Бас бет Авторы Посты от Shingis

Shingis

1821 ПОСТЫ 0 КОММЕНТАРИИ

Музыкалық шығармалардың әдеби мазмұнымен жұмыс

Сөз өнері  музыка  сабақтарында  оқушылардың  шығармашылық   белсенділігін   ұйымдастырудың   және  арттырудың   факторы   қызметін  атқарады. Музыка мен  сөз  өнерінің  көмегімен  балаға жеткен  идеялар, ойлар,  сезімдер  оның  бойында  қызығушылық   тудырады,  ерік  жігерін  жұмылдырады, музыкалық  есту әрекетіне  тартады, итермелейді. Музыка  мұғаліміне  қойылатын  негізгі  міндеттерінің  бірі: өз  басының  сөйлеу  мәдениетін   әрдайым  жоғарғы  деңгейде  ұстауы,  сол арқылы ғана  оқушылардың   музыкаға деген  қызығушылығына   қолайлы  жағдайлар жасай  алады. Сабақтағы  музыка  тыңдай,  талдау, түсіндіру,  қорытындылау  әрекеттерінің  нәтижелігі  мұғалімнің  сөз  шеберлігіне, икемділігіне, шығармашылық  қасиетіне  байланысты. Мұғалім тек  белгілі бір  шығарманы орындап  қана қоймай,  ол туындылар  жайлы әңгіме  жүргізеді, пікір  алысады, музыканың  әсер  ету   күшінің  мүмкіндігін  сөз  арқылы  жеткізе  түсеге  тырысады.

Мәселен, күй  жанры талдау  барысында қобызға арналған  сан  алуан  күйлердің авторы, шебер  орындаушы Ы.Дүкенов–халық  композиторы  өзінің аспапта  ойнау шеберлігі мен  тыңдаушыларға  ерекше  әсер  ете білгендігі, қобызда жан-жануар, құстың  дауысына  еліктеп әртүрлі дыбыс  әуендерін  салғаны жайлы әңгіме  жүргізуге  болады. «...Бір күні Ықылас қобызда  қасқырдың  ұлығанын орындайды. Әуелі  жалғыз  ішекте  бір  қасқырдың, одан  кейін екі  қасқырдың, ақыр  аяғында ұлыған көп  қасқырдың  үнін  келтіреді. Ықыластың ойынын  естіген ауыл иттері қобызда  орындалған  сазды ұлыған  қасқырлар үніне  салып ауылды  айнала шауып мазасызданып  үре  беріпті».

Болмаса, Раздықтың «Аңшының зары»  күйін тыңдатпас  бұрын төмендегідей  әңгіме  жүргізе  аламыз. Раздықтың  бұл  күйінде  ағайынды   екі  жігіт   ортасында  өткен тарихи   трагедия  баяндалады. Аңшылықты кәсіп  қылған  екі  ағайынды   бір  себептермен  елден  кетіп, таудың  шатқалын  мекендейді. Күндердің  күнінде  екеуі  қырқада  аң аулап  жүргенде,  ағасы  бір  құлан  атып  алады.  Құланның  етін  қапқа   салып,  терісін  дегдітіп  отырғанда,  аспанды  аяқ  астынан  бұлт торлап,  қылың  нөсер бұршақ  құйып  кетеді. Аңшы  тастың  қуысында  құланның  терісін  күркелеп,  паналауға  мәжбүр  болады. Інісі  оны  құлан екен деп  атып  келіп  қараса өзінің ағасы   екенін  байқайды. Еңіреп жүріп,   ағасын  арқалап  қасына  әкелуге  батылы бармай,  бір жерге  жайғастырып,  ауылына  келеді. Керегедегі  қоңыр  домбыра  қолына  түсіп, бір  мұңды күй шертеді. Сезімтал  жеңгесі: «Күйің зарлы  ғой,  осы  ағаңнан  айырылып   қалғаннан  саумысың?» - депті.  Сонда  аңшының   қолынан  домбыра  түсір  кеткен екен  дейді  аңызда.

Мұғалімнің  жеткізген  бұл  көркем, орынды,  әсерлі де   мәнерлі  әңгіме – сөзі  музыканы  тыңдай, қабылдай  білуге  қызықтырып,  оларды  толғандырып,  ойландырып,  жүйелі  түрде  оны  тыңдауға,  талдап,  салыстыруға  бағыттайды.

Музыка  мұғаліміне  қойылатын  негізгі  міндеттерінің  бірі: өз  басының  сөйлеу  мәдениетін   әрдайым  жоғарғы  деңгейде  ұстауы,  сол арқылы ғана  оқушылардың   музыкаға деген  қызығушылығына   қолайлы  жағдайлар жасай  алады. Сабақтағы  музыка  тыңдай,  талдау, түсіндіру,  қорытындылау  әрекеттерінің  нәтижелігі  мұғалімнің  сөз  шеберлігіне, икемділігіне, шығармашылық  қасиетіне  байланысты. Мұғалім тек  белгілі бір  шығарманы орындап  қана қоймай,  ол туындылар  жайлы әңгіме  жүргізеді, пікір  алысады, музыканың  әсер  ету   күшінің  мүмкіндігін  сөз  арқылы  жеткізе  түсуге  тырысады.

Құрманғазының «Сарыарқа», «Кісен  ашқан» шығармалары Х. Ерғалиевтың «Құрманғазы»  поэмасыман,  Ә. Қастеевтың «Құраманғазының  өмірімен творчествосы»  атты  тақырыптық  суреттермен байланыстырылса,  Айша бибі  мазары, ол жайлы  аңыз  әңгіме  Айша  бибі  ою-өрнегімен  ұштастырылып, А.Қоразбаевтың «Айшаның  әні»  шығармасымен, Махамбеттің  күй-термелері,  Наурызбай  мүсіншінің  туындыларымен, Г.Исмайлованың «Дина»  шығармасын Д.Нұрпейісованың  туындыларымен  және  С.Бақбергеновтың  «Қайран  шешем»  еңбегімен, К.Байсейітованың  орындауында  бейнеленген  «Қыз Жібек»,  Шараның  орындауында  бейнеленген «Қазақ  вальсі»  Брусиловскийдің «Қыз  Жібек»  операсы, Л. Хамидидің «Қазақ  вальсі»  әндерімен  ұштастырылып,  проза-поэзиялық  мақал-мәтел, нақыл сөздерді нақты қолданғанда  ғана, оқушының қызығушылығы   артып,  сана - сезімі, ақыл –ойы  өсіп, жетіліп,  музыканың  небір  құпия  сырларына  үңіле    алатыны  анық.

Н.Тілендиевтің  «Аққу»  күйімен таныстыру  барысында  I-курс  студенті Арай  композитордың шығармашылық  өмірін  баяндай  келе, аққу  тақырыбын  өнердің  түрлі  салаларымен  (кино, театр, ән, күй, поэзия,  би, бейнелеумен)  байланыстырып,  көркем суретті  қолдана отырып, тәкәппар,  сұлу, адал  киелі  құстың  бейнесі М.Мақатаевтың «Аққулар  ұйықтағанда»  поэмасымен  толығымен шебер  аша  білді.

                                              «...Аққулар...»

                                              Аққу   мойын, сүмбе  қанат,

Алаңсыз  тарануда   күнге  қарап.

Айдынның  еркелері, білмей  тұрмын,

Етермін  тағдырыңды кімге  аманат?...

Музыка жайындағы осындай әңгімелерден кейін, студенттердің қызығушылығы артып, музыканы талдау барысында көптеген жетістіктерге жетті.

«Ұйықтап жатқан жүректі ән оятар,

Әннің тәтті оралған мәні оятар», - деген Абайдан бастап, ән құдіреті, мазмұн мәні, маңызын талдай келе, күміс көмей, жез таңдай әнші Қазақстанның халық әртісі, Мемлекеттік сыйлық иегері Жүсіпбек Елебеков жайлы лекция – концерт өткізуге болады. ... Таудан аққан таза бұлақ сылдырындай ағылып төгілген сиқырлы үн бірде аспанға өрлеп қалықтаса, енді бірде мұңға толы сырлы саз сезім қылын тербетіп, тыңдаушысын тербетіп, тыңдаушысын терең ойға шомдырады. Сыршыл сұлу лириканың иесі Жүсіпбек орындауындағы «Ғалия», «Арарай», «Балқұрай», «Сегіз аяқ» т.т. әндер адамның ішкі дүниесін тербеп, нәзік иірімдерімен, әшекейлі өрнектерімен баурайды. Ж.Елебековтың театр сахнасындағы сан алуан тұлғаларды кемеліне келтіре жоғарғы дәрежеде орындауының табыс кепілі, бір жағынан, әншілік өнері болса, екіншіден, халықтың өмір тіршілігінде кездесетін ірілі-уақты оқиғаларға құрылған аңыздар мен ән-жырларға қанықтығының маңызы зор еді. Бойындағы барлық жарасымды қасиетін халықтың рухани азығына айналдырған әнші есімі әрқашанда ел аузында, көпшіліктің көңілінде сақталып, өнегелі ұрпақ, шәкірттері өлмес өнерін өзіндей етіп жалғастыра береді.

Расында, мұғалім сөзі музыкалық шығарма алдында және оның мәнерлілігін талдау барысында қолданған кезде оқушылардың музыканы айқынырақ аңғаруының белсенділігі артады. Себебі, оқушылардың зейіні шығарманың бейнелілік жағына аударылып, қызығушылығы артады, қабылдау үшін қажетті дайындық құрылады, олардың қиялы мен сезімдік жауабы оянады. Сабақтағы музыка тыңдау, талдау және әрбір әңгіме сайын оқушылар белсенді  ізденіске  тартылып, музыкалық    бейнелер мен  идеяларды  табуға  қатысады, олардың  музыкалық шығарманы қабылдауы мен  орындауы  айқынырақ  болады.

Сонымен, мұғалім  жұмысының  нәтижелілігі оның  кәсіби даярлығына  негізделе  отырып, сөз шеберлігіне тікелей  байланысты. Мұғалім сөзі сезімге бай музыкаға  сүйіспеншілікке толы, музыканы түсіне білуге  үйретуде  ықылас-ниеті ақын да шынайы  болғанда ғана  сабақтағы әрбір  баланың оқу  нысаны - мәдениеттің  биік  деңгейінде  болуы – музыка  пәні  оқытушысы  үшін қажетті  сапа.

Сөйлеу тақырыбын құрастырудағы конструктивті әдіс

    Педагог-музыканттың конструктивтік қызмет негізіне келесі кәсіби мазмұндық іскерліктер жатады:

  • оқу-тәрбие жұмысын жоспарлау;
  • оқу-тәрбие материалын іріктеу( сабақ барысын алдын-ала жоспарлау, материалды меңгерудегі кездесетін қиыншылықтар);
  • оқуды дифференциялау;
  • оқушыларды жете білу және даралық әдісті жүзеге асыру;
  • сабақтағы іс-әрекетті педагогикалық белсенділікпен ойластыру;
  • өзінің педагогикалық тәжірибесін және басқа мұғалімдердің тәжірибелерін қорытындылау;
  • оқушылар ұжымы тәрбиесінің және жеке тұлғаларының дамуына әсер ететін арнайы жағдайларды болжау.

