖИҚ аралығында – ұзартпай жылына 1 рет сатып алуды ұсынылады. Жабық ҮЖИҚ оның үлес жарнасының иеленушісіне осы қордың үлес жарнасын иеленушісінен жалпы жиналысына қатысу құқығын табыс етеді. Сонымен қатар қордың қарастырылған ережесімен үлес жарнасы бойынша және шарт тәртібінде дивиденттерді алуды ұсынады.

Жабық түрдегі ҮЖИҚ үлес жарнасын иеленушіге өзіне жататын үлес жарнасын компания басқарушысынан сатып алуды талап етуге құқы жоқ.

ИҚ инвестициялық қызметі лицензиясының бар кезінде дербес АИҚ инвестицияларының немесе осы қордағы жарналық  үлесті иеленушілердің  немесе басқарушы компания қоры акционерлерінің табыс алу мақсатының жинақталуымен анықталады.

Басқарушы компания – бағалы қағаздар нарығында кәсіби қатысушы, инвестициялық қоржынды лицензияның негізінде басқаруға және ИҚ активтерін сенімгерлікпен басқарып жүзеге асырушы.

Инвестициялық деклорация – ИҚ активтеріне қатысты инвестициялық қызметтің шектеу және мақсатын, стратегиясын сақтандыру шарттарын және қор активтерін әртараптандыратын инвестициялық объектілер тізбесін анықтайтын құжат.

Инвестициялық кіріс (табыс) – олардың инвестициялар нәтижесінде алынған ақша түріндегі ИҚ активтерінің өсімі.

  • Инвестициялық акционерлік қор (ИАҚ) ҚР «Инвестициялық қорлартуралы» белгіленген заңның талаптарына сәйкес жинақтау мен инвестициялаудың айрықша қызмет түрі болып табылатын  акционерлік қоғам. Сонымен қатар, осы қоғам акционерлері енгізген оның  инвестициялық декларациясын, ақшасын және оның акциясын, осындай инвестициялаудың алынған нәтижесінде төлейді.

АИҚ жоғарыда көрсетілген өзге қызметті іске асыруға, «алтын акцияны» енгізуге, еншілес ұйым құруға, жай акциядан басқадай қаржылық құралдарын шығарып және орналастыруға құқығы жоқ.

Офшорлық аймақта тіркелген заңды тұлғалар, осы компаниямен келісімшарт жасасқан басқарушы компания, тіркеуші мен кастодиян ИҚ құрылтайшысы немесе акционері бола алмайды.

Басқарушы компания, кастодиян мен тіркеуші өзара байланыста болмауы керек.

АМҚ жарғысында ҚР «Инвистициялық қорлар туралы» Заңнын белгіленген талаптары мен оның  оның инвестициялық декларациясының шартына сәйкес  инвестициялау қызметі ИҚ-дың айрықша түрі болып табылатыны, АИҚ органдарын ұстаудағы шығынның ең көп мөлшері, түрлері мен тәртібі инвестициялық декларацияда белгіленуі керек.

АИҚ ақшалары тек қана ұлттық валютаның ақшасымен төленеді. Оларды орналастыру кезінде акциялардың жарым жартылай төлемдеріне жол берілмейді.

  • Үлестік жарна инвестициялық қоры (ҮЖИҚ).

Үлестің жарна инвестициялық қор заңды тұлға болып саналмайды, ол шексіз мерзімге құрылады. Үлестік инвестициялық жарна қорының меншік активтерінің үлесіне құқық беруді басқарушы компания шығаратын үлес жарнасымен куәландырады.

Үлестік жарна  құжатталмаған формада шыққан атаулы эмиссиялық бағалы және үлестік инвестициялық жарна қорындағы оның меншік үлесін дәлелдейді. Оның жұмысы тоқтаған кезде, сонымен қатар үлестік инвестициялық жарна қорының меншіктігімен, басқа да құқықтарға байланысты және үлестік инвестициялық жарна қорының активтерін өткізуден (сату) түскен акцияны алуға құқық береді.

Үлестің инвестициялық жарна қоры активтерінің ең аз мөлшері есептік айлық алу мың еселік көрсеткішін құрайды.

ҮЖИҚ қызметі жоғарыда аталған «Инвестициялық қор туралы» заңымен реттеліп отырады.

Қазақстанда бірінші үлестік инвестициялық жарна қоры 2004 ж соңына таман пайда болды. Басқарушысы Compass компаниясы 2004 ж қарашасында компанияға қарасты қазақстандық екі ҮЖИҚ-тың бірінші рет тіркелгені туралы хабарлап жария етті. Бұл қорлардың біріншісі қоржынды инвестициямен,  екінші тікелей инвестициямен айналысады. Сонымен қатар 01 және 02 тіркелім нөмірін алып, салымшыларды тарта бастады. Сонымен, жаңа ел тарихы үшін қаржы нарығының жаңа сегменті ашылды.

Сол жылы инвестициялық қоржынды басқару жөніндегі (бойынша) Сентрас-Секьюритиз компаниясы Қазақстанда алғаш рет «Қазыналық» ашық ҮЖИҚ құрды. Қазақстанда бірінші рет құрылып отырған ашық ҮЖИҚ  қаржы нарығының даму тарихындағы елеулі кезеңі болып табылады. Сонымен ол елдегі қалыптасқан жинақ ақша мен инвестицияның құрылымын жеке тұлға ретінде және корпоративті құрылымын өзгертуге  қабілетті. Себебі банктегі депозиттің пайызына қарағанда үлес жарнасының табысы анағұрлым жоғары.

Ресейде бірінші ҮЖИҚ 1996 ж пайда болды. 5 жылдан кейін олардың кейбіреудері жылына 125%-ға дейін пайда тапты. Шынында, кейіннен олардың табысы төмендеп, 10-45%-ға дейін ауытқыды, қазірде олардың саны бірнеше жүздеп саналады.

2005 жылдың басында Қазақстанда 6ҮЖИҚ тіркелген болатын, мамандардың болжамдары бойынша шамамен қазақстандардың 10% өздерінің жинаған ақшалары осы қорларда сақтайды, - дейді

2.4. Мемлекеттік емес зейнетақы қорлары

Мемлекеттік емес зейнетақы қорлары – бұл қоғамдағы әлеуметтік шиеленісті төмендететін, мемлекеттің өз міндетін орындаудағы шығындарды азайтатын, қаржы нарығында тұрақтылықты арттыратын, ұзақ мерзімді инвестициялауға «арзан ақшаны» тартатын әлеуметтік-экономикалық институт.

Мемлекеттік емес зейнетақы қоры (МЗЕҚ) халықың зейнетақы жарналарын шоғырландыру арқылы қалыптасатын коммерциялық емес ұйым (еңбек ақысынан – 10%) және келісімшартқа сәйкес зейнетақы төлеуді атқарады. Жиналған қаржыны көбейту үшін қор зейнетақы қорының активтерін басқару жөніндегі арнайы компанияға тапсырады (ЗАБҚ)

Қор кастодиандық қызметке лицензия алғаннан соң кастодиян-банкісінен ғана банкілік шотын ашуға құқылы болады. Кастодиян ақша қаржысының құнды қағаздармен мәмілеге арналған және оған сеніп тапсырылған бағалы қағаздардың есебін алу мен оны сақтау бойынша кәсіби қызметін жүзеге асыратын заңды тұлға.

Зейнетақы қоры корпоротивті активтердің жалпы сомасын, инвестицияланған қаржының сомасын, қаржылық инвестиция құнының өзгеруі, бағалы қағаздардан өткізуден болған түсімнің сомасы мен комиссиялық сыйақы сомасын кастодиан-банкісі салыстырып тексеріп отырады. Зейнетақы активін басқару компаниясымен мыналар салыстырылып тексеріледі: зейнетақыф жарнасының түскен сомасы, жинақталған зейнетақыдан төленген сома, инвестиция түрлері бойынша инвестицияланған қаржы сомасы, ивестициялық табыстан алынған сома, басқа қорларға ауысып кеткен салымшылар саны мен олардың сомасы.

Жинақтаушы зейнетақы қорлары:

  • Ашық;
  • Корпоративті болады;

Азаматтың жұмыс орны мен мекен-жайына қарамастан салымшыдан жинақтау жарнасын қабылдауды ашық зейнетақы жинақтаушы қорлары жүзеге асырады.

Корпоративті ЖЗҚ – осы қордың акционерлері мен құрылтайшылары болып табылатын, бір немесе бірнеше заңды тұлғаның алушы қызметкерлері үшін құрылады.

ЖЗҚ акционерлік қоғам нысанында құрылады және ҚР қадағалау мен бақылау агенттігінің келісімі бойынша филиалдары мен өкімдіктерін ашуға құқылы. Зейнетақы жарналарын қабылдау бойынша филиалдары мен өкімдіктерін ашуға құқылы. Зейнетақы жарналарын қабылдау бойынща қызметті және зейнетақы төлемін жүзеге асыру ҚР заңында белгіленген ҚР қадағалау және басқару бойынша агенттігінің тәртібімен лицензияланады. 20 маусым 1997 ж ҚР «Зейнетақымен қамтамасыз ету туралы( заңына с»йкес ЖЭҚ өзгертуге және толықтыруға құқы бар:

  • Зейнетақы қорларының іске асыруға;
  • Өзінің қызметі (жұмысы) үшін комиссиялық сыйақы алуға;
  • Зейнетақы активін басқарудың инвестиция бойынша қызметін өз алдына жүзеге асыру;
  • Зейнетақы келісімшартының жағдайына сәйкес өзге де құқықтарды жүзеге асырады.

ЖЗҚ міндетті:

  • Зейнетақы алушының төлемдерін жүргізу;
  • Жинақталған зейнетақыны жеке есепке алып және төлеуді жүзеге асыру;
  • Салымшы мен алушыға оның жинақталған зейнетақысының жағдайы туралы ақпаратты беру;
  • Зейнетақы активтеріне инвестициялық басқаруды жүзеге асырушы ұйымдармен келісімшарт жасасу;
  • ЖЗҚ зейнетақы шартын жасасқан  азаматтарға тең жағдайды жасауды қамтамасыз ету.

ЖЗҚ салымшыларының  мүдделері мен құқықтарын қорғау мақсатымен мыналарға тыйым салынады: өндірістік қызмет, зейнетақы активтерін кепілге коюға, акциялардан басқа қағаздар шығаруға, сақтандыру қызметіне.

Қадағалау жөніндегі-агенттік белгіленген пруденциялық нормативті міндеттемелерін ЖЗҚ сақтауға міндетті. ЖЗҚ меншікті капиталы мыналар есебінен құралады:

  • Акционерлер мен құрылтайшылардың жарғылық капиталына салған салымдарынан;
  • Комиссиялық сыйақыларынан.

ЖЗҚ меншікті капиталы – оның міндеттеме сомасының шегерілімін шығарғандағы ЖЗҚ активтерінің құны.

3.1. Қор биржалары

Қаржылық қолдауды қосқанда ресурстардың бөлінісі жаңа экономикалық шарттардың формасына сәйкес экономикада қайта құруды міндет  етіп қойып отыр. Нарық қатынасы дамыған елдерде қаржы ресірстарын тиімді түрде қайта бөлу қор биржалары арқылы жүзеге асады.қор биржасы – құнды қағаздардың қалыпты айналымы  үшін қажетті жағдайлардың жұмысын қамтамасыз ететін ұйым. Қор биржасының барынша толық мәні экономикада төмендегідей қызметтерді орындау кезінде көрінеді:

  • Қор нарығында биржалық делдалдармен бағалы қағаздарды сату жолымен ауқытша жинақталған және қорланған еркін  ақшаларды жұмылдыру және шоғырландыру;
  • Ел үкіметінің шығындар мен өндірісті қаржыландыруы және кредиттендіруі;
  • Жалған капиталдың қалыптасыу және ұсыныс пен сұраныстың деңгейіндегі көрінетін бағаларды белгілец, құнды қағаздармен  болатын операцияларды шоғырландыру.

Қаржылық ресурстарды қайта бөлу мен жұмылдыру, шоғырландыру процесінде қызмет етуші қор биржасы экономиканың маңызды буындарының бірі болып табылады. Ол қаржылық және өндірістік капиталдың арасындағы делдалы ретінде алға шығып және экономикалық дамудың қозғаушы бірден бір күші болып табылатын инвестициялық процеске ықпал жасайды

Қор биржасы өзінің қызметін келесі принциптерге сай құрады:

  • Брокер және клиентпен арадағы жеке сенімділік, өйткені биржадағы мәміле ауызша жасалып, кейін заңды түрде рәсімделеді;
  • Биржада жасалатын барлық мәмілелер туралы жариялық пен ашықтық;
  • Сауда мен есепке алу дәрежесін белгілеу жолымен қаржылық делдалдар қызметін аудитрлар мен қор биржасы әкімшілігі тарапынан қатаң реттеулер.

Баға белгілеуге рұқсат етілген құнды қағаздары мен акционерлік қоғамның экономикалық жай-күйін биржа мұқиятназарда ұстап отырады. Бейнелеп айтқанда қолын осы компаниялардың қан тамырына қойып, тамыр соғысын қадағалап отырады. Ал қажет болған жағдайда (экономикалық жағдайының  шұғыл түрде нашарланғанда немесе тоқырағанда) бағалы қағаздарын тізімнен шығарып дели-стинг рәсімін қолдануы мүмкін.

ТМД елдері қор биржасының тәжірибесінде листинг рәсімі біртіндеп болса да еніп келе жатыр. Бағалы қағаздар инвесторлардың сеніміне кіруі қазіргі кезде маңызды мәселенің бірі. Себебі, кәсіпорындарды жаппай акционерлік қоғамға айналдыру алдында инвесторлардың салынғанжұмсалымдардың сенімділігіне кепілдеме беріп және бағалы қағаздар нарығындағы қаржылық күйреу тәуекелін азайту өте маңызды.

Барлық күрделі жағдайларда, инвестициялық процестегі қор нарығының атқаратын рөлі арта түседі. Бұл ең алдымен кәсіпорындарды көптеп ( жаппай) акцияландырумен байланысты. Өйткені олардың көп бөлігі қаржыландыру үшін күрделі қаржы ресурстарының салымын қажет етеді. Өндіріс пен инфрақұрылымдарға шетелдік инвестиция үшін, қор нарығы арқылы жүзеге асатын барынша қолайлы жағдайдың негізі жасалады.

Сонымен қатар бюджеттен тыс түрлі қорлар қалыптасады. Қаржының жинақталу шамасына қарай олар құнды қағаздарға инвестиция жасайды. Осы және басқа факторлар инвестиция үшін қаржыларды жинақтау ретінде қор нарығының әоуетінің арту мүмкіндігінің салынуын көрсетеді.

Қазақстандық бағалы қағаздар нарығын келешектегі дамуы үшін ресурстардың құрылу мәселесін ғана қамтымай (материалдық база, адамдарды оқыту, заң шығару ісін құру, ақпараттық және технологиялық базасы т.б.) бағалы қағаздар нарығын  ұзақ мерзімді дамытудың саясаты керек. Сонымен қатар нарыққа қарай жылжыған кезде туындайтын басқару мәселелері мен макроэкономикалық талдау шешімдері қажет.

Соншама, осы бағдарламаның әрекеті мемлекеттік шеңберде, оның қаржылық саясатында қалыптасатынын күту, әрине қиындау. Мемлекеттік қазыналық мүддесінің әлсіздігі мен оның құрылымдарының арасындағы қайшылықары бұл міндеттің шешілуіне мүмкіндік бермейді. Сондықтан, атап айтқанда  қаржылық тұрақтылыққа барынша толық жәрдемдесу үшін және республикада жаңа өндірістің кеңеюінің бастау алуы мен ұзақ мерзімді биржалық мүдделерінің,  брокерлік фирмалардың және т.б келісім әрекеттерін қамтитын жаңадан құрылып жатқан бағалы қағаздар нарығының стратегиясына кәсіби қатысушылар бірлестіктерінің дербес өнімдерінің маңызы зор.

