Бас бет Авторы Посты от Shingis

Shingis

1831 ПОСТЫ 0 КОММЕНТАРИИ

Музыкалық сауаттылықты меңгеру

Музыкалық қабілетті дамыту жолдары тұтас алғанда музыкалық оқытудың міндеттеріне сай болуы керек. Көркемдік талғамы бар, музыканы сүйетін, оны жанымен түсінетін , музыкалық өмірге белсенді адамды дайындау – мектептің міндеті. Сабақта қолданылатын музыкалық материалды таңдай білудің маңызы зор. Өйткені сол шығарма арқылы балалар өмірдің сан – қилы  оқиғаларымен мағлұмат алып, музыкалық материалдар уақыт өткен сайын өзгеріп, толықтырылып отырады.

Халқымыздың музыка тілін терең түсінетіндігі ел арасында ертеден-ақ аңыз болып тараған. Оған мысал ретінде халық күйі «Ақсақ құлан», Саймақтың «Сары өзені» т.б. көптеген аңыз-күйлерді алуға болады. Бүгінгі таңда музыка мамандарының алқында тұрған мәселелердің бірі – музыканың құдіретін терең түсініп, оның өзіне рухани азық етіп, адам өмірін нұрландыруға ат салысатын музыкалық білімді азамат етіп тәрбиелеу. Ал, оның түп тамыры, негізгі – музыканы қабылдай білуде жатыр.

                Баланың музыка тыңдауға, тыңдай отырып, оны саналы түрде қабылдауға баулу, музыка тәрбие беру жұмысының күрделі міндеттерінің бірі. Өйткені, ол оқушының музыкалық мәдениеттілігін қалыптастырудың алғышарты болып есептеледі. Музыкалық қабылдау – музыка сабағында қолданылатын іс-әрекеттердің кез-келген түрінің іргетасы, бастапқы нүктесі ретінде қалыптастырылады. Кез-келген түрі деп отырғанымыз – музыка тыңдау, нота сауаттылығы, ырғақтық-музыкалық қимылдар, балалар шығармашылығы. Бағдарлама бойынша музыканы қабылдай білу дегеніміз – жалпы білім беретін мектепте балаларға музыкалық тәрбие беру негізі.міне, сондықтан да баланы музыканы қабылдай білуге тәрбиелеу, оның заңдылықтары музыка пәні сабағының басты назарында болуы тиіс.

                Музыканы қабылдау – барынша күрделі процесс. Оған арқау, негіз болатын нәрселер-шындықтың көркемдік бейнесін, сәулесін сезіне, ести және толғана білу. Музыка тұтас күйінде, өзінің мәнерлік құралдары әсер етеді. Ал бұл дегеніміз, -ладогармониялық қалып, тембр, арқын, динамика, метроритм. Олар шығармалардың мипатын, көңіл-күйін жеткізеді.

                Д.Б.Кабалевский былай деп жазған: «Музыкаға деген қызығушылық, музыкамиен әуестену, ұниту-оның қажайып сұлулығын түсіну үшін қажетті шарт. Сонда ғана ол өзінің тәрбиелік, танымдық ролін атқара алады.Ал, музыкаға қызықпаған, онымен айналыспаған, оны ұнатпаған адамға білім және тәрбие берем деусәтсіздікке ұшыратпай қоймайды.»

                Музыканы қабылдауға байланысты жинақталған тәжірибе аз емес.Н.Л.Грозденская: «Мектепте музыка тыңдау» деген мақаласында былай деп жазады: «... Музыкалық шығарманы қабылдау үшін біршама даярлық қажет, ол үшін алдымен, сол музыканы тыңдауға үйрену керек.» Музыканы қабылдаған кезде оқушылардың өмір және музыкалық тәжірибесі бірден көзге түседі. Ол үшін шәкірті орындай алмайтын шығармаларды тыңдату керек. әрине, музыканы тыңдаудағы мақсат-белгілі бір шығармалармен танысып қою ғана емес, одан әлдеқайда кең, іргелі.