      Тіл  байлығы – сөз  байлығы.  Ал  сөз байлығы әр адамның лексикасындағы  қолданылатын  сөздердің  санымен байланысты  болғанымен, негізгі байлық–ой байлығы, сол сөздерді  қиюластырып,  әсем де  әсерлі  ой  манерасын  қалай  білуде. Себебі  сөзді көп  біліп, оны орынды  ойлы, образды  жұмсай  алмасақ  одан не пайда? Аз  сөзге  көп  мағына  сыйғызып, әр  сөздің  парқын, мән-мазмұнын, стильдік  болуын дөп  басып беру  ойлау  қабілетімен, оның творчестволық сипатымен ұштасып жатады.

Сөз  қолдану  мәдениетін  арттыратын  негізгі  шаралардың  бірі –тіл  тазалығы.  Тіл тазалығы  дегенге  айтайын  деген  ойымыздың, сөзіміздің  бөтен,  бөгде  элементтермен  шұбарлануын    талап  етеміз.   Әрине, бөтен тілден сөз  алмай,  таза ана тілі  материалының  негізінде  ғана  өмір сүретін әдеби  тіл деген болмайды.

Сөз  қолдану  мәдениеті  сөзді  мағынасына  сай дұрыс  қолданумен  қатар оны  әсем де  әсерлі, көркем, образды  етіп жұмсауды  да  талап  етеді. Сөз әсерлілігі  сөзді  мәнерлеп айту мен  бейнелеу  тәсілдеріне  тікелей байланысты. Сөз  мәнерлілігі  сөйлеген  кезде орфоэпия  заңдылықтарын  сақтаудан, сөздің екпінін, интонациясын  дұрыс қойып  айтудан көрінеді. Ал  бейнелеу  тәсілдері  негізінен  көркем әдебиет  тіліне тән. Көркем шығарма  тілінде  сөз өзінің  барлық  бояу-нақышымен, сыр сипатымен,  құпия  астарымен, құдірет-қасиетімен көрінеді. Теңеу  әсірелеу, метафора, мақал-мәтелдер, тұрақты  тіркестер–кейіпкер  бейнесін сомдауда, баяндалып  отырған  әлеуметтік  шындықтың  шынайы көрінісін  ашық көрсетуде  жазушының негізгі  қаруы.

Сөйлеу әуезділігі буын екпіні мен сөз екпіні қолайлы орналасуынан болады. Ең алдымен буын екпіндерінің арасы тым жақын келсе, не алыс келсе, әуезділігінде кемшілік пайда болады. Тым жақын болып келу өңшең қысқа сөздер бірыңғай келгенде болады да, тым алыс болыа келу өңшең ұзын сөздер бірыңғай келгенде болады.

    Сөйлеу әуезділігі түрлі сөздердің үндері орайласып, ұнамды құралуынан болады. Олай құрастыру сөйлеушінің, яғни жазушының  шеберлігіне байланысты. Сөздің кестесін келтіріп айту деген сөз, Абайдың «тілге жеңіл» деген сөзі–бұлардың бәрі сөйлеу әуезділігіне байланысты айтылған сөздер. Сөз кестесі келсе құлаққа жағымды болады. Құлаққа жағымды болуы әуезділік болады. Сондықтан да ондай сөздердің сөйлемдері өрнекті сөйлем  деп аталады.

Рефлексия болашақ мамандардың кәсіптік тіл тәжірибесінің негізі

Мұғалім сөзі оқулық мазмұнын тек түсіндіріп қан қоймай, оқушының  шығармашылықпен   жұмыс  істеуіне, оқып  білгенін  терең түсінуге   және  психикалық-зерделік  жағдайына  әсер  етуі  тиіс.  Өйткені  сөз, анығырақ  айтқанда,  сезінуден  ойлануға, жалқыдан  жалпыға, нақтылықтан шынайылыққа  алмасу  үрдісіндегі   аралықө  буын  болып  табылады.  Сабақтағы  вербальді қызметті  мұғалім  және  оқушы  сөзі деп бөлу  қабылданған.  Мұнда  дидактикалық  қарым-қатынас  басшысы ретінде  мұғалім  сөзіне   басты назар аударылады. Біз мұғалім сөзі деп  сабақ үстіндегі  және  еркін жұмыс  кезіндегі  ұстаздың  шәкірт   сұрақтарына   жауап беруін,  сондай-ақ  сұхбат, дәріс,  әңгіме  өткізу, сабақ  түсіндіру, т.б.  формалар  барысындағы    сөз  жүйелерін  түсінеміз.

                Сондықтан  сабақты  тыңдата  білудің  тиімділігіне  жету  үшін түсінбеуден түсінуге  бару  жолдарын  және негізгі  механизмдердің  бұзылуына   әкеп   соғатын  кедергілерді  анықтап  білу керек.

                Бірінші  кедергі- тыңдатуға  көңіл  бөлудің  жоқтығы.  Мұнда  оқушының  назарын  мұғалімнің  аударта  алуы  айрықша  орын  алады.  Оқушыны  бұған  тәрбиелеу – оқыту  тиімділігінің   алғышарты. Ол үшін  оның  тыңдау  қабілетін  жетілдіріп,  сабақты  ұғынуды  қалыптастыруға  жағдай  жасау  керек. Яғни  оқушының  бүкіл назарын  мұғалім  өзіне  және  өтіп жатқан дәрісінің   мәтініне   бағыттай  білуі тиіс.

                Екінші  кедергі – дауысты  хабарламаны  қабылдата  білуді  игермеу  салдары. Өйткені, тыңдата  білу бір   жағынан   тіл  құралы – сөйлеу  мәнері  арқылы түсіндіріп,  қабылдатуды,  екінші  жағынан  сөзбен  жеткізілген  сабақ  мазмұны  ойлантып,  толғантуды  талап  етеді.

                Барлық  фонологиялық  тіл құралын  қабылдату  қабілеттері  мен  сөз саптау  ерекшеліктері   сөйлеу  бейімділігі  деп  қарастырылады. Демек  физикалық, фонетикалық, интонациялық  компоненттерді  жетілдіру – мұғалімнің   дәрісті  тыңдата  білудегі  тиімді  екінші  шарты болып  табылады.

                Тыңдаудағы  басты механизм  - айтылған  сөзге  ой жүгірте  білу.  Мәселен,

Л. Выготский, Н.Жинкин, т.б. психологтердің  зерттеулерінің  нәтижесінде  сөздің  ойға  айналатынын  білеміз. Ал,  ойлау  үрдісінде  әр нәрсені  талдай  білу  қажеттілігі  ерекше   рол  ойнайды.  Соның  негізінде  адам ойы  одан  ары  өркендеп, жетіле  түседі.

                Оқытудың  дидактикалық  мақсаты мен міндеттеріне  байланысты  дәріс кезінде  сөйлеу  мәнерінің  түрлі  жобаларын  біліп,  қайсысын   қолдануды  айқындау  керек.  Жаңа  тақырыпты  игертуде  хабарлама   сөйлем  тиімді  болса, оны  нақтылау  мен терең  сіңіртуде   мұғалімнің  дәлелге  толы  сөздері  әсерлі  келеді.  Сондай-ақ  педагог  өз монологіне  сабақ өтудің  декларативті  және императивті  формаларында  пайдалануға болады.  Яғни  мұнда  ауызша  сабақ  үрдісінде   мұғалім мен  оқушы  арсындағы  дидактикалық  міндет  мұғалімнің   жеке  басының  қабілеті  ерекше  орын  алады.  Ол үшін  мұғалімнің   жеке  сапалық  қасиеттері  жоғары  болуы  тиіс. Сонда  ғана  ол  оқушыларының    ішкі  жан-дүниесіне  үңіле  алады.,  бойында   бар  адамгершілік қасиеттерін   оятады  және ғылыми  көзқарастарын   қалыптастырады, т.т. оқушыларды  өзіне  тарта, қызықтыра  тәрбиелеп  басқару   олардың  білімге,  ғылымға   деген  құлшынысын   күшейтеді,  ілгері  қарай  жылжып, өркендеуіне  өте  қажет  шығармашылық  қабілеттерін   ашады.  Қысқасы,  мұғалім  сөзінің,  жалпы  бала  тәрбиесіндегі  өзіндік   орны айрықша.  Сондықтан  бұл мәселеге  ғылыми тұрғдан қарап,  әрбір  мұғалім  өзінің  кәсіби  шеберлігін  жетілдіріп  отыруы, педагогикалық   техникаларды  толық меңгеруі  шарт.  Ал педагогикалық  техника  дегеніміз- мұғалімнің  өзін -өзі ұстай білуі,  байқағыштығы,  алғырлығы,  сезімталдығы,  сөзге  шешендігі. Мұның ішіндегі  ең  бастысы-мұғалім  сөзі.  Өйткені  мұғалім  сөзінің  оқыту–тәрбиелеу  үрдісінде  атқаратын қызметі  кең  ауқымды  және ол  арнайы зерттеулерді  талап  етеді.

Рефлексия болашақ мамандардың кәсіптік тіл тәжірибесінің негізі.

Рефлексия дегеніміз –адамның санасын өз-өзіне  шоғырландыру .

Басқаша айтқанда Рефлексия дегеніміз –адамның санасының өз-өзіне ,өзінің бейне тұрпатына ,ой өрісіне ,сезіміне шоғырландыру .Рефлексия бұл адамның өзінің психологиясын ,және өзінің   іс -әрекетін  зерттеу .

Қазіргі  қоғам  дамуы  мұғалімнің   жеке  қасиетіне,  гуманитарлық  бағытына,  мамандық  біліктіліне  жоғары   талап  қойып  отыр.  Бұл  тұрғыда  табысқа  жету,  көбінесе,  ұстаздың  оқыту  құралын,  әдіс-тәсілін,  жалпы   сабақ  өту  үрдісіндегі  барлық жиынтық  технологиясын  кәсіби   шеберлікпен   меңгеруімен  айқындалады  әрі  мұның  ішіндегі  ең  бастысы  мұғалім  сөзі  болып  табылады.

Соңғы  жылдары   педагогика ғылымын  оқып  үйренуде  мұғалім  сөзінің  құдіреттілігін  айқындайтын  жаңа  тірсектер  пайда болады: «оқыту  тілі»

(Л. Клинберг),  «сөйлеу шеберлігі» ( В.  Чихачев), «Оқу –педагогикалық  тіл» (Ю. Рождственский),  сондай-ақ Т.Ладыженскойдың  зерттеулеріндегі  «тірі сөз» метафора –тіркесі  және  тағы басқалар.  Сондықтан  педагогика  ғылымында  бұл  мәселеге  ерекше  көңіл  бөлінеді  және  басты  назарда  адам  тұрады.  Өйткені,  адам –тілдің  сақтаушысы  әрі  ойлап  табушысы. Міне,  осыдан  келіп  мынадай  түсініктер  туындап  отыр: «тіл даралығы» (Ю.Караулов), «тілдің өмір  сүруі» (Жапония),  «лингвистикалық  экология» (Л.Скворцов), т.т.