Қолданылған әдебиет:

«Ақша, кредит, банктер» Ғ.С. сейтқасымов, Алматы, 2006.

Банктердің пассив операциялары – депозиттік операциялары

Жоспар

Кіріспе:

  1. Банктердің пассив операциялары
  2. Банктің депозиттік операциялары

Қорытынды

Қолданылған әдебиеттер

Кіріспе

Қазақстанда Республикасының Коммерциялық банктері қазіргі уақытта жеке және заңды тұлғалардың уақытша бос ақшалай қаражатын банк жүйесінде депозит түрінде тарту мақсатында қыруар жұмыстар атқарып жатыр

Банктердің экономикадағы маңызын олардың атқаратын операциялары негізінен мына топқа бөлінген: пассив (қаражат тарту); актив (қаражатты орналастыру); комиссиялық делдалы (клиенттің тапсырысы бойынша комиссиялық ақылы) және сенімді операциялар.

Қазіргі банктік тәжірибеде салымдардың, депозиттердің және депозиттік емес ресурстардың шоттарының әр түрлері кездеседі. Бұл банктердің жоғарғы бәсекелестік нарықта банк қызметтеріне деген  клиенттер топтарының сұранысын қанағаттандыруға және олардың қаражаттары мен уақытша бос қаражаттарын банктік қаражаттарын банктік шоттарға тартуға ұмтылуына жағдай жасайды.

Нарықтық қатынастардың дамуына байланысты, сондай- ақ ескі банктік жүйе үшін уақытша бос ақшалай қаражаттарды тартудың дәстүрлі емес тәсілдерінің болуы, тартылатын қаражаттар құрылымын толығымен өзгертті десе де болады.

  1. Банктердің пассив операциялары

Пассив операциялары- олар өз қарауына әр түрлі салымдары тартып басқа банктерден несие алып, өзінің бағалы қағаздарын шығарып және с.с басқа да қаражат тарту операциялары. Олар банк балансының пассивінде көрсетіледі. Пассив операциялары тарихи дәстүр бойынша актив операцияларына қарағанда алдымен жүргізіледі, себебі актив операцияларын жүргізу үшін белгілі бір қор мөлшері қажет.

Пассив операцияларына мыналар жатады:

  • салым қабылдау (депозиттер)
  • клиенттерге шоттар (оның ішінде корреспондент- банктерге) ашу және оларды жүргізу;
  • өзінің бағалы қағаздарын шығару( облигация, вексель, депозиттік және жинақ сертификаттары;
  • банкаралық несие алу, оның ішінде орталықтанған несие ресурстарынан;
  • репо операциялары;
  • еуровалюталық несие алу;

Банктің капиталы өз қаражаты, тартылған қаражат және эмиссияланған қаражаттардан құрылады.Банктің өз қаражатына акционерлік және резерв капиталы, сонымен бірге бөлінбеген пайда жатады. Акционерлік капитал немесе жарғылық қор бағалы қағаздар нарығында акцияларды орналастыру арқылы жинақталады. Жарғылық қордың мөлшері, оны қалыптастыру және өзгерту банктің жарғысында көрсетіледі.Жарғылық капиталдың сомасы заңмен шектелмейді,дегенмен банктің тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін орталық банк оның төменгі өз мөлшерін бекітеді. Батыс елдерінің коммерциялық банктерінің жарғылық капиталы 10-15 млн ЭКЮ болады. Жарғылық қорды ұлғайту акционерлер қаражаты есебінен, сондай-ақ өз қаражаты (резерв қорынан), акционерлердің дивидендтері жәнке пайда есебінен жүзеге асырылуы мүмкін.

Банктің резерв капиталы ағымдағы пайдадан бөлінген сомадан құрылады. Ол ойда болмаған шығындарды және бағалы қағаздар курсының төмендеуінен болатын шығын дарды жабуға арналады. Оның мөлшері жарғы қорына байланысты процентпен белгіленеді.

Бөлінген пайда шоты деген- ол арадағы транзит шоты. Онда акционерлер арасында  дивиденд түрінде бөлінбеген және резервке түспеген пайда жинақталады. Пайданы резервке бөқлу төлейтін салықты төмендету әдісіне жатады, себебі резервтердің көп түрі салықтан босатылады. Қазіргі коммерциялық банктердің ресурс қорында өз қаражатының  үлесі 10 % шамасында.

Коммерциялық банктердің өзгешелігі- олардың өзгенің қаражатымен қызмет жасауы. Банк капиталының 90%- ке жуығы тарылған қаражат.Тартылған қаражаттың ең үлкен мөлшері банктің өз капиталына байланысты анықталады.

Басқарылатын ресурстар банкке тартылған мерзімдік депозиттерді және банкаралық несиелерді біріктіреді.

Ағымдағы пассивтер есептесу, ағымдағы және корреспонденттік шоттардағы қалдықтардан құрылады.

2.Банктің депозиттік операциялары

Депозиттік операциялар активті және пассивті болып бөлінеді. Активті депозиттік операциялары- банктің уақытша бос ақша қаражаттарын басқа корреспондент- банктердегі шоттарда орналастырумен байланысты операциялар. Олар банктің өтімді активтері ретінде, яғни жалпы активтердің өте аз бөлігін алады.

Салым (депозит)-  ол белгілі бір шартпен иесінің банкке сақтауға салған қша қаражаты. Ол қолма- қол ақша несие ақшаның қолма- қол емес формасында, ұлттық немесе шетел валютасында салынуы мүмкін.Ақша қаражаттарын салымға тарту депозиттік операциялар деп аталады. Банктер үшін депозит олардың пассив операцияларының жүргізудің негізгі ресурсы.

Салымдар әр түрлі белгілерге байланысты жіктеледі. Салушысына қарай депозиттер жеке және заңды тұлғалардың депозиттері болып бөлінеді.

Пассивті депозиттік операциялар- бұл клиенттердің уақытша бос ақша қаражаттарын белгілі уақытқа және пайыз төлеу шартымен тартумен байланысты операциялар. Бұл операциялар кеөмегімен тартылған депозиттер пассив жағының көп бөлігін алады және банктік ресурстар қалыптастырудың негізгі көзі.

Экономикалық мазмұнына қарай депозиттерді мынадай топтарға бөледі:

  • талап етуіне дейінгі депозиттер;
  • мерзімді депозиттер
  • жинақ салымдары
  • бағалы қағаздар

Сондай-ақ, оларды мынадай белгілеріне байланысты жіктеуге болады:

  • мерзімдеріне қарай;
  • салым иелерінің категорияларына қарай;
  • қаражаттарды салу және қайтарып алу шармына қарай;
  • пайыз төлеу тәсіліне қарай;
  • банктің активтік операциялары бойынша жеңілдіктер алуына қарай;
  • тағы басқалар;

Салым иелерінің категорияларына байланысты депозиттік шоттар мынадай түрлерге бөлінеді:

  • жеке тұлғалардың шоттарына;
  • кәсіпорындар жеке акционерлік қоғамдардың шоттарына ;
  • жергілікті билік ұйымдарының шоттарына;
  • қаржылық мекемелердің шоттарына;
  • шетелдік азаматтардың шоттарына.

Талап етуіне дейінгі депозиттер- бұл салым иелерінің бастапқы талап етуіне байланысты әр түрлі төлем құжаттар арқылы қолма- қол ақшаларын алатын әр түрлі шоттардағы қаражаттар.

Отандық банктік тәжірибеде талап етуіне дейінгі депозиттерге мыналар жатады:

  • мемлекеттік, акционерлік кәсіпорындардың, сондай-ақ әр түрлі шағын коммерциялық құрылымдардың ағымдық шоттарындағы сақталатын қаражаттары;
  • әр түрлі мақсатқа тағайындалған қорлардың қаражаттары;
  • есеп айырысудағы қаражакттар;
  • жергілікті бюджеттер қаражаттары және олардың шоттарындағы қаражат қалдықтары;

Талап етуге дейінгі депозиттік шоттардың артықшылығы олардың иелері

Үшін жоғарғы өтімділігіне байланысты сипатталады. Талап етуге дейінгі депозиттік шорттарға қаражаттар, шаруашылық және басқа да операциялардың жүзеге асырылуы барысында түседі және пайдаланылады.

Ал кемшілігі- бұл шот бойынша пайыз мүлде төленбейді немесе біршама төменгі мөлшерде төленеді. Міне, осыдан келіп талап етуге дейінгі шоттардың мынандай өзіндік ерекшеліктері қалыптасады:

  • ақша салу және оны алу кез келген уақытта ешқандай да шектеусіз жүзеге асырылады;
  • шот иесі банктен осы шотты пайдаланғаны үшін пайыз түрінде немесе коммиссиондық ақы алып отырады;
  • банктер талап етуге дейінгі шоттарда ақшалай қаражаттарды сақтағаны үшін өте төменгі деңгейде пайыз төлейді, кейде төлемеуі де мүмкін;
  • талап етуге дейінгі депозиттер бойынша, коммерциялық банк Орталық
  • банкте сақталатын міндетті резервтерге жоғарғы мөлшерде аударымдар жасайды.

Мерзімді депозиттер- бұл банктерде белгілі бір мерзімге және пайыз төлеу шартында орналастырылған клиенттердің уақытша бос ақша қаражаттары. Бұл салымның ерекшелігі- талап еткенге дейінгі депозитке қарағанда, оларға міндетті резервтердің  төменгі мөлшері белгіленеді.

Депозиттің бұл түрін алдын ала хабарлау негізінде немесе уақыты жеткен кезде салым иесі ала алады. Мерзімді депозиттерді чектер арқылы алуға болмайды. Мерзімді депозиттерді басқа шоттарға аударуға болады.

Мерзімді депозиттер мынадай түрлерге бөлінеді:

  • Меншікті- мерзімді депозиттер;
  • Алдын ала алуы ескертілетін мерзімді депозиттер.

Меншікті- мерзімді депозиттер сақталу мерзіміне сақталу мерзіміне қарай жіктеледі:

  • 30 күнге дейінгі;
  • 30-90 күнге дейінгі;
  • 90-180 күнге дейінгі;
  • 180күннен 360 күнге дейінгі;
  • 360 күннен жоғары.

Мерзімді депозиттердің мынандай ерекшеліктерібалады:

  • есеп айырысу үшін пайдалынылмайды,әрі мұндай шоттарға ешқандай да есеп айырысу құжаттары толтырылмайды;
  • шоттарға қаражат баяу айналады;
  • тұрақты пайыз төленеді;
  • пайыз мөлшерінің ең жоғарғы деңгейі Ұлттық банкі тарапынан реттеліп отырады;
  • ақшаны алуы туралы салым иесінің алдын ала хабардар етуі талап етіледі;
  • бұл шоттағы қаражаттар бойынша ең төменгі мөлшерде резервтер белгіленеді.

Жинақ салымдары- олардың белгіленген мерзімі жоқ, қаражатты алуда ескертуін талап етпейді, салымның жоғарғы шегі шектелген, ақшаны салу және алу кезнде жинақ кітапшасын көрсетуге қажет.Жинақ салымдардың тұрақты мерзімі болмайды. Бұл салымдардың түрі бойынша,мерзімді депозиттерге қарағанда төменгі мөлшерде пайыз төленеді.Жинақ салымдар жинақ кітапшасының болуы талап етіледі.

Отандық бакктік тәжірибеде жекет тұлғаларға ашылатын жинақ салымдар салым операцияларының мерзіміне және мазмұнына қарай мынандай түрлерге бөлінеді:

  • мерзімді жинақ салымдар;
  • қосымша жарна қосатын мерзімді жинақ салымдар;
  • ұтыс салымдары;
  • ақшалай-заттай ұтыс салымдары;
  • мақсатты және ағымдық салымдар;
  • алдын ала алуын хабарлайтын салымдар;
  • валюталық салымдар;

Мерзімді  жинақ салымдарға тұрақты мерзім белгіленетін және сол мерзім өткенше алуға мүмкін емес салымдар жатады.Мерзімді жинақ салымдарға басқа жинақ салымдарға қарағанда жоғарғы мөлшерде пайыз төленеді.

Қосымша жарна қосатын салымдар- бұл шоттағы қаражатқа алдын ала келісілген уәде бойынша үздіксіз ақшалай соманы қосып отыруға болатын салымдар білдіреді.Ағымдық жинақ салымдар, негізінен,жалақы, зейнетақы, үздіксіз төлемдерді төлеу үшін жинақталатын және пайдаланылатын қаражаттарды білдіреді.Мұндай салымдар бойынша өте төменгі пайыцз төленеді.

Депозиттік және жинақ сертификаты-  бұл салым иесіне белгілі мерзім өткен соң, тиісті қаражатты және оған есептелетін пайызды алуға құқық беретін және оның шотындағы ақшалай қаражатының барлығын куәландыратын банк- эмитенттің жазбаша куәлігі.

Депозиттік және жинақ сертификаттары иемденуіне қарай екі түрлі болып келеді:

  • атаулы сертификаттар;
  • мәлімдеуші сертификаттар;

Атаулы депозиттік және жинақ сертификаттары бұл салым иелерінің атына толтырылып беріледі. Ал мәлімдеуші сертификаттарды салым иесінің аты- жөні көрсетілмейді, яғни оны кім иеленсе, сол қаражаттың иесі болып саналады.Депозиттік сертификат- ол белгілі бір ірі соманы банкке салғандығы туралы берілетін жазбаша куәлік.

Әлемдік банктік тәжірибеде депозиттік сертификаттардың мынадай 2 түрі бар:

  • аударылатын
  • аударылмайтын

Аударылатын депозиттік сертификаттар салым иелерінің қолдарында болып, уақыты жеткен соң банкке ұсынылады.

Аударылмайтын депозиттік сертификаттар басқа бір тұлғаға екінші нарықта сатып алу-сату арқылы өтеді.

Қорытынды

Қазақстанда Республикасы экономикасының қарқынды өсіп дамуы қаржы мекемелерінің қызметтерімен тығыз байланысты. Кәсіпкерлер немесе ірі кәспорындар банктің несиесінсіз өз қызметтерін толыығымен дұрыс жолға қоя алмайды. Оларда әр уақытта ақша қаражатына деген қажеттілік туып отырады.Ол қажеттілікті банк несиесі арқылы қанағаттандыру мүмкіндігі бар. Өз кезегінде банктер осы қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін жеткілікті қорларға ие болуы керек. Ол қорлар немесе капитл банктердің пассивтік операцияларды, соның ішінде депозиттік операцияларды тиімді жүргізу нәтижесінде қалыптасады.Депозиттер банктердің жалпы қаратып алатын қаражаттарының 70-80%-н құрайды.

Осы депозиттік қаражаттар банктің несие ресурстарының негізін немесе банктердің депозиттік саясаты негізімен қарайтын болсақ, 60-70%-н құрайды.

Депозиттің қалыптастыру жағдайын теориялық және тәжірибелік талдау нәтижесі бүгінгі таңда шешілмей жатқан мәселелердің бар екендігін анықтап береді.

Қолданылған әдебиеттер

  1. Мақыш С.Б Коммерциялық банктер операциялары.  Алматы-2004
  2. Кошенова Г.С. Ақша несие банктер   Алматы-2000
  3. Банковское дело/ Под.ред. Лаврушина О.И.-М., 1992.
  4. Банковское дело/ Под ред. Сейткасымов Г.С.- Алматы:Каржы-Каражат,1998.

Банктерге және банк жүйесіне сипаттама

Мазмұны.

  1. Кіріспе бөлім.

1.1. Банктерге және банк жүйесіне сипаттама

  1. Негізгі бөлім.