                Шәкірт қауымының музыкалық шығарманы қабылдау қабілетін дамыту жұмысы өзара тығыз байланысты үш бағытта жүргізіледі:

  1. Оқушыларға музыканың өмірмен байланысты екендігін жөнінде, музыкалық өнер өмірдің өзіндік бір көрінісі, бейнесі екендігі жөнінде түсінік көзқарас қалыптастыру.
  2. Педагогикалық процесс музыканың мамзұнына негізделеді және оны басшылыққа алады. Ол-музыкалық шығарманың мазмұнында жатқан адамдардың сезімдері, көңіл-күйлері, ақыл-ойлары т.б.

Міне, мәселенің осы екі қыры музыка сабақтарын өткізуді біртұтас мәселе деп қарауға себеркер болады.

Халықтың ғасырлар бойында жасаған мұрасының сап алтындай маржаны – музыка. Халық музыкасы – уақыт сынан төтеп беріп, өзінің өміршеңдігін дәлелдеп келеді. Халықтың әлеуметтік өміріндегі мәні зор, нақышы көмескі тартпаған мәңгілік рухани дүниемізді тәрбиелеуде оның орны ерекше. Бұл өнермізді ойшыл даналар жоғары бағалаған. Ұлы Абай:

Туғанда дүние есігін ашады өлең,

Өлеңмен жер қойнына кірер денең – деп.,

Музыканың адам тағыдырындағы қызметін мейлінше дәл сипаттаған. Ал, С.Торайғыров патша өкіметіне: “Әнімді алдың – сәнімді алдың, сәнімді алдың – жанымды алдың” деген еді. Шәкәрім атамыз:

                                      Ән мен күйдің тілі – күн,

      Ұқпасаң ол – саған мін – деп жазды,

Қазақ халқы өнерді сыйлай, қадірлей білген. “Жігітке өнер де өнер, өлең де өнер”, “Ақылың болса жыр тыңда”, “Өнерді сыйлаған өрге шығады, дәстүрін сыйлаған төрге шығады”, - дейді халық.

Музыканың бұрынғы және бүгінгі байлығын сөз еткенде, олардың 3 түрлі айрықша сипатын бөліп айтуға болар еді.

Біріншіден, ән мен күй - өмір құралы. Халық саздарында елдің бастан кешкен алуан түрлі оқиғаларының, тұрмыс кәсібінің, салт-дәстүрінінің іздері жатады. Мәселен, ер жігіттің қанаты, айнымас сергі жүйрік ат, табиғат көріністері, т.б.

Екіншіден, ән мен күйдің бір ерекшілігі – жамағат көпшілікті тәрбиелеу құралы болуында. Әндерде дүниедегі жақсылық атаулы: адамгершілік, әділдік, ер лік, табандылық, мейірімділік сепіні баса айтылса, кейде керісінше кісі атына лайықсыз көріністер: жасандылық, мансапқорлық, опасыздық, күншілдік секілді жайлар таңбаланады.

Үшіншіден, әндердің өмірді көркемдікпен тану, тыңдаушыға эстетикалық ләззат беру қызметі зор. Халық өмірдің қарапайым құбылыстарын биік бейнелерге бөлеп сиаттайды. Сұлу қыз, ер жігіт, адал дос, қыран құс, күркіреген өзен, заңғар тау, жасыл орман, кең жайлау, сары дала, айдын – көл бәрі   ән-күйлерінің тақырыбы болып табылады.

Музыканың рухани байлықтың қалыптасуына ықпалы мол. Сананы сергітіп, жаныңды жадыратып қана қоймай, көңіл иірімдерінің өміршеңдігін арттыратын тылсым. Сан ғасырлар бойы салт-санамызда ұрпақтан-ұрпаққа мирас болған ән-өнері, әдебиетіміз арқылы тамырын тереңге тартқаны белгілі. Тұрмыс-тіршілігі пен әдеп-ғұрпымыздың алтын діңгегіне айналған ән мен күй – көңіл кілті іспетті.