                Мұғалім сөзі оқулық мазмұнын тек түсіндіріп қан қоймай, оқушының  шығармашылықпен   жұмыс  істеуіне, оқып  білгенін  терең түсінуге   және  психикалық-зерделік  жағдайына  әсер  етуі  тиіс.  Өйткені  сөз, анығырақ  айтқанда,  сезінуден  ойлануға, жалқыдан  жалпыға, нақтылықтан шынайылыққа  алмасу  үрдісіндегі   аралықө  буын  болып  табылады.  Бұл  жөнінде А. Лосев мына  фактіні   атап  көрсетеді: адам  сөзі өзінің  жеке тар  шеңберінен  шығып,  әлемге  үн қатады. Демек, ол-субьект  пен обьект   арасындағы көпір,  қабылдау мен қабылдатудың  -өзара  кездесу «айнасы»  және  бірлігі.

                Дидактикада  «сөз»  түсінігі екі  құрылымды  элементтен тұрады;

1) мұғалім  сөзі (вербальді  тәсілі мен  оқытуды  ұғындыруы),

 2) оқушы  сөзі (вербальді  тәсілі мен  оқуды  ұғынуы).

Оқыту мен оқудағы  вербальді  тәсіл деп   сабақ  кезіндегі   мұғалім мен  оқушы  арсындағы   жан-жақты  сөйлеу   түрлерін  айтамыз (ой-пікірлерін  білдіру,  әр түрлі  сұрақ-жауаптар алмасу, т.б.).

                Ендеше «мұғалім  сөзі» және «оқушы  сөзі» деп  жіктейтін  болсақ,  онда  оны  ғылыми тұрғыдан   былай  қарастырамыз:

                -философия,  социология – мұғалімі мен  оқушының,  жеке мен  топтың  өзара  қарым-қатынасы;

                -коммуникация  теориясы,  сөз  қызметінің  теориясы – қатынас түрі,  сөйлесу қатынасы;

                - еңбек  психологиясы   және  мұғалімнің  жеке  қасиеті –мұғалімнің  жеке  даралығын  жүзеге  асыру  тәсілі;

                - шешендік  өнер  психологиясы  мен  сахналық  өнері- шешендік  өнерінің   түрлері.

Көп жағдайда педагогикалық қызметке табыс әкелетін коммуникативтік іскерліктер:

- оқушылармен, ата-аналармен, қоғамдық жұмысты атқарушылармен және әріптестермен дұрыс педагогикалық мақсаттарға жету үшін өзара қарым-қатынасты орнату;

- мектепте, сыныпта ұжымаралық және ұжым ішіндегі қарым-қатынасты реттеу және дұрыс жолға қою;

- балалармен жақсы қарым-қатынасты орнату үшін қажетті және іс-әрекеттік формаларды табу.

       Сондай-ақ болашақ мұғалім тәжірибесінде мына төмендегідей қолданбалы іскерліктер де қалыптасады:

  • ән салу (таза айту, дикция, дауыс тембрі және т.б.);
  • билеу (әр түрлі қозғалыстардың элементтерін – вальс, полька, халық билерін көрсету);
  • сурет салу (музыкалық бейнелерді бейнелеу- нота, скрипкалық және бас кілттері, мелизмдер, көрнекі құралдар және т.б.);
  • музыкалық аспаптарда ойнау ( фортепиано, баян, домбыра, шулы аспаптар және т.б.);
  • іс-әрекеттің әртістілігі (музыкалық шығарманың характерін көрсету);
  • әр түрлі музыкалық ойындарды өткізу («Соқыр теке» және т.б.).

Мұғалім мен  оқушының  вербальді  қызметі  психология – педагогикалық  әдебиетте  бірнеше  классификацияға  жіктеледі;

Болашақ музыка мамандарының монологтық, диологтық сөйлеу шартына сай кәсіптік тіл қатынасына...

Болашақ  музыка маманы  ауызша  сөйлеу  кезінде  тілдің  ішкі  заңдылықтарын  сақтаумен  қатар,  сөйлеу  техникасын да  меңгеру  қажет. Тақырыптың  мазмұнына  қарай  музыка   мұғалімі   өзінің  ішкі  тебіренісі  мен толқынысын  көзқарасын   дауыстардың  ырғағы,  күші, қимыл-қозғалыс  арқылы да  жеткізіп  отырады.

                Ым-ишара сабақта  екі жақты  қызмет атқарады. 1-ден ойды үнемдеп, әсерлі  жеткізудің  көмекші құралы ретінде  пайдаланылса, 2-ден орынсыз жиі  қолданылған    қимыл- қозғалыс  оқушыларға  кері  әсер етеді. Оқушылар сабақтың  мазмұнынан   гөрі  мұғалімдердің   қимыл-қозғалысына  еріп  кетеді. Сол  себепті  де ым-ишара,  қимыл-қозғалыс  тақырыптарының  мазмұнымен астарласып,  соның мақсатын ашатындай  қызмет  атқарғаны  дұрыс.

                Мәнерлі  сөйлеу  мәдениеті  мұғалімнің  дауыс ырғағына, интонациясына да  байланысты. Өйткені  сөйлеу  кезіндегі  дауыстардың сан  түрлі  құбылуы  адамдардың  сол  өзі  баяндап  тұрған  мәселесіне  қатысын, эмоциясын, сезімін білдіреді. Интонация  мұғалімдердің  әр  сөйлеміне  жан  беріп  қана қоймайды, оның эмоциональдық  болуын  күшейтеді.

                Оқушылардың   алдында  ауызша  сөйлеу  мәдениеті  сөйлеу  темпімен  де байланысты.  Мұғалімге тым  тез  сөйлеуге  де  тым  баяу  сөйлеуге  де  болмайды. Мұғалімнің  айтпақ  ойының  мақсатына,  мазмұнына  қарай  сөз  бірде  баяу, бірде  жылдам, бірде  көтеріңкі   айтылуы  тиіс.

                Сөз қолдану  мәдениеті  ең  алдымен сөздің  емле  ережесіне  сай  жазылуымен  байланысты. Дұрыс  жазу   талабы – ресми  түрде  қаблылданған  жалпыға  ортақ емле  ережесін  сақтау. Орфографиялық  нормадан  ауытқуға,  оны  өзгертіп  жазуға  болады.   Себебі  емле ережелері  заңды  түрде  бекітіледі, жалпыға  ортақ, міндетті. 1940 жылғы  орыс  графикасына  негізделген жаңа  алфавитке   көшкеннен   бері де   емле  ережесіне  біраз  өзгерістер  енгізілген.  1983 жылғы 25 августа  Қаз ССР  жоғары  Советінің  Презендумы  бекіткен  қазақ  тілі  орфографиялық   ережелеріне   енгізілген  өзгерістер мен  толықтырулардың  орфографиялық   нормалардың  бір  жүйеге  түсуінде   маңызы өте  зор. Өйткені  бұл  өзгерістер  қазіргі  жазуымызда    қиындық  туғызып  отырған  ең  бір  актуальды  мәселеге  сөздердің (терминдік  мәні бар  сөздік)  бірге не  бөлек  жазылуы  мен  орыс шет  тілінен  енген  сөздерге   қосымшалардың  қосылу  заңдылығына   арналып отыр. Мысалы: терминдердің  жазылуы туралы: екі,  кейде үш түбірден құралып, терминдік  мәнге  ие  болған атаулар  мен  ақ-құс, жан-жануар,  өсімдік   атаулары, шаруашылық  тұрмыс, мәдениет, өнер  спорт  салаларына  қатысты  құрал-жабдық, ұғым  атаулары  мамандық, кәсіп  атаулары сол  сияқты   екінші  сыңары  аралық,  тану,   сымақ   сөздерімен  келген атаулары  бірге  жазылады   делінген.  Осыған орай  баспасөз   бетінде  бірде  бірге, бірде  бөлек  ала  құла  жазылып келген  терминдік  мәні бар біраз  сөздер: бесжылдық, көзқарас,  сутегі, сүтқоректілер, түйеқыран, ауданаралық,  қоғамтану т.б. бірге  жазылып бір  жүйеге  түсті. Сол  сияқты   орыс – шет  тілінен  енген  сөздерге де  қосымша  негізінен  жіңішке  вариантқа  жалғанып қолданылуда (педагогтік, паркке, офиске т.б.)

                Сөз қолдану  мәдениеті  сөздің  мағынасына  сай, дәл,  сәйкес жұмсауымен  тығыз байланысты. Айқын ойлап, дәл  айту  үшін  сол  айтылуға  тиісті  зат пен оның  санамыздағы  көрінісі-сөздің   арасындағы  байланысты,  қатынасты  жақсы  білуіміз  керек. Ол айқындылығы,  мағына  дәлдігі  логикалық  дәлдікпен ұштасады. Сөз бен оның  білдіретін  мағынасының  арасында  қарама-қайшылық, бірін-бірі  жоққа  шығарушылық немесе байланыссыздықтың  болмауы  тиіс.

                Сөздер мағынасына  қарай  бір – бірімен көп  мағыналы, омонимдес, мәндес те болып  келеді.  Мағыналас  сөздерді  қолдану арқылы  сөздік қорымызды  молайта   түсуге  болады. Мысалы: биік  және жоғары; биік жартас, жоғары  жартас т.б.

Болашақ музыка мамандарының монологтык, диологтык сөйлеу шартына сай кәсіптік тіл қатынасына...

Көркем әдебиетте екі я оданда көп адамдардың тікелей бір –бірімен сөйлескен сөзі беріледі. Ондай екі кісінің бір–бірімен тікелей сөйлескен сөзін диалог дейміз.Әдетте диалогта әрбір кісінің сөзінің алдында сызықша қойылады . Диалогтық сөз -музыка мұғалімінің негізгі және  ең көп қолданатын қатынас түрі. Диалогтық сөз  құрылымы ,мақсаты (жұпты ,топтық, сұрастыру, іздену, ақыл қосу, өз ойын айту ); оның түрі: әңгіме, диспут т.б . Диалогтық білім –дағдыларының көрсеткіші :сұхбат мазмұнын түсіну мазмұнының деңгейі-80%, сұрақ-жауап көлемі ең азы 10-15 сұрақ .

         Монолог. Көпшілік, топ алдында белгілі бір тақырып бойынша  сөйлеу      тілін дамыту . Музыка мұғалімінің  монологтік сөзі, оның  функционалды мазмұнының түрі (баяндау, пікір айту, бейнелеу, анықтау), олардың жанырлық  түрлері. Монологтық сөз сөйлеудің бөліктері (құрылымдық бейнелігі, тақырыптық бірлігі,  мағлұмат қортындысы).