2.1. Қ.Р. банк жүйесін ұйымдастыру Банк жүйесінің ерекшеліктері

2.3. Банк жүйесінің элементтеріне сипаттама

III. Қорытынды.

3.1. Банктің атқарымдары

  1. Пайдаланған әдебиеттер

Кіріспе

Банктерге және банк жүйесіне сипаттама.

Банктер туралы түрлі-түрлі пікірлер айтылып жүр. Кейбір мамандар банкті кәсіпорны, мекеме, дейді; екіншілері - экономикалық басқару орны, -дейді; үшіншілері - делдалдық үйым,- дейді. Төртіншілері — несиелік кәсіпорны деп сипаттайды. Ал, күнделікті тұрмыста банкті ақша қоймасы деп түсінеді. Бірақ осы келтірілген пікірлердің бәрі де банктің не істейтіндігін, оның қандай операциялар жүргізетіндігін ғана анықтайды. Негізінде, банктің мазмүнын түсіну үшін, алдымен оның халық шаруашылығының басқа бөлімшелерінен елеулі оқшауланушылығын көрсететін қандай қасиеттері бар деген сауалға жауап беру керек.

Жоғарыда келтірілген пікірлердің бәрін және банк жүйесінің атқаратын қызметтерін жан-жақты талдау негізінде, осы заманның белгілі экономисі, Ресей Академигі О.И. Лаврушин банк жөнінде былай деп жазыпты: "Банк ақшалай, несиелік жоне қолма-қол немесе қолма-қол ақшасыз, есеп айырысу операцияларының жиынтығын бір орталыққа шоғырландырған ақша шаруашылығының даму сатысы. Банк, басқа материалдық өндірістің өнімдерінен өзгеше өнім шығаратын айрықша кәсіпорын. Ол тек тауар емес, ерекше тауар - ақша және есеп айырысудың құралдарың шығарады".

Қорытындылай келіп О.И. Лаврушин: "Сонымен, банк — ақша, несие институты, барлық қолма-қол және қолма-қол ақшасыз нысанда жүзеге асырылатын төлем айналымының реттеушісі - дейді. Біз осы анықтамамен келісеміз.

Үлкейтілген ауқымда банктер - эмиссиялық және коммерциялық банктер болып бөлінеді. Ақшаны айналымға шығарып және оны қайтарып алуға дара қүқығы бар, елдің Орталық (Ұлттық) банкі эмиссиялық банк болып табылады. Басқа банктердің бөрі, Қазақстан жағдайыңда, екінші дәрежелі банктер болып есептеледі, негізінде олардың бәрі де коммерциялық банктер.

Өз кезегінде, екінші дәрежелі банктер мамандандырылған және әмбебап банктері болып бөлінеді.

Халық шаруашылығының тек белгілі бір саласының өкілдеріне, несме және есеп айырысу қызметтерін көрсететін банк мамандандырынған банк болады, ал егер банк, мүндай қызметтердің түрлі-түрлісін кез келген саланың өкілдеріне көрсете алатын болса, ондай банк әмбебап банкі деп аталады. Бірақ қазіргі жағдайда қызмет істеп жүрген банктерді жоғарыдағыдай етіп жіктеу өте қиын. Өйткені, олардың бәрі өздерінің көрсететін қызметтерін ұлғайтып және жетілдіруге тырысады. Әйтпесе басқа банктермен бәсекелесе алмайды. Тіпті, ауыл шаруашылық өнімдерін өндірушілерге қызмет жасау үшін ұйымдастырылған Агропромбанкте халық шаруашылығының көптеген салаларына өзінің қызметін ұсынады. Халыққа жұмыс көрсетуге арналған халықтық жинақ банкісі де кең мөлшерде түрлі-түрлі қызметтерін Заңды және жеке тұлғаларға үсынады. Осының бөрі Қазақстанда банк жүйесінің әлі мамандандырылып болмағанын, банктердің жетіліп, нығайып үлгермегендігін байқатады.

Меншіктің нысанына қарай банктер, мемлекеттік, акционерлік, кооперативтік, жеке меншіктік және бірлескен банк болып бөлінеді. Қазақстандық банктерге тән ерекшелік, олардың бәрі, мемлекеттік банктерден басқалары, ашық не жабық түрдегі акционерлік қоғам болып қалыптасқан.

Әр түрлі белгілер мен банктер: аймақтық, аймақаралық, ұлттық, халықаралық, көп бөлімшелі, бөлімшесіз, ірі, орта және шағын болып та бөлінеді.

К.Р - дағы коммерциялық банктер өз қызметінде 1995 жылы 30 наурызда қабылданған «Қ.Р. Ұлттық банкі» және 1995 жылдың

31 тамызында қабылданған «Қ.Р-дағы банктер және банктік қызмет туралы» Қ.Р заңдарын басшылыққа алады.

Коммерциялық банктер банктік жүйенің екінші деңгейін білдіреді. Олар банктік ресурстарды шоғырландыра отырып, заңды және жеке түлғалармен кең көлемде банктік операциялар мен қаржылық қызметтерді жүзеге асырады.

Қазіргі коммерциялық банктер жүйесі 1990 жылдың аяғынан бастап қалыптасты, яғни қазақстандық банктік жүйенің небары 13 жылдың тарихы бар. Коммерциялық банктердің соңғы сегіз жылдағы сандық құрамы кестеде берілген.

90-шы жылдың басында банктердің саны 200-ден асты, әрине бұл олардың экстенсивті жағынан дамуын сипаттаса, сол жылдың орта кезінен бастап, күні бүгінге дейін банктеріміздің саны біртіндеп азаюда, ал бұл құбылысты олардың қарқынды өсуімен байланыстыруға болады. .

КР екінші деңгейдегі банктері Қ.Р Ұлттық банктің берген лицензиясы негізінде қызмет етеді.

Лицензияның өзіндік стандартты формасы бар және онда коммерциялық банктердің айналысатын қызмет түрі жазылады.

Қазақстанда берілетін лицензияның дамыған шет елдерден айырмашылығы әмбебаптығы болып табылады.

К.Р-дағы банк қызметінде мемлекеттік органдар банктердің мамандануын белгілемейді, мысалға, инвестициялық-ипотекалық қызметтерді жүзеге асырады және т.б. Қазақстандық банктер бағалы қағаздар нарығына да тікелей қатысуға толық құқылы.

Банктік операцияларды жүзеге асыруға алатын лицензиядан басқа К.Р Ұлттық банктен валюталық операцияларды жүзеге асыруға бас лицензия алады. Бас валюталық лицензия оларға өз қызметін жүзеге асыруы үшін қажетті саналатын банктер қатарымен корреспонденттік қатынастар орнатуға, сондай-ақ дамыған шет елдерде өз филиалдары мен өкілеттігін ашуға құқық береді.

Сонымен қатар, Қазақстандық коммерциялық банктерге бағалы металдармен операцияларды жүзеге асыру үшін Қ.Р Ұлтық банкі лицензия береді.

2.1. Қ.Р. банк жүйесін ұйымдастыру.

1995 жылдың 31 тамызында қабылданған "Қ.Р-дағы банктер және банктік қызмет туралы" Қ.Р-ның заңына сәйкес Қ.Р-да банкті ашу немесе оның қызметін ұйымдастыру мынадай үш кезеңнен түрады:

1)  Банк ашуға Ұлттық банктен рұқсат алу;

2)  Әділет Министрлігінде мемлекеттік тіркеуден өту;

3)Банк операцияларын жүргізуге Ұлттық банктен лицензия алу.

Аталған заңға сәйкес банкті заңды және жеке тұлға ашуға құқылы.

Бірінші кезеңде, банк ашушы Ұлттық банкке банк ашу үшін рұқсат алуға өтініш береді және оған қоса төмендегідей құжаттарды тапсырады:

  • рұқсат алу үшін беретін өтініші;
  • құрылтайшылық шарт (түпнұсқа);
  • банктің жарғысы (түпнұсқа);
  • банк жарғысын қабылдау және банк органын сайлау тұрады хаттама;
  • құрылтайшылар туралы мәліметтер (Ұлттық банктің белгілеген тізімі бойынша);
  • құрылтайшылардың соңғы екі   есептік   жылдағы бухгалтерлік балансы (заңды тұлғалар үшін);
  • құрылтайшылардың ңаржылың жағдайлары туралы аудиторлық ңорытынды;
  • егер бір немесе одан да көп ңүрылтайщылары К,Р-ның резиденті болмаса,  ондай  жағдайда сол  мемлекеттегі тиісті мемлекеттік немесе ңадағалау органынан жазбаша келісімі;
  • егер банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын үйым банк р|ётінде қайта ңүрылса, онда оның жарғы-сы, рүрылтайшылық шартьі, соңғы есептік мерзімге жасалған бухгалтерлік балансы, үйымның ңаржылың жағдайы туралы ауди-торлың ңорытынды;
  • банктің жетекшілік қызметіне тағайындалатын тұлғалар туралы мәліметтер, оның ішінде банк төрағасы мен бас бухгалтерінің банк жүйесінде кемінде — үш жыл, ал олардың орынбасарларының кемінде екі жыл, банк филиалының бірінші жетекшісі мен бас бухгалтерінің кемінде — бір жылдың еңбек тәжірибесі болуы және т.с.с;
  • жаңадан құрылатын банктің толық ұйымдастырылу ңүры-лымы (банктің өкілетті органымең бектілуі тріс);
  • жаңадан ңүрылатын банктің ішкі аудит ңызметі туралы ережесі (банктің өкілетті органымен бектілуі' тиіс);
  • жаңадан ңүрылатын банктің  несиелік  кОмитеті  туралы ережесі (банктің өкілетті органымен бектілуі тиіс);
  • жаңадан ңүрылатын банктің бизнес-жоспары, оның ішінде болу керек, оның ішінде банк ңызметінің стратегиясы, бағыттары мен ауңымы, ңаржылың болашағы (есеп айырысу балансы, бас-тапңы ңаржылың (операциондың) үш жылғаі арналған пайда және зиян туральіі есебі. маркетинг жоспары (банк клиенттерін ңалыптастыру), еңбек ресурстарын ңальщтастыру жоспары);
  • тапсырылған бизнес-жоспарына сәйкес дайындың шар-лары туралы ңүрылтайшылардьің есебі;
  • нотариалды түрде куәландырылған, құрылтайшылардың

атынан өтініш беруге құзыретінің барлығын растайтын құжатты;

  • басқа банктің жарғылық  капиталына  қатысуы  туралы мәліметтері.

Банк ашу үшін рұқсат алуға берілген өтініш үш ай, әрі кеткенде алты ай мерзім ішінде Ұлттық банкте қаралады.

Ұлттық банк банк ашуға рұқсат алуға берілген өтініштердің есебін жүргізеді.

Екінші кезеңде жаңадан құралатын банк Ұлттық банк рұқсат берген күннен бастап, бір ай ішінде Әділет министрлігінде мемлекеттік тіркеуге алынады. Оған Ұлттық банктің банк ашуға берген рұқсатын және Ұлттық банктің келісімімен расталған құрылтайшылық құжаттарын тапсырады.

Үшінші кезеңде банктік операцияларды жүзеге асыру үшін Ұлттық банктен лицензия алады. Лицензия алу үшін мемлекеттік тіркеуден өткен күннен бастап, бір жылға дейін мыналарды орындауға тиіс.

ұйымдастырушылық-техникалық шараларды орындау, оның ішінде                        Ұлттық банктің нормативтік талаптарына сәйкес бөлмелерді және құрал-жабдықтарды дайындау, тиісті біліктілігі бар қызметкерлерді қабылдау;

—  жарияланган жаргылық  капиталды төлеу.

Лицензия алуға берген өтінішпен бірге жоғарыда аталған талаптарды орындағандығын растайтын құжатты беруге тиіс. Өтінішті берген уақыттан бастап, бір ай ішінде Ұлттық банк қарайды. Лицензияның мерзімі шектелмейді және онда банктің жүргізетін барлық операциялар тізімі көрсетіледі.

Аталған заңның 30-бабына сәйкес банктік операцияларға мыналар жатады:

— заңды тұлғалардың депозиттерін қабылдау, банктік шоттарын ашу және жүргізу;

—  жеке тұлғалардың депозиттерін қабылдау, банктік шоттарын ашу және жүргізу;

— банктердің және банктік операциялардың жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдардың корреспондентік шоттарын ашу жәнгі жүргізу;

—  заңды және жеке тұлғалардың металдық шоттарын ашу және жүргізу;

—  кассалық операциялар: банкнота мен монетаны қабылдау, беру, қайта санау, айырбастау, ұсату, сорттау, қаптау және сақтау;

— аударым операциялары: заңды және жеке тұлгалардың ақшаны аударумен байланысты тапсырмаларын орындау;

— есепке алу операциялары: заңды және жеке түлғалардың вексельдерін және өзге борыштың міндеттемелерін есепке алу (дисконт);

— заемдық операциялар: ақы төлеу, мерзімін белгілеу және қайтару шартымен ақшалай формада несиелер беру;

—  заңды және жеке тұлғалардың, оның ішінде корреспондент-банктердің тапсырмаларына байланысты, олардың банктік шоттары бойынша есеп айырысу операцияларын жүргізу;

—  сенім (траст) операциялары: сенім білдірушінің тапсырмасы бойынша және оның мүддесіне сай ақшасын, құйма бағалы металын және бағалы қағаздарын басқару;

— клирингтік операциялар: төлемдерді жинау, тексеру және растау, сондай-ақ олар бойынша өзара есепке алу операцияларын жүргізу және клирингке қатысушылардың таза позициясын анықтау;

— сейфтік операциялар:  клиенттердің құжатты формада шығарылған бағалы қағаздарын, құжаттарын және бағалы заттарын сақтау қызметін көрсету, сондай-ақ жәшіктерді, шкафтарды және бөлмелерді жалға беру;

— ломбардтық операциялар: тез іске асатын бағалы қағаздар мен жылжитын мүліктерді кепілге алып, қысқа мерзімді несиелер беру;

—  төлем карточкаларын шығару;

—  банкнота мен монеталарды және бағалы заттарды инкассациялау және жөнелту;

—  шетел валютасымен айырбас операцияларын ұйымдастыру;

—  төлем құжаттарын инкассоға қабылдау (вексельден басқаларын);

—  чек кітапшаларын шығару;

—  бағалы қағаздар нарығындағы клирингтік қызмет;

—  аккредитивті ашу, растау және ол бойынша міндеттемені орындау;

— ақшалай  формада  орындалуды  көздейтін   банктік кепілзаттарды беру;

— үшінші түлғаның атынан ақшалай формада орындалуды көздейтін банктік кепілдеме беру.

     Банктер бағалы қағаздар нарығында басқа да кәсіби қызмет түрлерін жүзеге асыра алады. Оларға мыналар жатады:

—  брокерлік — мемлекеттің бағалы қағаздарымен;

—  дилерлік — мемлекеттің және өзге де бағалы қағаздармен;

—  кастодиандық;

—  клирингтік.

Осы аталған қызмет түрлеріне Ұлттық банктен жекелеген және кешенді (бірнеше қызметке) лицензиялар беріледі.

Сонымен қатар, К.Р-ғы екінші деңгейдегі банктер өз қызметін    жүзеге асыру барысында филиалдарын, өкілдіктерін, жинақ-кассаларын, сондай-ақ еншілес банктерін аша алады.

2.2. Банк жүйесінің ерекшеліктері.