  Музыка өнері - әр ұлттың ертеден келе жатқан мәдени талғамының  бір арнаға құйылып асқақты күйімен өрбіп, дамып отыратын  көптеген ғасырлық үннің жемісі. Музыка жалпы өмірдің, бүкіл дүниенің, қимыл іс-әреекетінің образды бейнелейтін, диалектикалық құбылыстарды адам сезімінің қабаттастырып, өмір қайшылықтарын әсерлі дыбыстардың ұйқасы үндесу әуезді жиындығы. Музыка әлемінде тіршілік ететін адамзаттың немесе адамдар игілігіне қызмет жасайтын бүкіл өмір мен оның құбылыстардың өзара қарым – қатынаста сырласа үндесуіне сезімге жеткізіп отыратын құрал. Музыка өмірдегі динамикалық құбылыстардың ойлаудан көрінетін үнсіз келбет кесіне ғана емес, оны сырттай суреттеп қана қоймайды, ол таңғажайып сырлары бар мелодиялық үндесумен ішкі  сезімі күйлеріне әсер беріп, тыңдаушысын белгілі нысанаға биімдеп баурап алады. Қысқа  айтқанда, адам жай күйін тәрбиелейтін эстетикалық қабілетін дамытатын сенсорлық мәдениетке баулитын, іске батыл жетелейтін эмоциалық құралдардың бірі - музыка. Ол адам қоғамымен бірге дамып, қоғамдық формацияларды  басынана кеміріп келе жатқан тарихи құбылыстың бірі. Сондықтанда оның тууы, шарықтау, даму, өркендеу, биіктеу шеңберіне жету кезеңдері бар. Әр ұлттың музыкалық таланты мен арнасы әр түрлі уақытта өсіп, дамып жетіледі. Бұлардың даму кезеңі де өмірдің өзі туған сезімдерге байланысты. Музыкада әр қоғам өз көрінісімен ұлттық бояу, бейне арқылы көзге елестеп, сезімге әсер етіп жатады.

         Музыканы тыңдай білу, оны түсініп межелдей ұғыну жеке адамның біліміне, көңіл күйіне, оның өмірден алған тәжрибесіне байланысты. Әдебиет сияқты, музыкада барлық кәсіп иелерінің сусындай ләззат алатын өмір талшығы. Ләззатты тек таңдаумен ғана емес, таңдалған музыкалық үнді сезімге түйсіну арқылы ала алады. Бірақ музыкалық әуенді ұқпайтын, оны сезбейтін оған елеңдемейтін есту мүшелері жоқ. Есту мүшесінің бір құлақ болса музыканы тек құлақ арқылы тыңдаймыз. Оны біз барлық ішкі сезімізбен тыңдап ұғамыз. Психологиялық жүйелерінің өзара қатынасы мен бірде қабылдап, бірде еске түсіріп, бірде көз алдына елестетіп, қайтадан жаңғыртып, түйсік сезіміне жеткізу арқылы музыканы түйсіне аламыз. Музыка құр шу, жай ызың емес болғандықтан, оның ішкі бейнелі үшін сезіммен тыңдауға дағдыланған жөн.

“Музыка тыңдатпайынша, тәрбие беру, балалық шақтың өзінде адамның сүйіп тыңдайтын ән-күйлерінсіз тәрбие беру деген – менің басма қонбайтын нәрсе” – деп В.В.Сухомлинский тәрбие саласына өнердің алатын орнын ерекше бағалап өз пікірін осылай айтады.

Музыканы оқытудағы перспективтік, сабақтастық және пәнаралық байланыстар

Мектептегі музыка сабағының жан-жақты жүйелі түрде өтуі үшін музыканың басқа пәндермен тығыз байланысын сапалы түрде өткізу-әрбір музыка пәні мұғалімінің басты міндеті.Қазіргі кездегі оқытудың жаңа кезеңінде,жалпы білім берудің түбегейлі өзгеріп, өз ұлттық өнеріміздің өткені мен бүгінгі дамуын жас ұрпаққа толық беру мүмкіндігіне қол жеткізіп отырған жағдайда музыкалық білім беруді тиімді ұйымдастыру арқылы саналы да, өнерлі, жан-жақты білімді, өз халқының мол мұрасын қастерлеп,жалғастыратын, отанын сүйетін азамат тәрбиелеуде айтарлықтай нәтижеге қол жеткізуге болатыны мәлім.Жоғарыда айтылып кеткендей, ол үшін мұғалімнің өзі жан-жақты білімді, ғылымның әр саласынан-психология,педагогика,тіл мен әдебиет,философия,әлеуметтану,медицина,көркемөнер мен бейнелеу т.б. хабардар болуы керек.