            Бұл орайда :

  • әр түрлі сипаттағы тақырыптарды баяндап ,толық ақпарат беру білік-дағдысын жетілдіру .
  • қоғамдық ел тану ,мамандыққа қатысты тақырыптар бойынша сипаттама, хабарлама бере алуы ,сондай-ақ пікір білдіре алуы .

              Монологтық сөйлей білу дәрежесіне қөрсетткіштер :

Материалды толық түсініп, мазмұнды баяндауы, баяндауының кисындылығы  сөйлеу барысынында грамматикалық формаларды дұрыс қолдануы;

 Монологтық сөйлеу ұзақтығы –10 минут , студенттің комуникативтік әрекеттерін іске асыруға  қажетті актив  етістіктердің минимумы –1,2 кезең үшін –100, 120 сөз .3-4 кезең үшін  200-240 сөз .

«Тіл мәдениеті»  негізінен  «сөз мәдениеті»,   сөзді  орынды  қолдану деген ұғымды  білдіреді Өйткені тіл мәдениетінің  негізгі  обьектісі –сөз. Сөзсіз  пікір алысу   мүмкін  емес. Сөз  күші  мен  құдіреті  жөнінде  айтылған  афоризмдер  (қысқа сөзбен  түйінделген   тиянақты, бейнелі  ой)  мен  нақыл  сөздер өте көп:  Сөз - өмірдің  ұлы  қаруы (В.Г. Короленко);  Сөз – ойдың  көрінісі: ой  бұлдыр  болса, сөз де  бұлдыр. (В.Г. Белинский); Сөз  өнері - өнер  атаулының  ең  қиыны   және  күрделісі (Онере  де  Бальзак);  Сөз  өнерінің   сұлулығынан халықтың  жан сұлулығы  көрінеді.

(К.Д. Ушинский);   Сөз  дегеніміз – былайша  айтқанда  сырт  киім; ой  киімінің  астында  жасырынған дене  (Ф.М. Достаевский);  Ас-тұзбен   дәмді,   су  - мұзбен  дәмді,  ал  адамзат  салиқалы,  саналы сөзімен дәмді (А:Науаи);

Таза мінсіз  асыл тас                              Су  түбінде жатқан тас

Су түбінде  жатады                                Жел  толқыса  шығады

Таза  мінсіз асыл сөз                             Ой  түбінде  жатқан сөз

Ой  түбінде жатады.                              Шер  толқытса  шығады

Асан қайғы  (1361-1370)  жылдар  арасында  туған сөздің  дұрыс айтылуы  дұрыс жазылуы, дұрыс қолданылуы,  сол арқылы  ойдың  айқын,  әсерлі  жетуі, екі  ұштылықтың, күңгірттіктің   болмауы. Соған орай  тіл  мәдениет  ғылымын  үлкен  екі  салаға:  ауызша  сөйлеу  мәдениеті  және  сөз қолдану мәдениеті  деп  бөлуге  болады.

Ауызша сөйлеу мәдениеті  сөйлеген  кезде  орфоэпия (грек  дұрыс сөйлеу) қағидаларын  сақтап  мәнерлеп  сөйлеумен байланысты. Сөзді қандай  қатесіз жазу керек болса, оны құлаққа  жағымды, әуезді, мәнерлі  етіп айту да  сондай қажет. Дыбыстың  қырын  сындырып айту (құр қол  емес  құрғол), не  керек емес- негерек), қатар  тұрған  екі дауысты  дыбыстың   бірін  түсіріп  қолдану (сарыарқа емес-  Сарыарқа), ерін  үндестігін  сақтау (құрық  емес- құрұқ,  өсім  емес- өсүм)  сияқты  орфоэпия  заңдылықтарына  көңіл  бөлу  міндетті. Сөйлеу үстінде  сөздердің бір-бірімен  қиюласып  ритмикалық бір  топ құрап, бір ырғақпен (қара қарындаш емес –қарағарындаш,  алты ай емес- алтай)  айтылуын  да   қадағалап  отыру қажет.

Сөз құрылымы, оның негізгі және коммуникативті қасиеті

Педагог-музыкант тұлғасының кәсіби – педагогикалық қасиеттерін қалыптастыру болашақ мұғалімдерді даярлауда басты орын алады. Сондықтан, музыка мұғалімінің педагогикалық қызметі құрылымына жататын келесі бөліктерді атап кеткеніміз жөн:

ұйымдастырушылық, конструктивтік, коммуникативтік.

   Музыка мұғалімінің ұйымдастырушылық қызметіне төмендегідей тұтас педагогикалық іскерлік кешенін енгізуге болады:

  • өз тәртібін ұйымдастыру;
  • өзінің айтатын сөздерін мазмұндау;
  • балалар ұжымын ұйымдастыру.

    Педагог-музыканттың конструктивтік қызмет негізіне келесі кәсіби мазмұндық іскерліктер жатады:

  • оқу-тәрбие жұмысын жоспарлау;
  • оқу-тәрбие материалын іріктеу;
  • оқуды дифференциялау;
  • оқушыларды жете білу және даралық әдісті жүзеге асыру;
  • сабақтағы іс-әрекетті педагогикалық белсенділікпен ойластыру.

               Көп жағдайда педагогикалық қызметке табыс әкелетін коммуникативтік іскерліктер:

- оқушылармен, ата-аналармен, қоғамдық жұмысты атқарушылармен және әріптестермен дұрыс педагогикалық мақсаттарға жету үшін өзара қарым-қатынасты орнату;

- мектепте, сыныпта ұжымаралық және ұжым ішіндегі қарым-қатынасты реттеу және дұрыс жолға қою;

- балалармен жақсы қарым-қатынасты орнату үшін қажетті және іс-әрекеттік формаларды табу.

       Сондай-ақ, болашақ мұғалім тәжірибесінде мына төмендегідей қолданбалы іскерліктер де қалыптасады:

  • ән салу (таза айту, дикция, дауыс тембрі және т.б.);
  • билеу (әр түрлі қозғалыстардың элементтерін – вальс, полька, халық билерін көрсету);
  • сурет салу (музыкалық бейнелерді бейнелеу- нота, скрипкалық және бас кілттері, мелизмдер, көрнекі құралдар және т.б.);
  • музыкалық аспаптарда ойнау ( фортепиано, баян, домбыра, шулы аспаптар және т.б.);
  • іс-әрекеттің әртістілігі (музыкалық шығарманың характерін көрсету);

    -      әр түрлі музыкалық ойындарды өткізу («Соқыр теке» және т.б.).

   Қазақ тілінде  сөйлем  мөлшелерінің  орны тұрақты тілдердің  заңдылығы  бойынша  бастауыш  сөйлемдердің  басында, баяндауыш  соңында,  әдетте  сөйлемді  аяқтап  тұрады да  анықтауыш  анықтайтын  сөзінен  бұрын, толықтауыш пен пысықтауыш та өздері  қатысты  сөздерінен  бұрын орналасады. Бұл тілдегі  қалыптасқан  синтаксистік (грек біріктіру – грамматикалық  сөз  тіркесін, сөйлем  жүйесін, құрылысын зерттейтін  саласы) норма.  Ал кей  жағдайда  сөйлем  мөлшерінің  орны  ауысып  қолданылуы  белгілі бір  мақсатты  көздейді.  Басым  мағынада  айту  үшін, жеке  ой екпінін  түсіре  қалыпты  орын тәртібін  өзгерту  жөнімен ауытқу  болып табылады. Инвестицияланатын сөйлем  мөлшелері–көбіне  бастауыш,  баяндауыш  жєне толықтауыш.

Музыкалық педогогикадағы сөйлеу мәдениеті проблемасының зерттелу қалпы

        Бүгінгі таңда қызметтің қай саласында болмасын  жеке адам творчествосының көрінісіне үлкен маңыз беріліп отыр. Творчество ұғымы  мектептегі  оқу тәжірибесінде, сондай ақ тұрмыс  жағдайындада  қолданылады.  Әрбір музыка пәнінің оқытушысының творчествосы мен  творчестволық процесс(оқытушының әр сабақтағы  іс-әрекеті, қызметіне байланысты қаншалықты жанашырлық  әкеле алуымен бағаланса керек). Алайда творчестволық ізденістің бағыты, мүмкіншілігі шексіз. Әр оқытушы белгілі бір оқу программасына сүйене отырып, сонымен бірге өзінің ойлары мен сезімін көрсете білгені, яғни өз пайымынан өткізе білгені керек.

         Заманымыздың көрнекті ғалымдары О.А.Апраксина, Н.А.Ветлугина, Д.Б.Кобалевский, В.Н.Шацкаялар творчестволық ойлаудың қалыптасуында сүбелі орын алатын-өнер, оның ішінде музыка деп есептеді. Б.М.Теплов балалар шығармашылығын зерттей және бағлай отырып, олардың творчествосының ерекшеліктерін анықтайтын үш көрсеткішті айқындап берді.

   Б.Я.Яворский балалар шығармашылығын жан-жақты дамыту үшін әр түрлі музыкалық іс-әрекеттерге сүену керек екендігін ұсынды. Л.Г.Дмитриева өзінің тұжырымдамасында балалардың шығармашылығын дамыту үшін, яғни шығармашылық бейне туралы түсінік, белгілі бір әуенге кіріспе, қарапайым сүйемел ойлап табу дағдыларын  қалыптастыру үшін алғашқы кезде бір ғана музыкалық – тағылымдық материалға жүгінген жөн деп санады.

          Бұл ретте әрбір тақырыпты ашудың мәні оқушылардың творчестволық қабілетін дамытатын, музыкалық ойлауды жетілдіретін, танымдық қызыушылығын қалыптастыратын, тек бүгінгі күндік емес, болашақтың да кәдесіне жарайтын музыкалық сауат, тиянақты білім беруде жатыр.

Сабақ өткізуде оқытудың қазіргі заманғы әдістері, түрлері мен қүрал-жабдықтары пайдалануға тиіс. Оқушы музыканы жүрдім-бардым емес, бар ынтасымен тыңдауға үйренген жағдайда ғана сабақ ойдағыдай тиімді нәтижеге жеткізген. Оқушыларды ұдайы музыкалық ойлауға, сергек сезімталдыққа, танымдық қызығушылығының қалыптасуына, өзіндік белсенділігін арттыруға тырысуы керек.Бір музыкалық шығарманы бір сабақта талдап, үйретіп қою аздық етеді, сондықтан берілген материалды сапалы меңгеру үшін оны келесі сабақтарда пысықтауға тура келеді. Әр қашан қай кластағы қай сабақта болмасын музыкалық материалды оқытқан кезде музыканың мазмұны негізге алып, түсінуді де, ынта ықыласты да, сезімдік құбылыстарды да соған бағыттау керек.Музыкалық сауатты оқытудың методикасы тұтас алғанда музыкалық оқытудың міндеттеріне сай болуға тиісті. Мектептің міндеті- биік көркемдік талғамы бар, музыканы сүйетін, оны жанымен түсінетін, музыкалық өмірге белсенді араласатын музыкалық білімді адамды дайындау.