Әр түрлі банктің жиынтығы, осы елге тән өзара байланыстылығы мен банк жүйесін қүрады. Банк жүйесі мынандай ерекшеліктермен сипаттандырылады:

  1. Банк жүйесіне кейбір банк операцияларына қатынасы бар, бірақ "банк" деген мәртебесі жоқ элементтер де кіреді. Мысалы, кейбір банк операцияларын жүргізуге рүқсат алған арнаулы қаржы институттері, басқа да банктің мнфрақұралымын құратын және оның жүмыс істеуіне әсер ететін мекемелер;
  2. 2. Банк жүйесінің өзінше ерекшеліктері бар. Бүл жүйе тек өзіне тән қасиеттерді көрсетеді. Оның ерекшелігі өзін құрайтын элементтермен және олардың арасында қалыптасқан қарым-қатына.стармен анықталады, өрине, банк жүйесін зерттегенде алдымен осы жүйенің басты әлементі банктер көзге түседі. Өйткені, олар банк жүйесіне банктік мәнер береді.

Дегенмен, банк жүйесінің мазмүны оның элементтерінің мазмүндарының қосындысы деп түсінбеу керек. Банк жүйесінің мазмү,ны, тек әр түрлі элементтердің мазмүны ғана емес, олардың өзара байланыстарын қамтитын, жаңа, кеңірек мазмүнға енуі. Сөйтіп, банк жүйесінің мазмүны, тек оның жеке элементтерінің мазмұнына ғана емес, оны құрастыратын элементтердің өзара байланыстарына да көңіл аударады;

  1. Банк жүйесін бір тұтас жүйе деп ұғыну керек. Өйткені, жеке бөліктерінің өзара байланыстары,   керек   болған   күнде   бірін-бірі ауыстыруға бейімделген. Басқаша айтқанда, егер бір банк жұмысын тоқтатса,   оның   клиеттері  басқа   банктерден  бұрынғы   қызметтерін, бұрынғы көлемде ала алады (пайдалана алады);
  2. Банк жүйесі әр уақьпта өсу және жетілдіру жолында. Олай деуге себеп, ол күн сайын  жаңа компоненттермен толықтырылады, банкаралық және Ұлттық   банк   пен   немесе    Шетелдік   банктер араларында жаңа қатынастар пайда болады;
  3. Банк жүйесі жабық   жүйе.    ӨйткенІ,    банктердің    кейбір ақпараттары   банкілік  қүпия   болып   есептеледі.   Мысалы,   банкідегі шоттағы қаржының қозғалысы, немесе қалдығы жөнінде деректерді банк тек сол шоттың иесіне, болмаса оның сенім хаты бар өкіліне ғана береді. Қазақстанның заңдары бойынша мұндай мәліметтерді тәртіп қорғау органдарының, салық органдарының өкілдеріне беріле береді, тек олардың,  сол органда істейтіндігін растайтын қүжаттары болса болды. Бірақ көп елдерде бұлай емес. Мысалы, Швейцарияда клиенттің қаржысының қозғалысы жөніндегі мөлімет Үкімет. органдарына, тек шот   иесінің   қылмыстық   іске   қатысы   барлығы   дәлелденген   болса (байқаңыз дәлелденген болса, күдікті емес) беріледі. Және де, ол елдің заңы бойынша, салық төлемеу, немесе валюталық реттеу тәртібін бұзу сияқты   істер,   қылмыстық   істің   қатарына   қосылмайды.   Клиенттің құпиясын  сақтай  алмаған  банк,  банкілік операцияларды  жүргізуге алған лицензиясынан айрылады, ал, жеке қызметкерлер қатаң жазаға тартылады;
  4. Банк жүйесі өзін-өзі басқара алады. Олай дейтініміз, егер елде саяси ахуал, экономикалық жағдайлар, және баска да ахуалдар өзгеріп жатса, осыған қарай,    банктер    өздерінің    саясатын    өз    бетінше, оралымдылықпен   өзгерте   алады.   Мысалы,   ¥лттық   банк,   екінші дәрежелі   банктер   үшін   кайта   қаржыландырудың   мөлшерлемесін өзгертсе,   екінші   дәрежелі   банктер   өздерінің   проценттік   саясатын өзгертеді.    Немесе,    Үкімет   Үлттық    валютаның   бағамын    анықтау тәртіптемесін     өзгертсе,     екінші     дәрежелі     банктер,      ауыстыру бекеттеріндегі валюта бағамын қайта қарайды;
  5. Банк жүйесі басқарылатын жүйе. Дербес Заңды тұлға бола түра банктер өз қызметтерін жалпы мемлекеттік және арнайы банктік заңдардың шегінен шығармайды. Олардың қызметтерін Үлттық банк реттеп отырады. Ол үшін Ұлттық банк екінші дәрежелі банктер үшін экономикалық (пруденциалдық) мөлшерліктер белгілейді, оларды бұзғаны үшін банктер, банк операциясын жүргізуге берілген рұқсат қағазынан (лицензия) айырылуы мүмкін.
  6. Қазіргі үрпаққа банк жүйесінің екі түрпаты (үлгісі) белгілі. Олар:

- орталықтандырылған тарату жүйесі;

- нарық экономикасына лайықты банк жүйесі.

Жақында өткен Халық шаруашылығын басқарудың әкімші-әміршіл жүйесінде, банк жүйесі мемлекеттін банктерге үстемдік жасауының барлығымен сипаттандырылатын. Банктер, экономиканы басқарудың қүралы бола тұра, өзінің қызметін тек мемлекеттік мүддені қорғауға бағыттайтын. Барлық ақша-несие, қаржы ресурстарын банкілер арқылы мемлекет тарататын. Банктерде ешқандай дербестік болмайтын. Тіпті, олар пайда табуға да мүдделі болмайтын. Өмткені, пайдаларының барлығы дерлік, мемлекеттік бюджетке алынатын, ал, оларға ең керектісі белгіленген мөлшерде ғана қалдырылатын.

Нарықтық экономикада керісінше. Мемлекеттің банктерге үстемдігі жоқ. Банктерде әр түрлі меншік нысандары бар. Кез келген заңды немесе жеке тұлғалар банк ашып алуға қүқықты. Қолма-қол, немесе қолма-қол емес ақшаларды айналымға шығару атқарымы бөлінген. Қолма-қол ақшаны айналымға Үлттық банк шығарады, қолма-қол емес ақшаны - екінші дәрежелі банктер шығарады. Қолма-қол ақшамен немесе қолма-қол ақшасыз есеп айырысудың арасында ешқандай шек жоқ. Жалғыз мемлекеттік саясаттың орнында әрбір банктің өз саясаты бар. Қазіргі банктер тек өзінің акционерлеріне, яғни солардың сайлаған қадағалаушы кеңеске, басқармаларға бағынады.

Кейбір экономистердің қазіргі кезеңдегі ТМД елдерінің банк жүйесі өтпелі кезеңнің банк жүйесіне сәйкес деген пікірлерімен келісуге болмайды. Табиғатта өтпелі кезеңнің банк жүйесі жоқ. Қазіргі банк жүйесінің барлық әлементтері нарықтық түрпатқа сәйкес келеді. Тек, олардың кейбір жетілмегендіктері бар, ал, бұл уақытша жағдай. Бара-бара нарықтық қарым-қатынастар жетілдірілген сайын банк жүйесі де жетілдіріледі. Сөйтіп, бәрі де өз орнына келеді. Сондықтан банктің өтпелі кезеңге лайық, ерекше жүйесі бар деген дүрыс болмайды.

2.3. Банк жүйесінің элементтеріне сипаттама.

Көптеген авторлардың пікірлеріне қарағанда "жүйе" деп бірнеше бөлшектерден қүралатын түтас, яғни, сол зерттелетін объектінің бөлшектерінің жиынтығы. Солай болса банк жүйесі де соны құрайтын элементтердің жиынтығы. Банк жүйесіне сипаттама, бұрынғы параграфта толығымен айтылған. Бүл параграфта сол жүйені қүратын элементтер жөнінде айтылады.

Банк жүйесі деген сөздің өзінен оның басты элементі, негізінде ақшаға байланысты операцияларды жүргізетін әртүрлі банктер болып табылатынын түсінуге болады. Банк деген не, ол қалай жіктелетіндігі жөнінде де айтылған.

Банктерден басқа, банк жүйесіне кейбір арнаулы қаржы институттері кіреді (трасталық компаниялар). Олар "банк" деген мәртебесі болмаса да Үлттық банктің рүқсатымен (лицензиясымен) кейбір банктік операцияларды жүргізеді. Мысалы, валюта айырбастау,

Олардан басқа, банк жүйесіне кейбір банктің жүмысын қамтамасыз ететін, яғни банк инфрақүрылымын қүрайтын мекемелер мен қызмет атқарушылар кіреді. Оның ішінде:

1) Ақпаратпен қамтамасыз ету. Бұл қызмет банкті елдің, шаруашылықтың      әр түрлі салаларының, кәсіпорындардың экономикалық жағдайлары туралы керекті деректермен қамтамасыз етеді. Сол деректерге сүйеніп банктер клиенттерінің несие қайтару қабілеттерін экономмкалық және іскер   нарықтардың   жағдайларын бағалап, тиісті қортындылар шығарады.

Көптеген экономикасы өскен елдерде ақпаратпен қамтамасыз етумен арнайы қүрылған фирмалар, коммерциялық агенттіктер (несиелік бюролар) шүғылданады. Кей елде несие басқармасының Ұлттық ассосациясының жанынан әдейі ақпарат ауыстыратын қызмет үйымдастырылған. Мысалы, америкалық фирма "Дан энд Брэдстрит" АҚШ пен Канаданың, 3 милиондай фирмалары жөнінде ақпарат жинап оны ресми түрде, жазылу арқылы басқаларға таратады.

Сырттан алынатын ақпарат көзінің қатарына газеттерде, журналдарда, анықтамаларда тағы басқа да басылымдарда басылған деректер қосылады. Нарық кезінде мүндай ақпарат көздері экономика салаларына көбірек көңіл бөледі.

2) Әдістемеліктермен  қамтамасыз ету. Мұндай қамтамасыздық әсіресе ТМД елдері үшін өте қажетті. Өйткені, олар, тек жақында ғана экономиканы нарықтық әдістермен басқаруға көшті (көшуте тырысуда). Бүрынғы, жоспарлы тарату жүйесінде қолданылып келген банк операцияларын жүргізу әдістері, нарықтың талаптарына, халықаралық стандартқа сәйкес келмейді. Осы жағдайда, барлық банктерге ортақ, нарықтық экономикаға, халықаралық стандартқа сәйкес келетін әдістер мен тәртіптерді ешкім дайындаған жоқ, егер Үлттық банктің қадағалаушылық атқарымымен байланысты дайындаған нүсқауларын есептемесе. Бүл жөнінде жалғыз қүжат, 1994 жылы 2 қаңтарында, Ұлттық банкінің басқармасы бекіткен №1 "Қазақстан Республикасының әкономикасын қысқа мерзімге несиелеу ережелері" болған. Осы ережелер, теориялық және пракгикалық түрғылардан алып қарағанда, банк жүмысына қолданылуы қажетті-ақ болса да, және оның І-бөлімінің 1 пунктінде осы ережелерді барлық банктердің міндетті түрде қолдануы керек деп жазылса да, қазір оны ешкім қолданбайды, және оны қадағалайтын да ешкім жоқ.

Екінші дәрежелі банктер, ешқандай сәйкестендірілген әдістемеліктермен қамтамасыз етілмегендіктен, әрқайсысы операцияларын өзінің жеке әдістемесіне сүйеніп жүргізеді. Және де ол әдістемелерді • тек сол банктік, сол операцияларды жүргізетін адамдарынан басқа ешкім білмейді. Барлығы құпия. Бәрінен де өкініштісі, кімнің дүрыс, кімнің қате істеп жатқаны және де сол жеке әдістемелерде жалпы мемлекеттің (коғамның) мүдделері қаншалықты ескертілгені белгісіз.

Сонымен қатар, Қазақстан Республикасының Президентінің 1995 жылы 30 наурызында шыққан №2155 "Қазақстан Республикасының Үлттық, банкісі туралы" Жарлығын, (Заңдық күші бар) 8 бабының "К" пунктінде былай делінген: "... ол (Үлттық банк М.С.) барлық банктерге және олардың клиенттеріне міндетті түрде орындалуға тиісті, банктің есеп айырысу, валюталық операцияларды, Заң бойынша анықталған өкілеттігінің шегінде жүргізу жөнінде, Заңнан туындаған нормативтік қүқықтық актілер шығарады және олардын орындалуын қадағалайды". Біріншіден бүл жерде байқалатыны, банктің ен үлкең ең маңызды атқарымы, несие операциялары жөнінде еш нәрсе айтылмаған. Демек, несиелеу әдістемелері мен Үлттық банк7 екінші дәрежедегі банктерді қамтамасыз етпейді, "Өзіңнің сорпаңда өзің қайнай бер" деген сөз ғой. Іс жүзінде де солай. Екіншіден өкінішке орай, Президенттің Жарлығының бүл , пунктін ешкім орындап та7 қадағалап та жатқан жоқ. Қазақстандағы банктердің ел экономикасынан алшақ түрғандығының бір себебі осы болар.

3)   Ғылымдық   қамтамасыз   ету.   Банктің   бүл   инфрақүрылымы барлық банк жүйесінің де және жеке банктердің де жұмыс істеу жағдайын қамтиды. Тағы да өкінішке орай, Қазақстанда банк жүмысын, банкілік қызметтердің нарқын, банк операцияларының тиімділігін, банктердің ел экономикасына тигізіп жатқан әсерін зерттейтін ешқандай ғылымдық құрылым жоқ деуге болады. Кейбір банктердің "Экономикалық талдау және статистика" деген департаменттері (басқармасы) бар. Бірақ олардың жұмыстары ғылыми жұмысқа ұқсамайды. Сондықтан қазіргі банктердің жұмысында ғылыми негіз бар деп айту қиын. Олардың "ғылымының" биік шегі, батыс елдерінің банктеріне ұқсас халықаралық стандартқа сәйкестену:

4) Кадрлік камтамасыз ету. Қазақстанның қазіргі жағдайында банк жүйесіне  мамандар дайындауда  ешқандай  қиындық жоқ.  Тек,  сан жөнінде. Банктер үшін маман дайындамайтын жоғарғы және орта оқу орны   жоқ   деуге   болады.   Әңгіме,   біріншіден,   олардың   сапасында, екіншіден,    сол   дайындалған   мамандардың   қалай   пайдаланынып жүргенінде.     Республиканың     экономикалық     оқу     орындарының флагманы Қазақ Мемлекеттік басқару Академиясын бітіріп шыққан мамандардың   жүмыссыз   жүргендігі,   осы   мәселелерде   мемлекеттік тәртіптің жоқтығы болар. Мүндай жағдайдың бірнеше себебі бар, оның ішіндегі ең бастысы кадрларды іріктеу стилі. Қазіргі жағдайда, банк жүйесіндегі кадрлар қүрамының сапасын көрсететін сенімді деректер жинау мүмкін емес. Дегенмен де, көпшілік банк қызметкерлері банктік мамандығы жоқ, кездейсоқ адамдар десек қателеспейміз. Оның есесіне банк бастықтарының "өз адамдары". Нарық кезінде пайда болған, халық шаруашылығына зиянды практиканың біреуі бастық өзгерсе, жаңадан келген бастық мөз командасын" жинайды, ақыры үй сыпырушыға дейін. Күшті маман адамдар шығарылып тасталынады.

5) Банкілік заңдар. Банк ифрақұрылымының бір бөлігі банк жүмысын  реттеуге бейімделген және оның құқықтық негізі болып табылады. Өйткені,   банктердің қазіргі кезеңдегі  жұмыс деңгейін, олардың ел экономикасындағы маңызын осы заңдар анықтайды. Банк жүйесінің кеңуіне байланысты банктік қүқықтардың оқшауландырылуы ұлғая түседі. Ол құқықтық реттеудің дербес.блогі болып қалыптасады. Белгілі Ресей оқымысты экономисі, академик О.И. Лаврушинның пікірі бойынша банктік заңдар үш қабаттан түрады. Өз кезегінде, бірінші қабаты екі блоктан түрады.