Музыка сабағының ықпалы тартымды ,қызықты болып жасөспірімдердің музыка әлеміне,оның терең де сиқырлы түбіне бойлай түсуі үшін көркемсуреттің үлкен әсері бар.Көркемсуреттің негізгі әсері қазақ халқының ұлттық музыкалық өнерінде жар-жар, сыңсу,жоқтау тағы басқа әдеп-ғұрыптарда айтылатын музыкалық жанрлар осы халықтың өмірімен,тарихымен тікелей байланысты.

Қандай музыкалық шығарма болмасын адам тарихымен байланысты десек, бастауыш сыныптарда таныстырылатын музыкалық шығармалардың,әндердің, күйлердің шығуына себепкер өзіндік тарихын оқушыларға түсіндіру кезеңінде музыка сабағын тарих пәнімен тығыз байланыстырамыз.

Жалпыға білім беретін мектептердегі музыка пән тәрбие және оқытудың мақсаты-оқушылардың рухани өмірін байыту , музыкалық мәдениетті қалыптастыру, адамгершшілік қасиеттерін жоғарғы дәрежеге, музыкалық өмірдегі құбылыстарды бақылауға дұрыс бағыт беру болып табылады.мектептегі музыка сабағы тек қана музыка жөнінде мағлұмат беріп қоймай, ең бастысы – біздің өсіп келе жатқан жас ұрпақты жоғарғы идеялық – адамгершілікке және адамзаттық қасиеттерге дағдыландыру болғандықтан- музыка мұғаліміне музыка саба,ының  жоғарғы дәрежеде өтіп, жалшы тәрбие беру ісінде ерекше жоғарғы деңгейде міндеттер қойылады.

                Музыкалық тәрбие беру педагогика ғылымының бір саласы ретінде оның заңдылықтарына дидактикалық принциптеріне сүйненеді. Дидактикалық негізгі мәселелер оқыту пройесінің заңдылығын ашу,білімнің мазмұнын анықау, оқытудың барынша тиіиді әдіс тәсілдерімен ұйымдастыру түрлерін тәрбиелеу міндеттерінің оқыту процесінде қалай шешілетіндігін көрсету. “Музыка” сабағы қазіргі кезде педагогика ғылымның жетістігіне сай, түрлі методикалық жайттарымен өткізіліп, оқу сапасы артуда.

                Оқушылардың музыкалық творчествоға қызығушылығын күшейту үшін музыка тексін қабылдауға ғана емес, студенттердің дүние танымының қалыптасуына барынша толық ықпал жасайтын , олардың ең алдымен шығармалардың музыкалық  бейнелі мазмұнша және идеялық бағытына бағдарлайтын оқыту формаларын, тәсілдері мен құралдарын таңдап алуға тырысқан.

                Оқыту мен тәрбиелеу біртұтас педагогикалық процес болып табылады.  Оқу тәрбие процесінің жекелеген проблемасын нақтылау мақсатымен шартты түрде үш салаға бөлген.

1.Музыкалық теориялық білімді игеру, мұнсыз музыкалық іс- әрекетпен айналысуға болмайды.

2.Вокалдық-аспаптық орындаушылық ойнаумен, эмоциямен қабылдаумен т.б. байланысты психикалық- физиологиялық процесс екенін еске ала отырып, ансамбльде, аспапта ойнау дағдыларымен шеберліктерін , басқа да маңфызды қасиеттерді қалыптастыру.