Қазақстанда сөйлеу мәдениеті проблемасының әлеуметтік– қоғамдық алғышартының қалыптасуы, дамуы

Тіл мәдениетінің негізі-шешендік өнер.  Әрбір тарихи дәуір  шешендік өнердің өзіндік эстетикалық–моральдік сипаты, бағыты, стильдік ерекшелігі  бар үлгілерін дүниеге әкелген. Шешендік өнердің  өткен тарихынан  біз оның ерлік  дәстүрге бай  мазмұнды турлерін,әдістрін көре аламыз. Атақты римдік шешен Цицерон «тіршіліктің тәлімгері тарих» деген сөзі өткен тәжірибеден әлеуметтік кұны әлі жоғалмаған сөз өнерінің қағидаларын,заңдылықтарын кездестіруге ,оларды пайдалануға болатындығын ескертеді.

Шешендік өнер ерте дүниенің өзінде ақ қалыптасқан. Ол әуелі ежелгі Египедтте, Вавилонда Индияда,Қытайда, Грецияда дамыды . Осының арасынан әсіресе  ежелгі Афиндегі (Грецияда )сөз өнерінің даму жолы ерекшелігімен көзге түседі .Біздің жыл санауымыздан 6 ғасырдай бұрын өмір сүріп өткен ежелгі Афиннің мемлекеттік қайраткері әрі ақыны Солон құлдық құрылыс пен сот істерінің демократиялауның реформаларының заңын жасайды .Атақты осы Солон заңы  шешендік өнерінің өркен жаюына үлкен ықпал тигізеді . Солон заңы бойынша әрбір Афин азаматы өз мақсат –мүддесін  өзі қорғауға тиісті болған. Мұндай қабілеті жоқ адамдар басқалардың көиегіне зәру бола бастайды . Осыдан келіп сот алдында cөйлер сөзді дайындап беруші – логогрифтер (сөз жұптаушылар )пайда болды .

        Афинде класикалық шешендік өнерін негізін  салушылардың бірі ұлы саяси шешен атанған Демосфен әуелде логогриф болған .Демосфен  шешендік өнерінің арқасында ірі саяси мемлекеттік қайраткерлері дәрежесіне көтерілген . Тарихи деректерге қарағанда Демосфен шешендік өнеріне қажырлы еңбекпен қайсар мінезі арқылы жеткен. Өз халқының патриоты болған ұлы шешен елін бірлікке, татулыққа үндеп ,шашыраңқылықтан іргелі ,қуатты мемлекетке дейін көтерілуіне септік жасаған.

    Ғылыми тілде Риторика (ритор –грекше шешен)-сендіре білу ,яғни тыңдаушының санасына сезіміне және еркіне әсер ету ,ықпал жасау деген мағынаны білдіреді .Риторика–психология ,логика,тіл, философия ғылымдарымен тығыз байланысты болуды қамтиды . Риторика теориясының дамуымен қатар  шешен сөйлеу өнеріне үйретуші кәсібінің түрі  ұстаз -ритор  пайда болды .

            Риторика теориясын негізін қалаушыларының ұлы өкілі Аристотель ежелгі сөз өнері тәжірибесі негізінде «риторика »деген еңбек жазады. Белгілі дүниеге сендіруге мүмкін болар әрекетін туғазатын  мүмкіндік деп есептейді Жүздеген жылдар бойы әр кезеңінің шешендік өнер теоретиктері осы қағиданы басшылыққа алып, уақыт талабына орай жетілдіріп отырған. Рим шешендер өнерінің ұлы өкілі әуелі адвокат  кейін парламент басшысы болған Марк  Тулли  Цицерон еді .Ол әлем өнерінде белгілі адвокат ,саяси қоғам қайраткері , философ, дебиетші ,заңғар ойшыл шешен ретінде қалды. Өзінің ақиқаттығына сенетін  жан-жақты білімді болуы керек, нағыз шешенді  ол саяси қайраткер деп санаған. Цицерон шешендер алдына негізге үш міндет артады .

  1. Өзіңнің түйгеніңді жеткізе білу ,ұсынған аргументтер мен дәлелдемелердің

               нақтылығына , ақиқаттырығына нақтылы сену ;

  1. Тыңдаушылар шешен сөзінен  эстетикалық қанағат табатын болуы ;
  2. Тыңдаущының сана –сезіміне, еркіне қозғау  салып , олардың белсенділігін қалау

                  және арттыру еді .

          Рим  құлдық қоғамының экономикалық, рухани құлдырау кезінде Римнің ұлы риторы Марк  Фабит Квинтелиан өмір сүріп  қызмет етті .Бұл кезеңнің негізгі  ерекшелігі шешендік өнерінің жаңа ағымы  іспеттес болған  «театрланған стиль» дами бастады. .Цицеронның жақтаушысы ретінде Квинтелиан  өмірінің соңына дейін  өнер мектебін дәріптеумен, жетілдірумен өтті. Ол соңында 12 кітап жазып қалдырады. Шешендік өнерінің қорытындысы, риторика энциклопедиясы саналған «Риторика өсиеті » кітабы еді .

  Көтеріліс жетекшілері, көсемдері  шешендік сөз өнерін жетік меңгерген  заңғар ділмалар болған. Солардың біразын атасақ: ол Франциядан  Жакариндер көтерілісі көсемі Г.Каль, Англиядағы  шаруалар көтерілісінің көсемі  Уот Тайлер,  Джон Болл, Чехта Гус, Ян Жижка еді .

Орыс шешендері О .Плевако, А .Кони, П.Александров, белгілі қазақ шешендері  Қазыбек би, Төле би, Аяз би, Бұхар жырау сияқты бабаларымыздың асыл сөздері, тарихымызда қалған інжу–маржандарымыздың  даналығы шешендік өнердің  алтын қазығы болып саналады. Сол даналарымыздың айтқан сөздерін оқып, үйреніп, оны өзіміздің сөздік қорымызға енгізіп, музыка сабағында орынды қолданғанымыз жөн .

Мұғалім еңбегінің әлеуметтік мәніне, елдің мәдени өміріндегі белсенді рөліне кезінде қазақ зиялылары көп көңіл бөлген. Ахмет Байтұрсынұлы «Жақсы мұғалім мектепке жан кіргізеді, басқа кемшілігі болса, мұғалімнің жақсылығы жабады, біліндірмейді» деген болатын. Мұғалім білім нәін себуші, мұғалім жақсы білімді болса, білген білімін алдында отырған шәкіртіне үйрете білсе, ол мектептен бала көбірек білім алып шығады.

Сөйлеу мәдениеті музыка мұғалімінің кәсіптік даярлығында қажетті сыңар

Музыка мұғалімін даярлау мәселелері арнайы пәндерді меңгеру үрдісінде кездесетін музыкалық орындаушылық қызметтерді үйрену барысында жасалатын арнайы дайындықтың мазмұнын талдау арқылы айқындалады. Мысалы, дауыс қою (Л. Арчажникова, Б.Бекмұхамедов, Г.Падалка және т.б.), әдістемелік дайындық (Р.Жәрдемәлиева, Л.Исаева және т.б.) және педагогикалық тәжірибе (Ж.Дебелая, З.Кейлина, К.Төребаева) т.б. арқылы. Болашақ педагог музыкант тұлғасының маңызды кәсіби қасиеттерінің педагогикалық тәжірибеде қалыптасатындығын ғалымдар, әдіскерлер, мұғалім–практиктердің зерттеулері көрсетіп отыр (О.Абдуллина, В.Сластелин). Болашақ мұғалімінің кәсіби келбетін қалыптастыру үшін оқу педагогикалық тәжірибе өте қолайлы жағдайлар туғызады.

           Музыка мұғалімінің тіл мәдениетінің ерекшелігі: шығармашылдық көркемдік, эстетикалық, өнегелік мазмұнын аша білу, балалармен байланыс орната білу, олардың творчестволық талабын дамыту.

      Тіл мәдениетін жүзеге асыру  шартына қойылатын негізгі талаптар:

  • алдағы сөз сөйлеу тақырыбын меңгеру, оның мақсатын анық, тура түсіну .
  • орындаушылық деңгейдегі жеке қызығушылық;
  • тыңдаушыға психологиялы –жігерлі мақсатта әсер ету.
  • Орындау жоспарын дайындау, кезеңдердің реттілігі, негізгі және болмашы сұрақтарды табу, олардың байланысы.
  • тексті жазбаша көркемдеу.
  • Орындау процесінде дұрыс жүріс-тұрыс: логикалы- психологиялық, өнегелік, тілдік.

               «Музыкалық білім»мамандығы бойынша жоғары білім беру  мемлекеттік стандарты болашақ маман–музыка мұғалімін даярлауда елеулі маңызға ие болып отыр. Квалификациялы сипатамада  музыка мұғалімінің іс-әрекетінің негізгі міндеттері ішінде  тіл мәдениеті бағытындағы  білім ,ептілік, дағды, яғни дұрыс таза, мағлұматқа бай және ырғақты  көркем, қисынды құрастырылған сөз мұғалімнің педагогикалық шеберлігін ұштастыруда  маңызды фактор болып табылады.

             Болашақ маман даярлауды  жетілдіру көбіне кәсіптік іс-әрекетіне тікелей қатысту  сан-алуан  коммуникативті тіл шартына сай жан-жақты тілдік амал тәсілдерін жеңіл игеруге  байланысты. Мұғалім сөзі оқулық мазмұнын түсіндіріп қана қоймай, оқушының шығармашылықпен   жұмыс істеуіне, оқып–білгенін терең түйсінуге  және  психиқалық-зерделік  жағдайына әсер етуі  тиіс. Өйткені сөз, анығырақ айтқанда, сезінуден ойлануға, жалқыдан жалпыға, пақтылықтан  шынайлықтан алмасу  үрдісіндегі аралық буын болып табылады. Мұғалім сөзі  оқушы үшін тақырыпты  ашып беруде, оның игеруде, бірден–бір әсер ететін педагогикалық күшті құрал болып саналады .Ежелгі римнің педагогикалық ойшыл ірі өкілі М.Ф. Квинтилиянның «мұғалім дауысы әрбір оқушыға  күн нұрындай әсер етеді»-деуінде үлкен мән жатыр. Эмоцияға толы сөздер тыңдаушылардың  көңіл –күйін көтереді, қызығушылығын тудырады, сөздің мазмұнын  қабылдауға жәрдемдеседі .

           Ал педагогикалық  техника дегеніміз–мұғалімнің өзін-өзі ұстай білуі ,ең басты–мұғалім сөзі.Өйткені ,мұғалім сөзінің оқыту–тәрбиелеу үрдісінде атқаратын қызметі  кең ауқымды және ол арнайы зерктеулерді  талап етеді.