Банктің жеке операцияларын реттейтін заңдар қатарына бірінші қабаттың П-блогі несиелік, валюталық операцияларды, вексельдік айналымдарды, банкротқа үшыраған банктерді жабу төртіптерді т.б. белгілейтін заңдар қосылады. Екінші қабаттағы заңдардың қатарына биржалар жөніндегі заң, акция және бағалы қағаздар жөніндегі заңдар, ипотека, трасстар, трассталық операциялар, басқа да банк жұмысына қатынасы бар заңдар кіреді.

Үшінші қабатқа жалпыға бірдей заңдар жатқызылған. Олардың ішінде елдің ең басты Заңы-Конституция, азаматтық кодекс, шаруашылық қүқықтары, т.б. банк жүмысының идеологиясын, олардың халық шаруашылығындағы орындарын анықтайтын ережелер енеді (сұлбаның басқа әлементтеріне түсінік керек емес, аттарынан көрініп түр).

Банкілік заңдардың құрамында Ұлттық банк дайындайтын көптеген заңнан туылған актілер бар (нүсқаулар, ережелер, жарлықтар т.б.)

Банкілік заңдар және бүл заңдардан туылатын актілердің банктің клиенттері үшін де үлкен маңызы бар. Өйткені, клиенттер банктің, олардың алдына қойған талаптарының, қайсысы заңға сәйкес, ал қайсысы сәйкес келмейтіндігін білулері керек.

6) Банкілік нарық. Бүл банктің ресурстары мен өнімдеріне (олардың көрсететін қызметтеріне) үсыным мен сұранымды анықтайтын сала. Өкінішке орай, Қазақстанның егемендік алғандығынан бері 10 жыл өтсе де, банкілік нарық әлде де әркениеттік жағдайына жеткен жоқ.-Оған себеп, осы жылдардың ішінде экономика дағдарыс жағдайында болды. Мемлекет пен қаржылық қарым-қатынаста да түрақтылық болмады, барлық экономикалық тұрмысты, уақытында төленбеген төлемдер құрсаулап алды. Тіпті, жұмысын түрақты жүргізіп жатқан кәсіпорындарда, жөнелтілген енімдеріне төлем ала алмайтын болды. Оның үстіне банк жүйесінде де көп жыл бойы тұрақтылық болмады. Бірінен соң бірі банктер банкротқа үшырап жатты. Жоғарыда айтылғандай 1994 жылы 230 банк болса, уақыт өте келе не бәрі 47-ақ банк жұмыс істеді. Осының өзі банктерге кәсіпорындарының, жеке түлғалардың сенімдерін әбден кетірді.

Қорытынды.

Банктің атқарымдары.

Банктің атқарымдары жөнінде экономикалық басылымдарда әр түрлі пікірлер айтылады. Көбінесе банктің атқарымы олардың жүргізетін операцияларымен теңестіріледі. Олардың бәрін талдап, мынауы дұрыс, мынау дұрыс емес деп жату бұл жұмыстың мақсатына жатпайды. Сондықтан банктің барлық сыртқы орталық пен жасайтын қарым-қатынастарының банк операцияларына тән ерекшеліктерін ескеріп, банктің үш атқарымы бар деп түсіну керек. Оның біріншісі, кәсіпорындардың жөне жеке тұлғалардың уақытша бос ақшаларын олардың банктегі шоттарына, депозитқа, әр түрлі салымдарға шоғырлаңдыру болып табылады. Сөйтіп, банктер басқа кәсіпорындарына, жеке түлғаларға, несие беру үшін тмісті ресурстар жинайды. Бүл банктердің несие қызметін жүргізуінің басты жағдайы.

Сонымен қатар, басқа субъектілер де, мақызды шараларын іске асыру үшін қаржы жинаулары мүмкін. Бірақ мүндай ақша жинау мен банктің ақша шоғырландыруының арасында, біраз айырмашылықтар бар. Біріншіден, банк өз ақшасы емес басқалардың, уақытша бос ақшасын жинайды; екіншіден, банк жинаған ақшасын өзінің тікелей қажетіне жұмсамайды, а клиенттерге, олардың керегіне жүмсауға береді: үшіншіден, шоғырландырылған ақша банктің меншігі бола алмайды, оны банкіге салған субъектілердің меншігі болып қала береді; төртіншіден, басқа заңды не жеке субъектілердің уақытша бос қаржыларын шоғырландыру, банкке заңды түрде бекітілген қүқық.

Пайдаланған әдебиеттер:

  1. Банковское дело / Под ред. Сейткасымова Г.C.-Алматы: Қаржы – Қаражат, 1998.
  1. Банковское дело / Под ред. Лаврушика О.И – М: Финансы и статистика, 1998.
  1. Банковское дело / Под ред. Колесникова В.И – М: 1999
  2. Мақыш С.Б Коммерциялық банктер операциялары – Алматы: Издат. Маркет. 2004 жыл.

Банктегі қаржылық есеп-қисап

Қаржы  есеп – қисаптармен және есеп айырысу жүйесімен өте тығыз байланысты, өйткені іс- әрекет етуі жекелеген шаруашылық жүргізуші субъектілер арасындағы өзара есеп айырысуға негізделген. Есеп – қисаптар экономикалық категориялар емес, олар- аталған категорияларды іске асырудың құралы. Бұл жерде ақшаның айналыс құралы және төлем құралы ретіндегі функциясы пайдаланылалды. Қаржылық операциялардың уақытылы жасалуы, мақсатты қорлардың қалыптасуы, қаржы ресурстарының қажетті бағыттары бойынша кедергісіз қозғалуы есеп-қисаптардың айқындығына, жолға қойылғандығына байланысты болып келеді. Ақшалай есеп-қисаптар коммерциялық есеп пен өзін-өзі қаржыландыруды жүзеге асырудың маңызды буыны болып табылады. Олардың қалыпты жұмыс істеуі ұдайы өндіріспен құнның экономикалық категорияларының – бағаның, қаржының, кредиттің, еңбек ақы төлеудің, іс-қимылының өте қажетті шарты болып табылады. Экономикалық категориялар өзара іс-қимылы туралы қаралған негізгі қағидалары оларды ұдайы өндірісті басқарудың практикасында, оны жүзеге асырудың тиімділігін ынталандыруда пайдалануға келісілген, өзара үйлесілген тәсілдемені қажет етеді.   Қаржылық есепті жүргізетін Navision Financials басқа қосымша программалардың бөліктерімен біріктірілген. Мұнда қаржылық операциялар құрылады, деректер өңделеді және есептемелер жасалады. Қаржылық есеп модулінде: аудит үшін қажетті ақпаратты тіркеуді; кез келген кезең, күн, апта, ай, тоқсан немесе жылдық әрбір шот бойынша бөлім немесе бюджет құруды, фирма балансын, пайда мен шығын есептемесін, ақша қаражатының қозғалысы туралы есептемені қамтитын ішкі және сыртқы талдауға арналған баланстардың түрін және басқа да қаржылық есеп беруді құру; шоғырландырылған балансты және басқа есептемелерді даярлаумен отандық немесе шетелдік филиалдардың деректерін шоғырландыруды істей аласыз.

Міндеттемелер есебі

Қандай да болмасын шаруашылық субъектілерін олардың қандай салада қызмет атқаратындығына қарамастан алып қарайтын болсақ, олардың барлығының да міндеттемелері болады. Кез келген өндіріспен айналысатын субъекті сол өнімді өндіру үшін қажетті шикізаттармен материалдар үшін жабдықтаушыларының алдында міндетті болса, саудамен айналсатын субъектісі  сол сататын тауарларын жеткізіп беруші яғни жабдықтаушы субъектінің алдында міндетті болуы мүмкін.  Қазіргі таңда қаржының жетіспеушілігінен банктер, банктен тыс мекемелерден, шетелдерден қарыз,   несие алып өздерінің жұмысын жандандырып жатқан, сондай-ақ міндеттемелерін шектен тыс көбейтіп алып, оны қайтаруға мүмкіншілігі болмай жабылып, аукционға салынып, сатылып жатқан субъектілер көптеп кездеседі. Осы айтылғандар туралы толық түсінік беретін қаржылық есептің ең негізгілерінің бірі болып саналатын тақырыптардың бірі – міндеттемелер есебі.

Банк және банктен тыс мекемелердің несиелерінің есебі

Несие- бір заңды тұлғаның екінші бір заңды тұлғаға немесе жеке адамның заңды тұлғаға әдетте келісілген мөлшерде процент алу үшін белгілі бір уақытқа заттай немесе ақшалай уақытша қаржы беруге байланысты пайда болатын экономикалық қарым – қатынас жүйесі болып табылады.

Нарықтық экономика жағдайында несие коммерциялық және банктік болып екіге бөлінеді.

Коммерциялық несие- бір субъектінің екінші субъектіге сатқан тауарының құнынан алынатын төлемнің кейінге қалдырылуына байланысты туындайды.

Банк несиесі – субъектіге ақша қаражаты түрінде өндірісін ұлғайтуға, ағымдағы қызметтеріне байланысты қарыздарын төлеу үшін беріледі.

Несие беру және оны қайтару (өтеу) тәртібі тиісті заңдарға сәйкес және субъектінің банкімен немесе басқа да несие берушілермен жасалған келісім-шарттары негізінде реттеліп жүргізіледі. Онда несие берілетін оюъекті, несие беру шарты мен тәртібі, оның өтеленетін мерзімі, міндеттемесі, өзара қамтамасыз ету түрі, проценттік өсім ставкалары мен оның төлем тәртібі, екі жақтың жауапкершілігі  мен құқығы, толтырылатын және бір-біріне беретін құжаттарының тізімі тағы да басқалар көрсетіледі.

Банк мекемелері несиелерінің есебі

Несиенің бұндай түрінің есебі қысқа және ұзақ мерзімді несие беру туралы Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі бекітетін «Қысқа және ұзақ мерзімді несие беру» ережелеріне сай жүргізіледі. Несиелер қайтарымдылық, төлем және мерзімдік шарттары бойынша келісіп, коммерциялық негізде беріледі. Несие алу үшін шаруашылық суъектілері банк мекемесі басшысының атына өтініш береді. Бұл өтінішке қосымша өзіне қажетті несие сомасы мөлшерін, оның жұмсалынатын мақсаты мен бағытын, өтеліну яғни қайтару мерзімін, сонымен қатар осы несие сомасы арқылы орындалатын операциялар үшін жасалған бизнес жоспар және тағы басқадай құжаттар табыс етуі тиіс. Банктен бірінші рет несие алайын деп отырған кәсіп- орындар мен ұйымдар, яғни шаруашылық субъектілері жоғарыда аталған құжаттармен қоса банкке өздерінің жарғысын, құрылтайлық құжаттарының көшірмесін, тіркелу куәліктерін және тағы басқа құжаттарды табыс етуі керек.

Банктен тыс мекемелердің несиелері есебі

Бухгалтерлік есептің бұрынғы стандарты бойынша шаруашылық субъектілерінің басқа субъектілерге несие беруіне немесе олардан несие алуына құқығы болмады. Нарықтық жолға көшу жағдайында экономикадағы тәртәптердің көбі өзгереді. Қазіргі кезде кәсіпорындар, ұйымдар, яғни шаруашылық субъектілері ақша қаражаттарының қозғалысын еркін пайдалануға, яғни өз қалауы бойынша несие беру құқығына ие болды. Осыған сәйкес елімізде қабылданған бухгалтерлік есептің бас шоттар жоспарында пассивті 602-«банктен тыс мекемелердің несиелері» -деп аталатын шот қарастырылған.  Бұл шоттағы банктен тыс мекемелерден алынған несиелері бойынша жүргізілетін операцияларға жазылатын бухгалтерлік жазулар, банк несиелері бойынша операцияларға жазылатын жазумен ұқсас болып келеді.

“КАЗКОММЕРЦБАНК” АКЦИОНЕРЛІК ҚОҒАМЫ  2005 жəне 2004 жылдардың 31 желтоқсанында аяқталған жылдардағы Шоғырландырылған қаржы есептілігі жəне Тəуелсіз аудиторлар есебі «Казкоммерцбанк» А. (бұдан әрі – “Банк”, «Казкоммерцбанк») акционерлік банк болып табылады және 1990 жылдан бастап Қазақстан Республикасында өз қызметін жүзеге асыруда.Банктің қызметін Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі № 48лицензияға сәйкес реттейді. Банктің негізгі қызметі коммерциялық банктік қызмет, бағалы қағаздармен, шетелдік валютамен және туынды құралдармен операцияларды жүзеге асыру, несиелер мен кепілдіктер беру болып табылады.Банктің Қазақстан Республикасында 22 филиалы және Лондонда (Ұлыбританияда) өкілдігі бар.Банк банктік топтың (“Топ”) бас компаниясы болып табылады, оған қаржыесептілігінде шоғырландырылған мынадай компаниялар кіреді:

Банктің капиталға қатысу үлесі

Атауы қызмет жүргізілетін ел 2005 2004 қызметтері

«Казкоммерц Секьюритиз» А. Қазақстан Республикасы 100%

Бағалы қағаздар рыногындағы операциялар «Казкоммерц-Полис» СК А. .Қазақстан Республикасы 65% 65%

Сақтандыру «Процессинговая компания» ЖШС

Қазақстан Республикасы 100% 100%

Карточкалардың төлемдік

және басқа да түрлері бойынша операцияларды жүзеге асыру «Каzkоmmеrts International B.V.»

Нидерланды Корольдігі 100% 100% Банк үшін халықаралық ақша рыноктарындағы капиталды тарту “Каzkоmmеrts Financt II B.V.»

Нидерланды Корольдігі 100%

Банк үшін халықаралық ақша рыноктарындағы капиталды тарту

«Казкоммерцбанк Қыргызстан» АА. Қырғыз Республикасы 93.58%

Коммерциялық банк «ABN AMRO Asset Management» ООИУПА

Қазақстан Республикасы 100%

Зейнетақы активтерін инвестициялық басқару “ABN AMRO КаспийМ.найГаз НПФ” А. Қазақстан Республикасы 80.01%

Зейнетақы қоры 10

“Москоммерцбанк” ЖШ. (бұдан әрі “МКБ”), Ресей Федерациясының коммерциялық банкінің акционерлік капиталында Казкоммерцбанктің қандай да бір үлесінің болмауына қарамастан, МКБ Топтың шоғырландырылған қаржы есептілігіне енгізілді, өйткені оның қызметіне тиімді бақылау жасауға Банктің мүмкіндігі болды және оны жүзеге асырды. 2003 жылы МКБ мен, Казкоммерцбанк акционерлерінің арасында МКБ акционерлік капиталында 60.04% үлесті сенімгерлік басқару шарттары жасалды. Сонымен қатар, жиынтығында МКБ акционерлік капиталында 39.96% үлесті иеленген МКБ акционерлері мен Казкоммерцбанктің арасында осы акционерлердің Казкоммкерцбанк белгілеген МКБ қызмет саясатына араласпауын көздейтін МКБ басқаруға қатысты жауапкершілікті шектеу туралы келісім жасалды. «Казкоммерц Секьюритиз» А. акционерлік қоғам болып табылады және өз қызметін Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес 1997 жылдан бастап жүзеге асырады. Компанияның негізгі қызметі делдалдық және дилингілік операцияларды қоса алғанда, бағалы қағаздармен операциялар, инвестициялар бойынша және корпорациялық қаржылар бойынша кеңестер беру, бағалы қағаздар шығаруды ұйымдастыру, тарату және андеррайтинг, агентретінде бағалы қағаздар сатып алу және өткізу болып табылады. Компанияның Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі берген 2000 жылғы 27 қарашадағы № 0401200324 лицензиясы бар. 2005 жылы компания 30.09.2005ж. №0403200363 инвестициялық қоржынды басқаруға лицензия алды.  «Казкоммерц-Полис» Сақтандыру Компаниясы А. акционерлік қоғам болып табылады және өз қызметін Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес 1996 жылдан бастап жүзеге асырады. Компанияның негізгі қызметі мүлікті, жүктерді, автокаско сақтандыру, автоазаматтық жауапкершілікті сақтандыру, басқа да азаматтық жауапкершілікті сақтандыру және қайта сақтандыру болып табылады. Компанияның Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі берген 2005 жылғы 1 шілдедегі №13-8/1 ДОС ерікті сақтандыру бойынша қызмет көрсетуге және 2005 жыл.ы 1 шілдедегі №13-8/1 ОС міндетті сақтандыру бойынша қызмет көрсетуге лицензиялары бар.