Сөйлеу мәдениеті-жеке адамның білімдік және тәрбиелік көрсеткіші

Ежелгі заманнан өмір сүріп келе жатқан түркі тайпалары негізінде  қалыптасқан іргелі  халықтарының бірі  қазақтар ғасырлар бойында жазба мәдениеті болмаса да, ауызша әдіспен  өзіне тән бай рухани  мұра жасай білді .Ал жазба әдебиеті пайда болғаннан кейін бұл мұра өте үлкен қарқынмен дами отырып әр қилы ерекшелерге толы  күрделі тарихы жолдардан өтті .Осы рухани мұра жүйесінің негізгі бағыты  дүниеге шенайы  түрдегі қөз қарасты ,дінді тану және басқада еркін ойлау  процесін, адамдар туралы  ілімді насихаттау,тағы басқа мәселе болды. Ақындармен жыраулар, саясаткерлер мен батырлар, хандар мен қолбасшылар, айтыскерлер мен ертегішілер, билер мен серілер, бәрі де өздері өмір сүріп өткен  заманының тарихи оқиғаларын, тұрмыс тіршілігін тілге тиек, ойға өрнек етіп жеткізді.Ауызша халық мәдени  ескерткішімізді  зерттеу халхымыздың танымдық,  адамгершілік тәрбие жәнеде  дүниеге көз қарас  ерекшеліктерін білуге көмектеседі.

Мәдениет (философиялық тұрғыдан қарағанда) ашық жүйе,  негізгі мақсаты- өзін басқаға жеткізу. Мәдениет-халықтың мыңдаған  жылдар бойындағы шығармашылығы, онда адамдардың рухани ізденісі, халықтың даналығы мен адамгершілік нышаны жинақталады. Адамзаттың рухы иен келбеті, оның ерік бостандығы мен өмірлік сабағы, діні мен тілі,  ділі мен мұраты осының бәрі  мәдениеттпен біте қайнасқан. Мәдениет–дегеніміз  адамдардың өзін қоғамдағы, әлеуметтік қатыныстарды жасау процесі. Кейбір ұлттық мәдениетті алсақ та, ондағы салт-дәстүр жүйесіне бірден назарымыз ауады.. «Салт –дәстүр »-дейді белгілі фил. М. Гердер – «тіл мен мәдениет  бастауының анасы.»

Мәдениеттің өзекті бөлігі өнер. Өнер мәдениеттің алтын қазынасы, адамдардың ұлылығын білдіретін  ғажап көріністің бірі, оның әсемдікке , сұлулыққа ұмтылуы. «Өнер» деп көркем, шығармашылық процесін айтады. Қазақ мәдениетіндегні алғашқы жүйесін көрсеткен–Жүсіпбек Аймауытов: «Атам заманында табылған өнер, білімінің барлығы сөз арқылы бұл күнге жетіп, піскен астай даяр болып , жемісін бүкіл адам баласы пайдаланып отыр.»

               Оқымыстылыр өнерді 5 түрге бөледі :

1 Сөз

2 Суреттшілік (живопись)

3 Мүсіншілік (скульптура),

4 Үйшілік (архитектура),

5 Ән-күй (музыка) .

Сөздің аррықшылығы -өзге төртеуін  сөзбен суреттеп айтуға болады,басқа өнер сияқты  сөзді суреттей алмайды. Қазақтың «өнер алды- қызыл тіл » дегені терең терең  ақыл- тәжірибемен айтылған сөз. Сөз өнерін жете білген Абай қазақ фольклорын  «толғауы тоқсан тоғысқан,білгенге маржан інжу маржанға »теңейді .Қазақ мәдениетін тағдыр қысылымынан сақтап қалған  құдіретті күштің бірі–ана тілі. Қазақ болашағы оның тілінің тұрмыстық отбосылық  деңгейден халық аралық қарым–қатынас, өнер мен ғылымның жоғары бітімінің құралы дәрәжесіне көте алуыменен қатысты .Ана тілі дегеніміз  сол тілді жасаған, жасап келе жатқан  халықтың баяғысын да, бүгінгісін де, болашағын  танытатын  сол халықтың мәңгілік  байлығы.

Қазақ халқы бар тарихын қөшіп жүріп өткізсе де батпаққа батырмай, жинаған сөз байлығын күй мен жырынбізге жеткізді ; бұл бәрімізге қымбатты бай қазына мұрат. (Ғ. Мүсірепов) Тілдің негізгі қызметі қарым-қатынас жасаудың, ойдың жарыққа шығарудың құралы. Қандай ойды болмасын біз тіл арқылы жеткіземіз.Әсіресе, біздің қазақ тілімізде сезімімізді жеткізетін мақал-мәтелдер;  шешендік сөздер өте көп кездеседі.

         Жүйелі сөз жүйесін табар

         Жүйесіз сөз иесін табар.

         Байлық түбі бақыл

         Қазына түбі ақыл.

60 жылдардың аяғында, тіл мәдениеті өнері дүниеге келді. Тіл мәдениеті дегеніміз-тілдік тәсілдің даму жетілу дәрежесі сонымен қатар ол тіл жұмсауда  ізеттілік сауаттылық қана емес тілдік тәсілдерді фонетикалық, орфографиялық, марфологиялық, синтаксистік, стилдік құбылыстарды  ұқыпты дұрыс қолдану дағдысы. Сөйлеу мәдениеті,  тіл мәдениеті деген ұгым бір мағынада қолданылады.Тіл мәдениеті ұғымы сөйлеу мәдениетінеқарағанда кең ұғымды қамтиды, яғни бұл адамдардың ең алдымен тілді дұрыс қолдану, сондай ақ бір-бірімен байланыстыра білу, құрастыра, орналастыра білу сөйлеу мәдениетіне қатысты.Тіл мәдениеті жоғары адамдардың әрдайым көз тігетін жарық жұлдызы-әдеби тіл. Тіл мәдениеті ілімінің негізгі мақсаты -әдеби тілде барды дұрыс таңдап, талдап сөйлеуге, жазуға, сауаттылыққа үйрету,тіл мәд-ң сапасын жоғары сатыға көтеру болмақ.

          Әдеби тілге қалыптасқан нормалар тән. Халық тілінің байлығы ұшаң теңіз, әр қилы ;онда жалпы халыққа ортақ дыбыс сөз  байланыстарды , граматиқалық құбылыстары болуымен қатар, диалектілерде, түрліше айтылып, түрліше ұғылатын сөздер де, бұзылып -құбылып айтылатын граматикалық тұлғаларда бар. Әдеби тіл керегін ауыз екі сөйлеу тілінен алғанда тыңдап, сұрыптап, әдеби елегінен өткізіп алады. Олар көркем әдебиетте газет-журналда, ғылыми–зерттеу жұмыстарында, іс-әрекетімізде дәстүрге айналып, жүйелі қалыпқа түседі, жалпыға ортақ тілдік әдеби нормалар пайда болады.

Музыкалық білім–музыкалық (ноталық) сауаттылықты меңгеру дәрежесіне тікелей бағынышты болғанымен, мұндай сауаттылықты талап ететін музыкалық мәдениет.Оқушылардың музыкалық сауаттылығын қалыптастыруға байланысты негізгі мәселелерге көшпес бұрын осы мәселелердің ойдағыдай шешілуіне игі ықпал жасайтын екі түрлі принцпке тоқталамыз. Теориялық білімдерімен қатар  практика жүзінде  кәсіптік  шеберліктің  қыр-сырларын жете меңгерген болуы керек . Мұғалім ең алдымен балаларды сүйе білуі керек, екіншіден мамандығы музыка мұғалімі болу адамнан  үлкен жігерлікпен  шеберлікті талап етеді .Себебі ол жан –жақты  әрі үйлесімді  бала тәрбие жұмысына  жауапкершілікпен қарау керек .

Сүйемел мен фактура түсінігі

Пәнді толық менгеру үшін, теория, гармония, полифония, анализ пәндерін толық  жете түсінбей  шығармашылық   қабілетін дамыту  мүмкін емес.

Сүйемел дағдыларын үйретудің принципі, үйренетін шығармалар фактураларының, бірте-бірте дәйекті түрде күрделендіріп отыруында. Әр түрлі сүйемел түрлерін жүйеге түсіру әншіні, ансамбльді, хорды сүйемелдеу және олардың партияларының динамикасының, екпінінің, әуезділігінің, дыбыс сипатының ара – қатынасына бірдей қарау, бақылау жасап отыруға мүмкіндік береді. Сүйемелдеу және мектеп репертуарымен жұмыс түрлерін күрделендіру мына түрде жүреді:

  1. «Бас аккорд сүйемел»
  2. «Аккордтық –ырғақтық» сүйемел
  3. «Гармониялық – көркемдік » сүйемел
  4. «Сүйемелдің аралас түрі»
  1. Аккорд дегеніміз үш немесе бірнеше дыбыстың үйлесімін айтады. Кейбір аккордтар  бірінен кейін бірі алынады.,мұны глиссандо немесе арпеджиоата (итал. тілінде алынған) дейді.

Шығарманың мазмұнына қарай бас аккордтың сүйемелдеуі әртүрлі орындалады.Мысалы( легато, стаккатто, нон легато, акцент, акценттелінген стаккато). Бас аккорд сүйемелінде бас пен аккорд алма кезек түрінде кездеседі. Мысалы мектеп әндерінде көбірек  кездеседі.

Бас аккорд оң қолға қарағанда    жәйірек  алынады.  Себебі оң қолдағы  әуенмен әнді басып кетпеу  керек. Шығарманың  вступлениесінде   қатты, анық мәнерлеп ойнау қажет. Ән басталғаннан кейін  бас аккорд сүйемелдеуі  бәсеңкірейді. Студенттің концертмейстерлік дағдысын дамыту үшін  гамма,аккорд,арпеджиоларды жақсы игеру керек . Негізгі аспаптарда айтылғандай  гаммалармен күнделікті жұмыс істелуі қажет.

Бас аккордтпен сүйемелдеу сол қолға жатады. Сондықтан сол қолмен жеке жай екпінде жұмыс жасалады. Концетмейстердің профессионалдық дағдысы партитураны тез оқу дағдысы, және көзбен анықтау ерекшеліктерін дамыту керек. Бұған музыканы есту, есте сақтау қабілетін дамыту, эмоциялық ынта жігерін дамыту, музыкалық ой қабілетін дамыту ойлау және ырғақты сезіну. Күнделікті сабақ үстінде осымен жұмыс істеу керек. Екінші кезең  партиямен жеке жұмыс жасау. Фортепианалық партияларды талдау, қиын жерлермен, мелизмдермен жұмыс жасау, саусақтардың апликатурасын қадағалау,  мехпен, педальмен жұмыс жасау, екпінді ұстау, динамикалық белгілермен , нақты фразалармен жұмыс жасау. Аккампиатордың жетістігі партияны жете талдап,концерттік денгейге жетуіне байланысты.

Гармониялық көркемдеу сүйемелдеу көбінесе романстарда кездеседі. Гармониялық сүйемелдеу әнге ешқандай көмек ьермейді.Ол үшін  әнші әннің әуенін нотаға қарап сауатты жаттап алу керек.

Тағыда  айтып өтетін сүйемелдің аралас түрлері кездеседі.Сүйемелдің бұл түрі көбірек опера үзінділеерінде, арияларда, күрделі шығармаларда кездесееді.

Қосарланбайтын сүйемелдікке бір шығарма беріледі, жеке қолдармен жұмыс жасалады. Шығарманы талқылаған кезде, шығарманы көзбен шолу арқылы ойнап, ойлап үйрену керек.

Нота текстін аз уақыт ішінде студенттерге жалпы музыкалық білім деңгейінің перспективті үйрену жолының бір түрі. Нота текстін оқып үйренудің жолы, тек қана   профессионалды музыкантты дайындауға ғана емес, шығарманы сауатты  суйсіне оқытуда, өзін өзі еркін сүйемелдеуде. Әр аспапта ойнаған кезде, әр аспаптың өзіндік қиыншылықтары бар. Мысалы  баяан аспабының ойнау ерекшеліктерінде екі қолмен бірдей жұмыс істеу керек. Қолдың қимыл кординациасы, әрі мехты ашып жабу үнемі оң клавиатураға қарап ойнау нота текстін ойнауға кедергі жасайдыы. Сондықтан  аспаптың   екі жақ клавиатурасында  жақсылап меңгеру керек.  Болашақ оқытушы музыкантты  дайындауда күнделікті нотаға қарап оқуға көңіл бөлу керек. Бейтаныс  шығарманы оқудан алдың студент алдын ала шығармаға анализ жасай білу керек.

Шығарманың  өлшемін, ладын, тональностін анықтау. Осы этап гамма  арпеджио, аккордтарды ойнау арқылы  тональностьке кіруге көмектеседі.

Шығарманың негізгі конструктивті компоненттерін анықтау-аралық кезеңдерін, әуеннің құрылымы. Гармония, екпіннің ерекшеліктерін анықтау.

Орындаушылық әрекетті ойша көз шолып елестету. Мехтың  ашылып жабылуын , саусақтарды анықтап жобалауы.

           Нота текстін көзбен шолу.

           Нота текстін қарап оқу техникасын дамыту үшін, күнделікті жұмыс жасау қажет. Тек бакстапқы кезде емес , бүкіл музыкалық оқу кезеңінде.Нота текстін оқу  арифметикалық есепте емес,негізгі ырғақтық сезімінде құрылады.

   Жаттығу1  Ритмикалық суретті шапалақтап ұрып беру.

                  Пойду ль я, выйду ль я.

  1. Есту арқылы іріктеу білігін игерту. (5 сағат)

Халық әндерін еске сақтап орындауға болады. Жай темпте жазылған  шығармаларды  оқығанда  алдын ала көз шолуға болады.

  Прима, терция, квинта, септима  деген интервалдар біркелкі ноталармен орындалады. Секунда, кварта, секста, октава екі түрлі ноталармен жазылады.

  1. Сүйемелдеу білігін дамыту. Музыкалық-орындаушылық іс-әрекетті музыкалық материалдармен жұмыс жасаумен қиыстыру. (4 сағат)

Бірінші семестірде нота текістін оқуға 8 шығарма беріледі  Нота текстін оқытудың мақсаты нота текстін бірден ойнау, есту бойынша ойнау, шетел, қазақстан композиторларының шығармаларының ерекшеліктеріне көңіл бөлу. Музыка- теориялық негіздерді дамыту, музыкалық сауатын өсіру, ансамбльді түйсіну

.Концертмейстірлік  класс пәнінің ерекшеліктері  негізгі, қосымша  аспап пәндеріне қараңғанда  мұнда  бірден екі қолдап ойнау қажет. Студентті    қызықтыру үшін  ,әр түрлі фактурада жазылған және әр түрлі мазмұнда жазылған шығармаларды беру керек. 8 шығарманы игеру үшін  қысқа көлемді  шығармадан, жеңіл мектеп әндерінен қысқа-қысқа, фраза, сөйлемдерден  тұратын шығармалар беру керек. Міндетті түрде  шығармаларға ойнамай жатып анализ жасаймыз. Көзбен шолып, ойша қарап шығамыз. Әрине студенттің   мүмкіндік қабілетіне қараймыз.

 Бір- біріне ұқсамайтын әр түрлі фактурадағы 8 шығарманы студентке ұсынамыз.

Нотаға қарап оқытуды ары қарай жалғастырамыз.шығарманы нотаға қарап ойнаған кезде, көзбен қарап отырып алдын ала есту қабілетін дамыту.Ішпен сезініп естту қабілеті  музыканттың орындаушылық жетістігі деп білеміз.Нота текстін есту қабілетін дамыту үшін ,  аспапсыз ойнау  әдістемесі көмектеседі.алдын ала текстті ішпен оқыймыз, ішкі есту негізі бойынша  нақты әуенді елестетеміз.Орындаушылық қимылдарға жоспар құрғаннан соң шығарманы жаттаймыз. Кейін сол шығарманы аспапта ойнап, оймен  шығарған әуенмен салыстырамыз. Есту қабілетінің негізінде алғашқы этапта естіп қимыл әрекеттерін дамытамыз.

      Шығарманы таңдау кезінде сүйемелдеулерге  ерекше көңіл бөлу керек.

Сүйемелдеудің әр түрлі типтерінен аламыз. Мысалы 2 шығарма  бас аккорд сүйемелдеуінен құралса, 2шығарма  бас аккордтың алма кезегінен құралады.Тағы басқалары гармониялық көркемдік сүйемелдерден құралады.

Әр шығармамен жеке жұмыс жасалады. Аспапты еркін  игеру, нота текстін оқу,  қабілетін дамыту, музыкалық сауатын ары қарай дамыту, мәнерлеп ойнауға әрекет ету.  Мектеп әнін сүйемелдеу үшін екі қолмен жай екпінде талдау жүргізіледі. Шығарманы жинақтап бір жүйеге келтірген соң, студент әннің сөзімен өзін өзі сүйемелдеу керек. Музыка бірнеше жанрға бөлінеді . Олар: ән,күй, би және марш. Қазақ халқы әнге бай. Шығарманы алар кезде студентке композитор туралы қсқаша мәлімет беріледі. Көптеген балаларға арнп жазған композиторлар : А.Жұбанов, Л.Хамиди, Б.Байқадамов, Ә. Еспаев, Ө.Байділдаев, Б.Ғизатов, Қ.Қуатбаев. Ән адамды жігерлендіреді. Ал кейде мұңайтады, кейде жұбатады. Ән адамның ой-сезімін тәрбиелейді.

 Қосарланбайтын сүйемелдің  партияларын жаттау, аспабымен, дыбыспен, текстпен жұмыс жасау.

 Әуен  сүйемелдерін есту бойынша ойнау. Бірінші кезеңде элементарлы жеңіл әуендерді, халық әндерінен аламыз.Студент әнді өз бетінше  теріп ойнау қажет, кейін шығарманың ладын, тональностін, өлшемін табу керек. Екінші кезеңде  шығарманың тоника , субдоминантасын, доминантасын табу керек. Осы тәртіп бойынша аккомпонемент теріп ойнаймыз.

  1. Тональдіктер алмастыру дағдысын дамыту. (4 сағат)

      Белгілі бір әнді баянда, фортепианада теріп ойнап, оның тональностін тауып, ладтарын анықтап, өзі аккомпонемент құрастырып үйрену қажет. Негізінде аккомпониатр   әртүрлі жаттығулар, слухпен теріп ойнау, еркін ойынды, ішкі есту қабілеттері пайдалы.

  1. Берілген әуенді ары қарай жалғастыра білу керек.
  2. Фортепианода әндетіп және ойнап, алдыңғы берілген әуенді жалғастра білу керек.
  3. Берілген темаға вариация жасай білу.
  4. Әнге аккордты тере білу.
  5. Әндерге кіпіспе және қорытынды жасай білу.

Ескеретін жағдай  концертмейстерлік қабілетті теріп ойнау және тарнспонировать ете білу  шығармашылық мінезге байланысты. Мұндай музыкалық әрекеттер бір-бірімен тығыз байланысты. Транспонировка жасау мына түрлерден тұрады :

  1. Музыкалық шығарманы негізгі тональносте ойнау немесе көз жүгірту.

2.Орындаушылық ерекшеліктерінде қиын партияларды сүйемелдей білу керек.

3.Шығармада қиыншылық тудыратын жерлерді вокал партиясында тексті, дикцияны, ырғақтық қиыншылықтарды тез бақылай білу керек.

4.Темп, динамикалық ньюанстарды анықтау.

5.Шығарманы берілген тональносте транспозициялау.

6.Сүйемелдеуші берілген тапсырма, міндеттемелерді аша білу керек.

Оларға : әншіні дауысын  тональностқа келтіру. Аккомпонемент партисы өте таза ойналу керек. Ырғақты, екпінді қадағалау  керек.

Ол үшін сол тональностің тоника, субдоминанта, доминанталарын тауып, анықтау керек. Әрі бұл салада музыкалық сауаттылықты  одан әрі қарай дамытады.

  1. Нотадан бірден оқу дағдыларын қалыптастыру. (4 сағат)

Нота текстін ары қарай дамыту. Студентке әр түрлі фактурада 8 шығарма беріледі. Нота текстін қос қолмен бірте-бірте  оқытуды шыңдап жетілдіреміз. Концертмейстерлік класында нота текстін оқу қабілеті негізгі роль атқарады. Сүйемелдеуші тоқтаусыз ойнау қабілетін дамыту керек. Музыкалық материалды жалпылама алып түсіне білу қажет.  Студентке шғарманың мазмұнын тез арада түсініп, алдын-ала музыкалық бейненің жалғасын, мінездемесін сезініп, екпіннің өзгерістеріне, ырғақтық өзгерістерге ұқыпты қадағалау керек. Концертмейстер сүйемелдеуші гармониялық негіздерді ыңғайлы аппликатураны, техникалық пассаждарды, гармониялық ноталарды аккордқа тез арада айналдыра білу керек, сүйемелдеуші күнделікті іс-тәжірибиеде нота текстін қиын жерлерін ыңғайландырып қысқарта білу керек. Аккордтардың орналасуын  әуенді әсемдей білу, ырғақтық кезекті нотаға айналдыра білу.

  1. Мектеп әндерінің әдістемелік-теориялық сараптамасы. (4 сағат)

Орындаушылық қабілетті дамыту үшін аккомпаниатор әншінің, автордың ұсыныстарына сүйену керек. Ол үшін сауатты өз ойын жеткізіп, музыкалық форманы және шығарманың тілін білу керек. Концертмейстердің жұмыс процесі кезінде әр түрлі қимыл әрекеттерге, фразамен бөлімдерге және негізгі  екінші кульминациялық тақырыптарға көңіл бөлу керек. Жұмыс процесінде қиындық туғызатын жерлермен жұмыс жасай білу қажет. Шығарманың көркемдік  музыкалық, эстетикалық жағын игергеннен кейін әр түрлі қимылдарды ойластыру қажет.(темп, агогика, динамика, фразировка, және вокалдық тәсілдерді, мысалы вибрато, кезекті тыныс алу, дикцияға көңіл бөлу керек) Сүйемелдеуші гармония, полифония, музыка тарихы, музыкалық шығармаларға талдау жасай білу, вокалды хорды әдебиеттер, педагогикалық әдістемелік, баян, фортепианомен тығыз байланыстыра білу, өзін-өзі сүйемелдеу үшін, кәсіптік сүйемелдеуші болу керек.