«Казкоммерцбанк Қырғызстан» А. акционерлік банк болып табылады және өз қызметін 1991 жылдан бастап Қырғыз Республикасында жүзеге асырады. Банктің қызметін Қырғыз Республиасының Ұлттық банкі №010 лицензияға сәйкес жүзеге асыруда. Банктің негізгі қызметі коммерциялық банктік қызмет, жеке тұлғалардың салымдарын қабылдау, төлемдер аудару, несиелер беру, шетелдік валютамен операцияларды жүзеге асыру, бағалы қағаздарменжәне туынды құралдармен операцияларды жүзеге асыру, несиелер мен кепілдіктер беру болып табылады. «Процессинговая компания» ЖШС жауапкершілігі шектеулі серіктестік болып табылады және өз қызметін Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес 2004 жылғы 9 шілдеден бастап жүзеге асырады. Компания Қазақстан Республикасының әділет министрлігінде №64313- 1910-ТОО болып тіркелген. Компанияның негізгі қызметі қаржы қызметін көрсету болып табылады.және басқа да бағалы қағаздар шығаруды қоса алғанда, несиелер мен қаржыларды тартады. Kazkommerts International BV компаниясы жауапкершілігі шектеулі серіктестік (В.V.) болып табылады және өз қызметін Нидерланды Корольдігінің 1997 жылғы 1 қазандағы заңнамасына сәйкес жүзеге асырады. Компанияның негізгі қызметі шетелдік капитал рыноктарында қаржы ресурстарын тарту болып табылады.

  1. ҚАРЖЫ ЕСЕПТІЛІГІН ҰСЫНУДЫҢ НЕГІЗГІ ПРИНЦИПТЕРІ

Бухгалтерлік есептің негізгі принциптері

Топтың осы шоғырландырылған қаржы есептілігі Халыаралық қаржы есептілігі стандарттарына сәйкес әзірленді. Аталған шоғырландырылған қаржы есептілігі, акцияға келетiн пайда көрсеткіштерін қоспағанда, мың Қазақстан теңгесімен (бұдан әрі“мың теңге”) ұсынылды. Осы қаржы есептілігі кейбір активтер мен қаржы құралдарының құнын қайта бағалауды қоспағанда, есептеу әдісінің және “тарихи құн” принципінің негізінде әзірленген. Казкоммерцбанк және оның Қазақстан Республикасындағы еншілес компаниялары қаржы есептілігін ХҚЕС-на сәйкес әзірлейді. Оның шетелдік еншілес компаниялар есептілікті өздерінің қызмет істейтін елдер талаптарына сәйкес әзірлейді. Осы шоғырландырылған қаржы есептілігі Казкоммерцбанк пен оның еншілес компанияларының бухгалтерлік есебінің деректері бойынша әзірленген және оны ХҚЕС-мен сәйкестендіру мақсатымен тиісінше түзетілген. ХҚЕС сәйкес қаржы есептілігін әзірлеу Банк басшылығынан есептілікте келтірілген Топтың активтері мен міндеттемелерінің сомасына ықпал ететін бағалар мен жол берулерді талдап әзірлеуді, есепті күнгі жағдай бойынша шартты активтер мен міндеттемелерді ж.не есептілікте келтірілген есепті кезе.дегі кірістер мен шы.ыстар сомасын ашып к.рсетуді талап етеді. Нақты нәтижелер бұл бағалардан өзгеше болуы мүмкін. Алшақтығы нақты нәтижелерден неғұрлым мүмкін болатын бағалар құнсыздандыруға резервтер қалыптастырумен және қаржы құралдарының әділ құнын анықтаумен байланысты болмақ.

  1. ЕСЕП САЯСАТЫНЫ. НЕГІЗГІ ПРИНЦИПТЕРІ

Шоғырландыру принциптері

Шоғырландырылған қаржы есептілігі Казкоммерцбанктің және Банк бақылау жасайтын компаниялардың 31 желтоқсанда аяқталатын кезең ішінде жыл сайынғы негізде ұсынылатын есептілігін қамтиды. Егер компанияның қызметінен пайда алу үшін оның қаржы және шаруашылық саясатын айқындауға Банк басшылығының мүмкіндігі болса, ол Банк бақылау жасайтын компания болып есептеледі. Еншілес компаниялар сатып алған кезде олардың активтері, міндеттемелері мен шартты міндеттемелері сатып алынған күнгі әділ құн бойынша бағаланады. Сатып алу құнының сатып алынған сәйкестендірілетін таза активтердің әділ құнынан асып түсуі есепте іскерлік бедел ретінде бағаланады. Сатып алынған сәйкестендірілетін активтердің әділ құнының сатып алу құнынан асып түсуі (сатып ал.ан кездегі дисконт) сатып алу кезіндегі пайдалар мен залалдар туралы есепте көрсетіледі. Азшылық үлесі активтер мен міндеттемелердің әділ құнымен осындай  үлеске барабар көрсетіледі. Бұдан әрі азшылық үлесінен асып түсетін залалдар бас компанияның залалдары ретінде көрсетіледі. Еншілес компаниялардың жыл ішіндегі сатып алу немесе шығып қалу нәтижелері, тиісінше сатып алынған күннен бастап немесе нақты сатылатын күнге дейін пайдалар мен залалдар туралы шоғырландырылған есептілікке енгізіледі. Қажет болған жағдайда еншілес компаниялардың қаржы есептілігіне олар пайдаланатын есеп саясаты принциптерін Банк пайдаланатын есеп саясаты принциптеріне сәйкес келтіру мақсатымен түзетулер енгізіледі. Шетелдік еншілес компанияның қаржы есептілігіндегі деректерді шоғырландырылған қаржы есептілігіне енгізу үшін ұсынылған валютаға аударған кезде Банк № 21 “Валюталық бағамдарды өзгертудің ықпалы” Халықаралық бухгалтерлік есеп стандартына сәйкес аудару саясатын, сондай-ақ мынадай тәсілдемені басшылыққа алады.

  • шетелдік компанияның активтері мен міндеттемелері (ақшалай да, ақшалай емес те) бағам бойынша есепті кезеңнің соңына аударылады;
  • шетелдік компанияның кірістері мен шығыстарының баптары кезең ішіндегі орташа бағам бойынша аударылады;
  • туындайтын бағамдық айырмалардың барлығы инвестиция шығып қалатын кезге дейін меншікті капитал ретінде сыныпталады;
  • инвестициялар шетелдік компанияларға шығып қалған жағдайда тиісті бағамды. айырмалар пайдалар мен залалдар туралы есепте көрсетіледі.

Шоғырландырылған қаржы есептілігін әзірлеген кезде Топ ішіндегі есептеулер мен операциялар бойынша барлық қалдықтар, сондай-ақ осы операциялардың нәтижесінде туындайтын кірістер мен шығыстар алып тасталады.

ЕСЕПТІ САРАЛАНЫМДАР БОЙЫНША АҚПАРАТ

Операциялық  сараланымдар

Топ өз қызметін негізгі үш операциялық сараланымда жүзеге асырады:

  • Жеке клиенттермен жұмыс – жеке клиенттерге банк қызметтерін көрсету, жеке клиенттердің ағымдағы шоттарын жүргізу, жинақ салымдары мен депозиттерін қабылдау, инвестициялық жинақ өнімдерін беру, жауапты сақтау қызметін көрсету, кредиттік және дебеттік карталарға қызмет көрсету, тұтынушылың несиелер және жылжымайтын мүлікті кепілге салып несие беру.
  • Корпорациялық клиенттерге қызмет көрсету – есеп айырысу шоттарын жүргізу, салымдар қабылдау, овердрафтар, несиелер беру және кредиттеу жөнінде басқа қызметтер көрсету, құжаттамалық операциялар, шетелдік валютамен және туынды қаржы құралдарымен операциялар.
  • Инвестициялық қызмет – қаржы құралдарымен сауда жасау, құрылымдалған қаржыландыру, қосылған және жойылған жағдайда кеңес беру.

Операциялық сараланымдардың арасындағы мәмілелер әдеттегі коммерциялық талаптар негізінде жүзеге асырылады. Қаржылар сараланымдар арасында қайта бөлінеді, бұл операциялық кірісті есептеген кезде ескерілетін қаржыландыру шығындарын қайта бөлуге әкеп соқтырады. Осы қаржыларға есептелетін пайыздар Топтың тартылған қаржыларының құны негізінде есептеледі. Операциялық сараланымдардың арасындағы операциялар бойынша басқа елеулі кірістер немесе шығыстар. Сараланымдардың активтері мен міндеттемелері бухгалтерлік баланстың көп бөлігін құрайтын активтер мен міндеттемелер болып табылады, бұған салық салу және несиелік қаржылар сияқты баптар кірмейді. Әрбір сараланымның қызмет нәтижелерінде ішкі төлемдер және трансферттік баға белгілеуді түзету көрсетілген. Сыртқы клиенттерден алынған кірістерді ойдағыдай бөлу үшін сараланымдардың арасында кірістерді бөлу туралы келісімдер пайдаланылады.

 ПРУДЕНЦИАЛДЫҚ ТАЛАПТАР

Белгіленген сандық көрсеткіштерге сәйкес капиталдың жеткілікті болуын қамтамасыз ету мақсатымен Топ капиталға және тәуекелді ескеріп өлшенген активтер бойынша бірінші деңгейдегі капитал жөніндегі ең төменгі сомалар мен нормативтерге қатысты талаптарды орындауға міндетті.

Норматив құнсыздануға резерв шегеріліп, активтер мен баланстан тыс міндеттемелер үшін Тәуекелдің мынадай бағаларын пайдалана отырып, Базель Келісімінде белгіленген ережелерге сәйкес есептелген:

2005 жылдың 31 желтоқсанындағы жағдай бойынша капиталды. жеткіліктілігі мақсаттарына арналған Топ капиталының сомасы 133,719,441 мың теңге болды, және бірінші деңгейдегі капитал сомасы 102,457,638 мың теңге болды, коэффициенттері, тиісінше, 14.38% және 11.02%.

2004 жылдық 31 желтоқсанындағы жағдай бойынша капиталдың жеткіліктілігі мақсаттарына арналған Топ капиталының сомасы 87,212,130 мың теңге, және бірінші деңгейдегі капитал сомасы 60,725,677 мың теңге болды, коэффициенттері, тиісінше, 15.00% және 10.45%.

2005 және 2004 жылдардың 31 желтоқсанындағы жағдай бойынша капиталдың жеткіліктілігін есептеген кезде Топ капиталдың есебіне бірінші деңгейдегі капитал өлшемінің 50% шектелген мөлшерде алынған реттелген заемды қосты. Банк банкрот болған немесе таратылған жағдайда бұл берешекті өтеу Банк қалған кредиторлардың барлығының алдындағы міндеттемелерді орындағаннан кейін жүргізіледі.

 ТӘУЕКЕЛДЕРДІ БАСҚАРУ САЯСАТЫ

Тәуекелдерді басқару Топтың банктік қызметінде маңызды рөл атқарады. Топ қызметіне тән негізгі тәуекелдер кредиттік тәуекелдерді, өтелімділік тәуекелдерін, пайыздық ставкалар мен валюта бағамдарының өзгеру тәуекелін қамтиды. Топтың аталған тәуекелдерін басқару саясатының сипаттамасы төменде келтірілген. Топ басқаруды мынадай тәуекелдермен жүзеге асырады:

Өтелімділік тәуекелі

Өтелімділік тәуекелі – бұл оларды төлеудің нақты мерзімі басталған кезде, қаржы құралдарына байланысты депозиттерді қайтаруға және міндеттемелерді өтеуге қаржы алу кезінде қиындықтардың туындау тәуекелі.

Актив-пассив операцияларын басқару жөніндегі комитет келесі қаржы кезеңіне Топтың стратегиясын айқындай отырып, аталған өтеу мерзімі бойынша талдау жасау арқылы тәуекелдердің осы түрлеріне бақылау жасайды. Ағымдағы өтелімділікті қазынашылың Департаменті басқарады, ол ағымдағы өтелімділікті қолдау және ақша қаражаттарының қозғалысын оңтайландыру үшін ақша қаражаттары рыноктарындағы операцияларды жүзеге асырады. Өтелімділік тәуекелін басқару мақсатымен Топ клиенттермен операциялардан және активтер мен пассивтерді басқару процесіне енетін банктік операциялардан және активтер мен пассивтерді басқару процесіне кіретін банктік операциялардан күтілетін болашақ түсімдерді күн сайын тексеріп отыруды жүзеге асырады. Банктің Басқармасы салымдарды қайтару үшін қажетті төленуге тиісті ақша қаражаттарының ең төменгі үйлесімділігіне қатысты және күтілмеген көлемде салымдар қайтаруды өтеу үшін болуы қажет банкаралық және басқа да несиелерді беру үшін қаржылардың ең төменгі деңгейіне қатысты лимиттерді белгілейді.

Ақша тасқындарына қатысты пайыздық ставканың өзгеру тәуекелі

Ақша тасқындарына қатысты пайыздық ставканың өзгеру тәуекелі рыноктың пайыздық ставкалардың өзгеруіне байланысты қаржы құралдарымен операциялардан болашақ ақша тасқынының ауытқу ықтималдығына байланысты болатынын білдіреді. Актив-пассив операцияларын басқару жөніндегі комитет пайыздық ставканың өзгеру тәуекелі мен рыноктың тәуекелді, оң проценттік маржаны қамтамасыз ете отырып, Топтың пайыздық ставкалар бойынша жайғасымын басқару арқылы басқарады. Қаржылық бақылау департаменті Топтың қаржы қызметінің ағымдағы нәтижелерін бақылайды, Топтың пайыздық ставкалардың өзгеруіне бейімділігін және Топтың пайдасына ықпалын бағалайды. Топ жасайтын кредиттік шарттардың көпшілігінің және солар бойынша пайыздар есептелетін басқа қаржы активтері мен міндеттемелерінің құбылмалы пайыздық ставкасы бар не шартты. талаптары кредит берушінің пайыздық ставкасын өзгерту мүмкіндігін көздейді. Топ басшылығы Топтың  пайыздық маржасының мониторингін жүзеге асырады және Топ пайыздық ставканы өзгертуден елеулі тәуекелге және ақша тасқындарына қатысты тиісті тәуекелге бармайды деп есептейді.

Баға тәуекелі

Баға тәуекелі – бұл рыноктың бағалардың өзгеруі нәтижесінде, бұл өзгерістер жеке бағалы қағаздар немесе оның эмитенті үшін айрықша факторлардан, немесе рынокта айналыста жүрген барлық бағалы қағаздарға ықпал ететін факторлардан пайда болу-болмауына қарамастан, қаржы құралының құнындағы өзгерістер тәуекелі. Топ рынокта оның өнімдеріне жалпы немесе арнайы өзгерістердің ықпал етуіне байланысты рыноктық тәуекелге тұралайды. Рыноктық тәуекелді басқару үшін Топ рынок конъюнктурасының теріс өзгеруі нәтижесінде ұшырауы мүмкін әлеуетті залалдарды дүркіндік бағалауды пайдаланады және жол берілетін залалдардың шамасына баламалы шектеулер, сондай-ақ пайда нормаларына және кепілдікпен қамтамасыз етуге қатысты баламалы талаптар белгілейді. Пайдаланылмаған несиелер бойынша міндеттемелерге қатысты Топ осындай міндеттемелердің жалпы сомасына тең сомада залал шегуі мүмкін. Алайда залалдық ықтимал сомасы ондай міндеттемелердің жалпы сомасынан төмен, өйткені көп жағдайларда міндеттемелердің пайда болуы кредиттік келісімдерде баяндалған белгілі бір жағдайларға байланысты болады.

Әділ құн пайызы ставкасының тәуекелі

Пайыздық ставкаға қатысты әділ құн тәуекелі – бұл рыноктық пайыздық ставкалардың өзгеруіне байланысты қаржы құралының құнындағы өзгерістер тәуекелі. Әділ құн пайызы ставкасының тәуекелін басқару үшін Топ рынок конъюнктурасының теріс өзгеруі нәтижесінде ұшырауы мүмкін әлеуетті залалдарды дүркіндік бағалауды пайдаланады.

Қаржы бақылау департаменті Топтың қаржы қызметінің ағымдағы нәтижелерін бақылап отырады, пайыздық ставкалардың өзгеруіне қатысты Топтың осал жерін және Топтың пайдасына ықпалды бақалайды.

Кредиттік тәуекел

Топ кредиттік тәуекелге, яғни қаржы құралдары бойынша бір тараптың өз міндеттемелерін орындамау және, соның салдарынан басқа тарапта қаржы залалының туындау тәуекеліне ұшырайды.

Тәуекелдерді басқаруды және олардың мониторингін белгіленген шеңберде Кредиттік комитеттер мен Банк Басқармасы жүзеге асырады. Кредиттік Комитеттің кез келген тікелей іс- әрекетінің алдында кредиттік процестер бойынша барлық ұсыныстарды тәуекелдерді басқару жөніндегі бөлімшенің менеджері немесе Менеджмент тәуекелі департамаенті қарайды және бекітеді. Тәуекелдерді басқару жөніндегі күнделікті жұмысты Кредиттік департаменттің басшысы немесе бөлімшелерді. Кредиттік қызметтері жүзеге асырады.

Топ өзінің кредиттік тәуекелінің деңгейін бір қарызгерге немесе бір топ қарызгерлерге, сондай- ақ салалық сараланымдарға қатысты тәуекелдің барынша көп сомасын анықтау есебінен белгілейді. Қарызгерлер, өнімдер  бойынша кредиттік тәуекел деңгейіне қатысты лимиттерді ай сайын  Басқарма бекітеді. Банктер мен делдалдарды қоса, әрбір қарызгер бойынша тәуекел баланстың және баланстан тыс тәуекелдерді қамтитын және Кредиттік комитет бекітетін сублимиттермен қосымша шектеледі. Белгіленген лимиттермен салыстырғанда тәуекелдердің нақты мөлшерінің мониторингі күн сайын жүзеге асырылады. Қажет болған жағдайда, сондай-ақ көпшілік қарыздарға қатысты Топ ұйымдар мен жеке тұлғалардан кепіл, кепілдіктер алады, Алайда кредит берудің айтарлықтай бөлігі жеке тұлғаларға берілетін қарыздарға тура келеді, оларға қатысты кепіл немесе кепілдік алу мүмкін болмайды. Ондай тәуекелдер ұдайы мониторингке ұшырайды және жылына кем дегенде бір рет мерзімділіпен талданып отырады.

Баланстан тыс кредиттік міндеттемелер пайдаланылмаған кредиттік желілерді, кепілдіктерді және аккредитивтерді білдіреді. Баланстан тыс шоттарда ескерілетін қаржы құралдары бойынша кредиттік тәуекел қарызгердің келісім-шарт талаптары мен мерзімдерін сақтау мүмкін еместігінен шығын шегу мүмкіндігі ретінде айқындалады. Баланстан тыс қаржы құралдарына байланысты кредиттік тәуекелге қатысты Топ пайдаланылмаған кредиттік желілердің жалпы сомасына тең сомада әлеуетті залал шегеді. Алайда залалдық ықтимал сомасы пайдаланылмаған міндеттемелердің жалпы сомасынан төмен, өйткені  қарыз беру жөніндегі міндеттемелердің туындауы клиенттердің кредит қабілетінің стандарттарына сай келу-келмеуіне байланысты болады. Топ несие беруді бекіту, тәуекелді шектейтін лимиттерді пайдалану және ағымдағы мониторинг рәсімдеріне негізделген, бухгалтерлік баланста көрсетілген қаржы құралдарына қатысты шартты міндеттемелерге қатысты тап сол қаржы саясатын қолданады. Топ қарыздарды өтеу мерзімдерін бақылайды, өйткені ұзақ мерзімді міндеттемелердің мерзімі қысқа мерзімді міндеттемелермен салыстырғанда кредиттік тәуекелі көп болады.

Қаржылық есеп-қисаптың халықаралық стандарттарына есептелген банк активтері кезекті 1 триллион теңге психологиялық белесті өтті және бір жыл бұрынғы 704,056 (5,4 млрд. $) миллиардпен салыстырғанда, 1,195 триллионды (8,9 млрд. $) құрады. Бұл көлемнің 60%-н клиенттерге берілетін ссудалар құрайды.

Қазкоммерцбанк - 8 млрд. доллардан астам активтері бар Қазкоммерцбанк Қазақстандағы ірі банктердің бірі болып табылады. Ссуда қоржыны, алдын ала жасалған аудиттелмеген деректер бойынша, 2005 жылы 1,5 есе 5,4 млрд. АҚШ долларын дейін өсті. Қазкоммерцбанк бұрынғы кеңес одағы кеңістігі мен Шығыс Еуропада ДоуДжонс индексіне кірген жалғыз банк.

Банк ұғымы,пайда болуы және дамуы

Банк туралы түрлі-түрлі пікірлер айтылып жүр. Кейбір мамандар банкті кәсіп орны, мекеме, –дейді; екіншілері–экономикалық басқару орны, –дейді; үшіншілері–делдалдық ұйым,-дейді. Төртіншілері–несиелік кәсіпорны деп сипаттайды. Ал,күнделікті тұрмыста банкті ақша қоймасы деп түсінеді. Бірақ осы келтірілген пікірлердің бәрі де банктің не істейтіндігін, оның қандай операциялар жүргізетіндігін ғана анықтайды. Негізінде, банктің мазмұнын түсіну үшін, алдымен оның халық шаруашылығының басқа бөлімшелерінен елеулі оқшауланушылығын көрсететін қандай қасиеттері бар деген сауалға жауап беру керек.

Жоғарыда келтірілген пікірлердің бәрін және банк жүйесінің атқаратын қызметтерін жан-жақты талдау негізінде,осы заманның белгілі экономисі, Ресей Академигі О.И.Лаврушин банк жөнінде былай деп жазыпты: “Банк ақшалай, несиелік және қолиа-қол немесе қолма-қол ақшасыз, есеп айырысу операцияларының жиынтығын бір орталыққа шоғырландырғанақша шаруашылығының даму сатысы. Банк,басқа материалдық өндірістің өнімдерінен өзгеше өнім шығаратын айрықша кәсіпорын. Ол тек тауар емес,ерекше тауар –ақша және есеп айырысудың құралдарын шығарады.”

Алғашқы банктер капитализм дамуының мануфактуралық сатысында–XІV және ХV ғасырларда Италияда несие қатынасының кең ауқымды дамуымен байланысты пайда болған. Сауда-саттық мемлекеттерде, қалаларда және жекелеген қалаларда шақа соғылатын әр түрлі монеталармен жүзеге асырылды. Бұл жағдайда көптеген монетаның әр түрлі айналасынан хабары бар, айырбас бағамы бойынша кеңестер беріп, бағалай алатын арнайы мамандар қажет болды.Бұл айырбастаушы мамандар әдетте өз үстелдерімен нарықтарда отырады. Х ғасырда Италия әлемдік сауданың орталығына айналды,сол себепті де өздерінің ерекше банко-үстелдері бар айырбастаушы банкирлер әйгілі болды әрі олар Ежелгі Грецияда, Ежелгі Вавилонда және басқа да елдерде кеңінен тарайды.

Әр түрлі ионеталарды бір-бірімен үзбей айырбастау үшін олардың қоры болуы керек. Осылайша, бұл айырбастаушы-үстелдер айырбастаушы –үйге айналады. Бұл үйде құны әр түрлі монеталардың айырбасталуы жүзеге асырылды.

Алайда ақшаның табиғатын валюталарды айырбастау бойынша операциялармен қатар қою банктердің шығу тегін қате ұқтыруға әкеп соқтырады.Бұл өз кезегінде банктерді ақшаның әлемдік ақша қызметін орындай бастағанда ғана пайда болған тәрізді етіп көрсетеді.Әрі бұданда ертерек–ақшаның ішкі нарықтағы айналыста жүрген кезеңде банктерді мүлдем болмаған етіп көрсетеді.

Ғалымдардың пікірінше,біздің эрамызға дейінгі VІ ғасырларда Ежелгі Вавилондасалым ақшаларды қабылдау және осы ақша бойынша пайыз төлеу тәжірибеде кездескен.

Храмдар тауарлық ақшаны сақтау секілді ақшалай операцияны ұдайы жүргізіп отырды. Ал бұл салмақ өлшемінде жүзеге асырылатын есептік және есеп айырысу секілді қосымша операцияларды қажет етті. Олар мынадай сапаларға ие болуы керек: бөлінетіндей және сақталынатындай әрі бір текті болуы тиіс. Мұндай сипаттарға металдар,әсіресе алтын мен күміс ие болды.

Храмдар негізгі ақшалай операциялармен қатар қарыз (ссуда)берумен де айналысты.Оны заң нормаларын қатаң сақтай отырып,рәсімдерді әрі берілген қарыз үшін пайыз өндіріп алды.

Сол уақытта-ақ адамдар көп мөлшерде жинақталған ақшаның айналысқа түспесе пайда әкелмейтіндігін ұқты.Сондықтан да ақшаны уақытша пайдалануға беріп,одан пайыз алудың немесе сауда және қолөнер кәсіпорнын ашуды тиімді болатындығын да ұқты.

Несие мәмлелерін орындаумен қатар несие беруші өз клиенттерінің өкімі бойынша есеп айырысу және басқада операцияларды жүргізеді.Сонымен,банк–ақша, несие институты,барлық қолма-қол және қолма-қол ақшасыз нысанда жүзеге асырылатын төлем айналымының реттеушісі болып табылады.Банк-несие,ақша,есеп айырысу операцияларын бір орталыққа шоғырландыратын ақша шаруашылығының даму деңгейі.Мұндай мекемелер Солтүстік Италияда XVІІ ғасырда пайда болды.

1619 жылы Венеция қаласындағы қоғамдық серіктестік жиробанк деп аталды.Металдық монеталар төлемі мен оны қағаз серіктестіктеріне ауыстыру олардың айналысатын негізгі операциялары болды. Еуропа мемлекет құрған экономикалық қызметке, банктердің пайда болуына тән ақшалай операциялардың тұрақты ену орталығына айналды.Банк ісінің шынайы мәні мемлекеттер арасындағы сауда-саттық байланыстың даму процесінде айқындалды. Банк ісін жүргізудің италияндық тәжірибесі өзіндік банктерді құрудың тек ынталандырушы факторы ғана болды.

Амстердамда айырбастаушы банк құрылды,содан соң ол депозиттік банкке және жиробанке,ақыр аяғында ссуда банкісіне айналды. Германияда италияндық сауда үйлерінің филиалдары негізінде неміс сауда үйі құрылып,одан алғашқы неміс банктері,ал Францияда француз банктері пайда болды және т.б. XVІІ ғасырдың ішінде банктер Еуропаның бүкіл мемлекеттерінде пайда болып үлгерді.

XVІІ ғасырдың 40-шы жылдарынан бастап, банктердегі эмиссиялық операциялар Англияда да жүзеге асатын болды және ХІХ ғасырдың басында оған елдің эмиссиялық банкісі деген атақ,статус берілді.Оның банкноттары төлемінің әмбебап,заңды құралына айналды.

1846 жылы Германияда жергілікті 33 эмиссиялық банктерді біріктірген елдің орталық банкісі ретінде Пруссиялық банк құрылды.

Ресейде банк ісі мемлекеттік тұрғыдан дамиды,ал жекеше эмиссиялық банктер болған жоқ,тек ХІХ ғасырдың соңында ғана (1894 ж.)орталық эмиссиялық банк ретінде Мемлекеттік банк пайда болды.

Банк тәуекелдері туралы реферат

Нарықтық экономикаға көшу жағдайында банктік салада банк әр түрлі операцияларды жүргізу кезінде өзіне қабылдайтын тәункелдік бақылау дұрыстығының маңызы артады.

Нарықтық қатынастардың қалыптасуына байланысты тәуекелдік түсінігі банктер өміріне нақты кіруде. Жоспарлы экономика жағдайында банктер қатал түрде КСРО Мембанкісінің жоспар-нұсқауы бойынша қызмет етті, сондықтан банктік тәжірибеде “тәуекелдік” деген түсінік те болған жоқ. Егер клиенттің шотында есеп айырысу құжаттарын төлеу кезінде ақша қаражаттары болмаған жағдайда банк автоматты түрде оған төлем несиесін ұсынатын.

Қазіргі кездегі банктік нарық тәуекелдіксіз мүмкін емес. Ол кез келген операцияда болады, тек тәуекелдік әр түрлі көлемде болуы мүмкін. Сондықтан банктік қызмет үшін тәуекелдікті мүлдем жою емес, оны алдын ала болжап, ең төменгі деңгейге дейін жеткізу маңызды болып табылады.

Банк тәуекелдігі дегеніміз не? Тәуекелдік негізінде ықтималдылықты, ал нақтырақ айтсақ, банктің қаржылық операцияларды жүргізу кезінде өз ресурстарының табысы бір бөлігін жоғалту немесе қосымша шығын шығару қаупін түсіндіреді. Банктік қызмет зиянсыз болуы үшін келесі категорияларды ескеру керек: жоғалтулар, шығындар, залалдар.

Банктік қызметке тән тәуекелдікті сипаттайтын жалпылама көрсеткіш ретінде жоғалтуларды, банктік табыстың төмендеуі ретінде түсінеміз. Осы көрсеткіш өзінде шығын мен залалды үйлестіреді, сондықтан тәуекелдік деңгейін жақсы бейнеде сипаттайды. Тәуекелдік пен жоғалту түсініктері өзара тығыз байланысты. Сол себептікті тәуекелді жоғалту категориясын қолдану арқылы сан жағынан да бейнелеуге болады. Бұл тәсіл тәуекел теориясының дамуы үшін негіз болып табылады.

Шығындар. Банктер өз қызметі барысында белгілі бір шығындар шығарады. Бұл салымшыларға төленетін пайыздар; басқа қаржылық институттардан қарызға алынатын несиелік ресурстар үшін төлем; есеп айырысу операцияларымен, бағалы қағаздармен байланысты шығындар; жұмыскерлерді, ғимараттарды, т.б. ұстауға кететін шығындар. Шығын категориясына қатысты тәуекелдік, көзге көрінбейтін жағдайларға байланысты белгіленген мөлшерден көбірек шығын шегу нәтижесінде пайда болады.

Табысты толық ала алмай немесе көзделген мөлшерден артық шығынның жұмсалу формасында көрініс табатын залалдар алдағы операцияларды, есептеулерге жасалатын талдаудың жеткіліксіздігінен немесе жағдайдың болжана алмауына байланысты болады. Сол секілді залалдар тәуекелдігі нашар несиелік қоржынмен, конъюктураның толық есептелінбеуімен байланысты болғанда банкке әрқашан қолайсыз жағдайларға ұшырауына қауіп төндіреді. Жалпы кез келген қызмет түрі міндетті түрде белгілі бір тәуекелмен байланысты. Нарық жағдайында жұмыс істейтін кез келген кәсіпорын сияқты банк те жоғалтулар мен банк тәуекелдігіне ұшырауы мүмкін.