                 Әрі қарай студентке екі дауысты ән сүйемелдеу беріледі. Мұндағы қиыншылықтар екі дауысты сезініп тыңдай білу керек. Ал басқа сүйемелдеу әдістері жоғарыда айтылғандай жай екпінде талдау жүргізіледі. Бірінші жолы бірінші дауысты сүйемелдесе, екінші жолы тек қана екінші дауысты жеке- жеке сүйемелдеп үйрену керек.

 Бір вокалдық шығарманы кіші секундамен жоғары, төмен тональдікте орындау. Бұл әдіс студенттің әр түрлі жолда нотаны есту,бірден оқу жүйесін жетілдіру үшін қажет. Егер шығарманың тональності әншінің даусына сәйкес келмесе, студент берілген шығарманы тарнспозициялап білу керек. (Транспозициялау дегеніміз – шығарманы бір тональдіктен басқа тональдікке ауыстыру).

 Баянға арналған шығармаларды өңдеу әдіс - тәсілдерін фортепианоға лайықтап, ал фортепианалық фактураны баянға салып ойнау.

 Мысалы баянда мажор –Б,  минор-М, септаккорд-7 деген белгілермен белгіленеді. Осы белгілерді  білу , фортепианоға өңдеуге көмек береді.

Ал  керісінше  фортепианодан  баянға өңдеу үшін  теориялық сауат өте қажет.

 Қосарланбайтын сүйемелмен жұмыс жасау, жұмыс істеп көрсету. Қосарланбайтын шығармамен бірден екі қолмен жай екпінде талдау жүргізу. Текстпен, динамикалық белгілермен, апликатуралармен жұмыс істеу, концерттік деңгейге жеткізу.

 Төрт белгіге дейінгі балаларға арналған әндерді нотамен бірден орындау. Әрине студенттерге нотаға қарап ойнау қиындыққа соғады. Сонда да болса талдау екі қолмен бірден жай ырғақта  бірден жүргізіледі. Нотаға қарап оқыту әрі қарай дамыту үшін күнделікті сабаққа дайындалу керек. Шығарманы 4 белгіге дейін әр түрлі тональностерде беру керек.

Сүйемелдеушінің мақсаты – шығарманы жоғары деңгейде концерттік дәрежеге дейін жеткізіп, орындау керек (динамикалық белгілерімен, темп, бірқалыпты ырғақпен).

Музыкалық қызметтегі қатынас процестері

Балаларға музыкалық білім беру процесін ұйымдастыру оқытудың негізгі мақсаттарының нақты тұжырымды болуын ғана емес, сонымен қатар музыкалық жұмыс тиісті түрде өтілуін анықтауды және балалардың музыкалық тәжірибені меңгерудің негізгі әдіс-тәсілдерінің орнатылуынталап етеді. 20жылдар кезеңінде музыка саласыны мамандарының еңбектерінде бұл мәселелер ерекше орын алады. Бұл уақытта музыкалық тәрбие мен музыкалық дамудың әрекеттестігі (екі жақтың өзара қатынасы) туралы сұрақ әлі шешілмегендігін ескеру керек. 20 жылдардағы педагогика «еркін тәрбие беру теориясының» әсерін басынан кешірді, педагогикалық процесті басқару жөніндегі сұрақ еленбеді. Мұндай тенденциялар (негізгі ой-мақсат) музыкалық-педагогикалық еңбектерде кездеспеді. Музыкалық жұмысты өтудің көлемін талқылай отырып, мамандар музыкалық тәрбиені бала бақшада, топтық сабақтарда жүзеге асырылуы керек деп шешті. Сабақ өтілу әдістемесі жасаралық ерекшелікке байланысты түзілу керек.

 М.Румер: «Алдын ала ұйымдастырылған сабаққа бірден кірісіп кету мүмкін емес. Алдымен балаларды бақылау керек; ән репертуарынан қайсысын ұнататындығын біліп алу, одан кейін музыканы олардың іс-әрекет түрлеріне  жақындату керек, мысалы: ойынға. Осыдан балалардың қызығушылығы артқан кезде барып арнайы ұйымдастырылған сабақты өтуге кірісу керек»- деді.

 Музыка сабағын жиі өткізу жөніндегі сұрақ жан-жақты қарастырылды. Тәрбие берудің нақты зерттелген бағдарламасы, сондай-ақ музыка сабағын өту жүйесі, жоспары болған жоқ. Автордың ойынша мұндай тәсіл балалар психикасының спецификалық (ерекше) белгілерімен ақталады. Мысалы: назардың тұрақты болмауы, психикалық процестің жылдамдылығы мен икемділігінің болмауы т.б. «бала кездегі  психикаға байланысты негізгі принцип қатал жүйелі бағдарламалардың болмауы, балабақшадағы музыка сабағының сапасын бағалаудың мүмкіндігінің болмауы; сабақтың нақты анықталған мазмұны мен шегінің (граница), бірте-бірте күрделенудің болмауы». Солай бола тұра, музыкалық жұмыстың ойынға немесе ермекке айналып кетпеуі үшін «жоспарлардың» авторлары балаларды оқытудың негізгі мақсаты мен мазмұнын ұсынады; аптасына неше рет, қанша уақыттан өтілу керектігін анықтайды, балабақшада қолдануға болатын музыкалық әрекеттердің түрлерін түсіндіреді.

 В.Н.Шацкая музыка сабағының негізгі талабы қызығушылықты арттыру. Ол сабақты белгілі бір кестемен емес, көңіл-күйге байланысты өтуді көздеді.

«Музыка мектепке дейінгі мекемелерде» деген Н.Доломанованың еңбегінде керісінше, ол музыка сабағының  нақты жоспарлануына ерекше көңіл бөледі.

Музыкамен және музыкадағы қабылдау-ойлау процестері

Музыкалық қабылдауды қалыптастыру-маңыздылығы, мақсаты, мазмұны бар музыкалық әрекет. Н.Черноивикенко музыканы қабылдау мәселесіне байланысты «музыкалық қабылдауды қалыптастыру музыкалық тәрбиенің негізгі мақсатарның бірі» дейді.

Музыкалық қабылдаудың дамуы музыкалық тәрбиенің негізгі мақсаты. Бала кішкентайынан эмоциясына әсер ететін әр түрлі музыканы тыңдайды. Балабақшадағы музыка сабағының жүйелі түрде өтілуіне байланысты балалардың көбіне музыкалық қабылдауының дамуы мектептен басталады.

Баланың классикалық музыканы қабылдауы үшін, тек тыіңдатып қана қоймай аспаптық және вокалдық әндердің жеңіл-оңайын айтқызу керек.

Гродзенская «қиын емес әуенді айту, қабылдау мен түсінудің интонациялық қорын жинайды».

Сахналық шығармаларды қабылдау (опера, балет) телевидение арқасында кеңееді. Музыканы қабылдауға қажетті музыкалық есту, елестетуін (музыка, слух, представление) дамыту тек тыңдау ғана емес, сонымен қатар баланың вокалдыұ импровизациясы (суырып салма) барысында да дамиды. Жақсы педагог, баланың музыкалық дағдыларын дамыта отырып, ең негізгі-музыканың мазмұнын эмоциялық әсерленушілік арқылы тыңдау, сезіммен орындауды тәрбиелеу керек.

Музыкалық қабылдауды дамыту үшін баланың музыкалық талғамын қабылдауға дайындық деңгейін, эмоциялық әсерленушілік дәрежесін білу қажет.

Сабақта әр түрлі әдіс-тәсілдерді қолдану, балалардың музыканы тереңірек түйсіну, музыка арқылы беріліп отырған ойды, сезімді түсіну мүмкіндіктерін туғызады.

Музыканы қабылдау баланың рухани өміріне, жақсы мінез-құлық қасиеттерінің қалыптасуына әсерін тигізеді.

Т.В.Нагорнаяның «мектепке дейінгілердің  музыканы қабылдауын дамыту» (1985 ж) статьясында «Музыканы қабылдауды дамытудың маңыздылығы-балаларды музыканы сүюге, түсінуге үйретуде »-дейді.

Балаларды оқыту процесі, соның ішінде музыка тыңдату белгілі бір әдіс-тәсілдерді қолдану негізінде жүзеге асырылады. Қабылдау процесінің басқармасы 20 жылдары қандай әдіс-тәсілді ұсынды?

«Мектепке дейінгі жастағы балалармен музыка сабағын өту жоспарында» музыкалық жұмысты ұйымдастыру процесінде педагог музыкалық қабылдауың синтездік (анализге қарама-қарсы логикалық процесс) сипатына жүгінуі керек.

Бала музыканы екі тәсілмен қабылдайды: алдымен сезіммен, терең, орындаудан кейін белгілі бір эмоция пайда болады, одан кейін ассоциация (жүйелік процестер арасындағы байланыстар), сөз арқылы, көру арқылы және маторлы.

Қабылдаудың ассоциациялық тәсілі баланың музыкалық құбылыстың мазмұнын түсінуді жеңілдетеді. Мектепке дейінгілермен жұмыс барысында музыкалық құбылыстарды қабылдау көрнекілік арқылы, көзбне көру арқылы, сөз арқылы жүзеге асырылатынын білдік. 20 жылдар кезеңінің педагогтары музыкалық құбылыстарды ұғыну негізі мазмұны нақты, бейнелі орындау, онсыз балалардың эмоциялық әсерлануі мүмкін емес (Асафьев, Каратыгин, Шеншин).

Әңгімелесу, түсінік беру сұрақтарды дұрыс қою сияқты тәсілдерді қолдану ұсынылды. Бұл әдістерді қолдану барлық педагогтардың ұсынысы деп айту қиын. Сондықтан Б.Асафьев: «өз өнеріне ғашық музыканттың ойынша музыка ұлы маңызды күш болғандықтан өзі үшін өзі тұра алады. Биік дәрежеге жеткен олар шыңына жету қиындығын ұмытып кетеді» дейді.

Музыканы уақыттан және кеңістіктен тыс ойлаудың мүмкіе еместігін Б.Асафьев ерекше көрсетеді. Сондықтан ол туралы әңгіме әр түрлі сфераларды қамти алады: тарихи, қоғамдық, аккустикалық, бірақ балалармен әңгімелесуді қолдану сақтықты талап етеді. Музыка жайлы айтып отырып талдаудың асқан дәлдік деңгейіне өту оңай. Бұл музыкалық бейненің бұзылуына әкеліп соғады.