Шынында да, банк жетекшілері пайданы жоғарылатуға тырыса отырып, шығын мен зиянды барынша азайтуға ұмтылыс жасайды.

Мұның барлығы белгілі бір шамада бір-біріне қарама-қайшылық тудырады, оған банк иелері мен оның салымшыларының мүдделерінің қарсы келуі негіз болады. Біріншілер, қосымша пайда табу үшін тәуекелдікке баруға дайын болса, ал екіншілер үшін, банкке сеніп тапсырылған қаражаттардың сақталуы ең маңызды. Табыстылық пен тәуекелдіктің арасындағы ықшамды қатынасты ұстап отыру, банкті басқарудың біршама күрделі мәселелерін құрайды.

 Банк үшін негізгі тәуекелдік түрлері оның портфелімен байланысты болып келеді, яғни банктің қаражатына жұмсалынған қаржылық активтермен байланысты.

Тәжірибеде төрт басты қоржындық тәуекелдік түрлері белгілі: несиелік, өтімділік, пайыз мөлшерлемесінің өзгеру тәуекелі, валюталық тәуекелдік.

Несие тәуекелдік – қарыз алушының өз қаржылық міндеттемесін орындамауымен байланысты банктік қарыз бойынша төлем төлемеу тәуекелдігі.

Ол қарыздар қоржынының сапасымен тікелей байланысты. Несие тәуекелдігін үш түрге бөлуге болады: қиянатшылық жасау тәуекелдігі, шетел несиелері бойынша тәуекелдік, ішкі займдар бойынша төлем төлемеу тәуекелдігі.

Қиянатшылық жасау – 1991-1993 жж. біздің республикамызда банктің үмітсіз қарыздарының неғұрлым көп таралу себебі.

Тексеру нәтижесінде маусымды егіндік жұмыстарға, астық жинауға, меншікті қаражаттарды толықтыруға бөлінген мақсатты несиелік ресурстардың көзделген  мақсатында пайдаланылмауы туралы көптеген фактілері анықталған. Мұндай жеңілдік несиелері басқа банктерден алған несиелер бойынша қарызды өтеуге машиналар сатып алуға бағытталған. Сондай-ақ бұл несиелерді нарықтың мөлшерлеме бойынша коммерциялық құрылымдарға қайта сатып валютаға айналдыру, т.б. жағдайлар жиі болып отырған.

Қиянатшылық жасау – банктік жүйеде 80-жылдардың басында кеңірек тарап, олардың үлесіне АҚШ-ғы барлық банкротқа ұшыраған банктердің жартысынан астамы түскен. Бұл жерде банк директорлары мен жоғары лауазымды қызметкерлердің әріптестеріне, туыстарына, достарына, «достық» несиелерді ешқандай да қамтамасыз етусіз және қарыз алушының қаржылық жағдайын тексерусіз бергендігі туралы сөз қозғалады.

Шетел несиелері бойынша тәуекелдіктер – дамушы елдердің қарыз алушыларының несиелер бойынша жаппай төлем төлемеуіне байланысты 70-жылдарда анықталды. Бұл АҚШ-тың бірқатар ірі банктерінің банкротқа ұшырауына себеп болған.

Ішкі займдар бойынша төлемсіздік қарыз алушының төлем қабілетіне ықпал ететін барлық факторларды есепке алу қиындығымен байланысты туындайды.

Несиелік тәуекелдікті төмендетудің бірнеше тәсілдері бар:

  1. Банктік қарыздар қоржынын диверсификациялау, яғни бір қарыз алушыға берілетін несиенің мөлшерін несиелеу шегін белгілеу арқылы азайту. Бұл тәсіл банк клиентінің несиелік қабілетінің жеткіліктігіне сенімсіз болған кезде қолданылады. Қысқартылған несие мөлшері, оны қайтармаған жағдайда зиян шегу шамасының қысқаруына мүмкіндік жасайды.
  2. Несиелік қабілетін талдау, яғни қарыз алушының несиені өтеу мүмкіндігін талдау. Көптеген банк осы әдісті қалайды, себебі ол несиенің қайтарылмауына байланысты мүмкін болар барлық зиянның алдын алады.

Несиелік қабілетті бағалау қарыз алушының қаржылық жағдайының тәуекелдігін және олардың талдауын сипаттайтын көрсеткіштер есебін білдіреді. Ондай көрсеткіштерге келесілер жатады:

  • абсолюттік өтімділік коэффициенті – бұл ақшалай қаражаттар + бағалы қағаздардың қысқа мерзімді міндеттемелерге қатысады;
  • аралық өтеу коэффициенті – бұл ақшалай қаражаттар + бағалы қағаздар + есеп айырысудағы қаражаттардың қарыз алушының қысқа мерзімді міндеттемелеріне қатынасы.
  • жабудың жалпы коэффициенті – бұл айналым капиталы қарыз алушының қысқа мерзімді міндеттемелеріне қатынасы.

Сонымен қатар, банкке несиені алдағы уақытта қайтару көзі ретінде ақшалай түсімдерді, сондай-ақ қарыз алушының қаржылық тұрақтылығының көрсеткіштерін де бағалау қажет.

Соңғы уақытта шетелдік банктік тәжірибеде қарыз алушыны баллдық баға беру арқылы негізделген әдіс кеңірек қолданылуда. Ол клиенттің рейтингін жасауды ұсынады.

  1. Несиелерді сақтандыру, несиенің қайтарылмай қалу тәуекелі оны сақтандырумен айналысатын ұйымдарға толық өтеуін сипаттайды. Несиелерді сақтандырудың бірнеше жолдары бар, бірақ оларды іске асырумен байланысты шығындардың барлығы қарыз алушыға тиісті болып келеді. Біздің республикамызда несиелерді сақтандырумен сақтандыру компаниялары айналысады.

Өтімділік тәуекелдігі. Ең жақсысы оны балансталмаған өтімділік тәуекелдігі деп атау керек. Ол қаржылық активтерді тез арада шығынсыз төлем қаражаттарына айналдыру мүмкінсіздігімен байланысты. Банктерде өтімділікті қамтамасыз етудің екі түрі болады: ішкі және сыртқы.

Ішкі өтімділік – инвестордың көзінше ақшаны орналастырудың сенімді объектісі болып табылатын, тұрақты нарығы бар тез іске асырылатын активтер. Бұған мемлекеттің бағалы қағаздары – 1,3,6,9 ай ішіндегі қазыналық вексельдер жатады.

Сыртқы өтімділік, оның өтімді қаражаттар қорын ұлғайтатын кейбір міндеттемелерді банктің нарықтан сатып алу жолымен (басқа банктер федералдық қорлардың қалдықтарын сатып алу, қолдан-қолға ауыспалы салым сертификаттарын, т.б. сатып алу) қамтамасыз етілуі мүмкін.

Егер де банктер ертеректе тез іске асырылатын активтер құру арқылы ішкі өтімділікті қамтамасыз етуге ұмтылған болса, ал қазір олар активтер мен пассивтерді біртұтас басқару есебінен баланс өтімділігін қамтамасыз етуге тырысады.

Бұл тұста ұсақ банктер өтімді активтер құруды дұрыс көрсе, ірі банктер пассивті басқару саясатын (керек уақытта бағалы қағаздарды сата отырып, кейіннен қайта қайтарып алу туралы келісім-шарт жасасу жолымен банктік активтерді сату-сатып алу, коммерциялық бағалы қағаздарды қолма-қол шығару және т.б.) жүргізуді қалайды.

Бұл тәуекелді Ұлттық банктің белгіленген міндетті өтімділік нормасын сақтау жолымен, сол сияқты орналастырылған активтер мен банк пассивтерінің қайтарылу мерзімдерін көлбеу жолымен басқарады.

Өтімділік деңгейін қамтамасыз ету тәсіліне төмендегілер жатады:

  • пайыз мөлшерлемесін өзгерту жолымен жаңа депозиттер тарту;
  • айналыста жүретін депозиттік сертификаттар, облигациялар, т.б. шығару;
  • қарыздар және бағалы қағаздар қоржынының бір бөлігін сату;
  • пассивтерді диверсификациялау, яғни қарыздарды ұсақ мөлшері бойынша жинақтау;
  • несиелерді қайтарып алу;
  • Ұлттық банктен, т.б. несиелер алу.

Қажетті өтімділік деңгейін ұстап отыру үшін, банк пассивтің төмендеуі және несиеге деген сұраныстың ұлғаюы, яғни коньюнктуралық өзгеру мүмкіндігін болжауға тиіс.

Пайыз мөлшерлемесінің өзгеру тәуекелдігі – бұл пайыз мөлшерлемелерінің ауытқуы салдарынан мүмкін болатын зияндар. Соңғы уақыттарда, Батыста инфляция және реттеу саясатын жүргізу нәтижесінде пайыз мөлшерлемелерінің тұрақсыздығы байқалуда. Пайыз мөлшерлемесінің артуы, тұрақты пайыз әкелетін бағалы қағаздар бағасының түсуіне жол беріп, нәтижесіне банктің қоржынының құнсыздануына және бағамдық зияндардың болуына әкеледі. Әр түрлі нарық сегменттеріндегі пайыз мөлшерлемелерінің секірмелі өзгерісі банктің операцияларының пайымдылығына қатты әсер етеді.

Пайыздық тәуекелдікті нарықтық деп атауға болады, егер ол ашық нарықтағы бағалы қағаздар бойынша операциялармен байланысты болса. Мұндай тәуекелдік бірқатар себептерге байланысты пайда болады. Солардың ішінде қарыздық пайыз нормасының ауытқуы, эмитент-компаниялардың (акция туралы сөз болса) пайдалығы мен қаржылық жағдайының, сондай-ақ инфляцияның өзгерісі де бар. Бірінші фактордың ықпалы бағалы қағаздардың нарықтық құны мен қарыздық пайыз нормасының арасындағы кері байланыстан анықталады (пайыз мөлшерлемесінің өсуі бағалы қағаздың құнсыздануына әкеледі). Екінші фактордың ықпалы акция бағасының оларға төленетін дивиденттерге байланысты анықтамасын ескерсек, онда ол өз кезегінде эмитент-компанияның пайдасына байланысты анықталады. Ақшаның инфляциялық құнсыздануы тіркелген кірісі бар бағалы қағаздар бойынша нақты табыстың төмендеуіне жол беріп, нәтижесінде олардың үсынысын ұлғайтады және бағасын төмендетеді.

Пайыздық тәуекелділік, қарыздар мен тартылған қаражаттардың қайтару мерзімдері сәйкес келмесе немесе активтік және пассивтік операциялар бойынша мөлшерлемелер әр түрлі тәсілдермен белгіленген жағдайда пайда болады. Соңғысын мысал ретінде, Ұлттық банк ресурстарды жоғары пайыздық жеңілдікпен несиеге берген жағдайдан көруге болады.

Пайыз тәуекелділігін келесідей тәсілдер көмегімен төмендетуге болады.

  • пайыз тәуекелдігін сақтандыру – несиелік тәуекелдіктен сақтану сияқты тәуекелділікті толығымен сақтандыру ұйымына беруді білдіреді;
  • өзгермелі пайыз мөлшерлемесімен несиені беру – банкке шарт өзгерген жағдайда, соған сәйкес пайыз мөлшерлемесін өзгертуге мүмкіндік береді;
  • мерзімді келісімдер – банк пен қарыз алушының арасында арнайы форвард келісімін жасау, яғни қарызды келісілген мерзімде белгілі бір сомадан және белгіленген мерзімге беру туралы келісім жасаумен байланысты тәуекелден қорғану әдісі;
  • пайыздық фьючерстік (болашақ) контрактілер. Олар пайыз мөлшерлемесіндегі ойындар үшін пайдаланылатын мерзімді контрактілерді білдіреді. Шарт бойынша құжатты (қарыз немесе депозитті) белгілі бір мерзім өткеннен кейін, келісілген уақытта болашақтағы тұрақты бағада сатып алады;
  • пайыздық опциондар – опцион ұстаушыға қысқа мерзімді қарыз немесе депозитті тұрақты бағада мерзімді қарыз белгілі бір күн жеткенге дейін сатып алуға немесе сатуға құқық беретін келісімді білдіреді;
  • пайыздық своптар – бұл белгілі бір сомаға, бірақ әр түрлі шартпен жасалатын несиелік міндеттеме бойынша пайыздық төлемдердің айырбасын (мысалға, пайыз мөлшерлемесі әр түрлі қарыздық капиталдар нарығындағы мөлшерлемелерге бағытталған немесе тұрақты, өзгермелі болуы мүмкін) түсіндіріледі.

Валюталық тәуекелдік – ұлттық валютаға қатысты шетел валюталарының бағамдарының өзгерісімен байланысты валюталық (бағамдық) зиян шегу қаупі. Валюталық тәуекел бір валюта бағамдарының әр түрлі валюта нарықтарында сәйкес келмеуінен немесе әр түрлі уақыт кезеңінде валюта бағамдарының айырмашылығынан түзілетін алып-сатарлық табыс алуға тырысатын банктерде өте жоғары келеді.

Валюталық тәуекелдікті төмендету мақсатында көбіне пайыздық тәуекелдік қолданылатын әдістер пайдаланылады: валюталық фьючерс контрактілері, валюталық опциондар, валюталық своптар. Сонымен қатар, несиелік келісім-шарттағы ақшалай міндеттемелердің валюта бағамдарының өзгеруіне байланысты өзгерісінің алдын алу үшін төлем құралы ретінде тұрақты валютаны таңдау әдісі (әрине, ұлттық валютаны таңдауға болады егер американ доллары тұрақты пайдаланылатын болса) қолданылады. Сондай-ақ, мұнда үшінші бір ел валютасы немесе халықаралық ақша бірліктері (СДР,ЭКЮ) де пайдаланылады.

Банктік тәжірибе валютаның тәуекелдігін төмендету үшін шетел валюталары бағамдарының ауытқуын үнемі бақылау (диверсификация), сақтандыру, форвард контрактілерін жасау және басқа да әдістер қолданылуда.

Сонымен, біз қай тәуекелдіктің банктік қызметте болатыны және оны төмендетудің негізгі әдістерін қарастырдық. Мұндай шараларды жасау тәуекелдік шеңберіндегі банк стратегиясының маңызды компоненті болып табылады.

Демек, нарық шаруашылығындағы банктік қызметтің басты тәуекелдікті және банкротты төмендету арқылы операциялардан түсетін пайданы барынша жоғарлатудан тұрады.

Банк стратегиясы төмендегідей қағидалардан құралады:

  • қалай да арзанға сатып алу;
  • рентабельдік мөлшерлеме бойынша оны және көрсетілген қызметтерді сату;
  • келесідей жолдармен тәуекелдік зияндарын төмендету:

сенімді клиенттер таңдау және кепілдемелер алу, операцияларды диверсификациялау және әр түрлі қарыздық капталдар нарығын игеру.

Қолданылған әдебиеттер:

  1. Сейтқасымов Ақша, несие, банк  2001жыл
  2. Лаврушин О.И. “Банковское дело” – М: Москва, “Финансы и статистика”
  3. В.И.Колесникова Банковское дело – М: Москва, 1998.
  4. В.Т. Севрук Банковские риски М, 1995
  5. Валравен К.Д. Управление рисками коммерческого банка Вашингтон, 1992
  6. Питер С. Роуз Банковский менеджмент М, 1995
  7. Под.ред. Г.С. Сейткасимова Банковское дело – М: Алматы, 1998.