3.Жоғарғы оқу орындарының студенттерінің қоғамдық белсенділігін арттыру және олардың бойында жоғары идеялық саяси, эстетикалық, адамгершілік мұраттарын тәрбиелеу.

Көркемдік тәрбиелеу бір компоненті музыкалық тәрбие. Музыкалық тәрбие –адамның музыкалық мәдениетін, музыкалық ынта қабілетін нысаны және жүйелеп дамыту, оның бойына музыкаға тебреніп- толғана білуді, оны түсінуді сіңіру. Ол музыкалық қызметінің қоғамдық тарихи тәжірибесін, музыкалық оқу мен білім элементтерін жаңа ұрпаққа табыс ету процесін қамтиды. Ал әр бір халықтың рухани мәдениетінің қалыптасу және даму процесі музыкалық-эстетикалық тәрбиенің даму процесі өзінше жүретіні мәлім.

Музыкалық педагогикалық білімнің қалыптасу олардың көркемөнерпаздар ұжымдарының жетекшілері ретінде професионалдық бейімдеуіне жан-жақты жәрдемін тигізеді, өиткені музыкалық пәндерінің өз ерекшеліктері, музыкалық шығармалны қабылдау, игеру процесінде белсенді творчестволық ойлауды дамытуға, білімді игеру процесін басқара білуге мүмкіндік туғызады.

Музыкалық білім берудің принциптері жалпы дидактикалық принциптерге негізделіп құрылады: “Мысалы, Оқыта отырып тәрбиелеу принципінің” философиялық-эстетикалық, көркем психологиялық бағыттарына тоқталайық.

Мұғалім оқушыларға білім беріп қана қоймай, сол алатын білімдері арқылы тәрбие жұмысын жүзеге асырады. Музыка сабағындағы әрбір іс-әрекеттерді өткізу барысында, мұғалім оның не үшін қажет екенін айқын сезініп, берілетін тапсырмалық қандай маңызы бар екендігіне есеп беру тиіс.

Музыкалық кәсіби білім алудың алғашқы кезеңінде оқушылардың қабылдау қабілетінің психологиялық проблемалары өте көп. Оқушылардың эстетикалық сезімі мен музыкалық толымына әсер етуші факторларды халықтық музыка негізінде оқыту ерекшеліктерін зерттеу басты міндет болып саналады. Музыкалық білім берудің музыкатану санасы байынша халқымыздың ертедегі музыкалық мәдениетіне, өнер тұлғаларының қазақ мәдениеті тарихындағы орнына, музыка мәдениетінің көне дәуіріне қатысты тарихи мәселелерге ден қоюшылық байқалады.

Музыка – эстетика санасынан оқушыларға тұрақты білім дегеніміз-өнер жөнінен, оның ішінде музыка санасынан білім беріп, әнді айту, күйді тыңдау дағдыларын үйретіп, музыкалық өз практикалық іспен, еңбекпен пайда болатын сезіндіру, дүние әлемінің тынысын байқау, аңғару, оқушының сана-сезіміне әсер етіп, олардың білгерлікке, тапқырлыққа өнерге деген сүиіспеншілігін одан әрі тереңдетіп, адамгершілік бағытында тәрбие беру деген сөз.

Бастауыш сыныптарда музыканы оқытуды ұйымдастырудың формалары

Мектептегің оқытуды ұйымдастыру формалары педагогика тарихында ең пікір таласты проблема болып келгені мәлім. С.И.Ожиговтың түсіндірме сөздігінде «Форма –белгілі бір мазмұынымен шарттасатын түр, ұйымдастыру, құру, тип, құрылым, үзіліс» - деп пайымдалса, философиялық энциклопедияда бұл термин «мазмұнның іштей ұйымдастырылуы» деп тұжырымдалған. Ал оқытуға келсек форма – ол оқыту процесінің арнайы түзілімі. Бұл түзілім оқу процесінің мазмұнына, әдістеріне, тәсілдері мен құралдарына, оқушылардың іс-әрекет етуіне байланысты сипат алады. Яки оқытудың осындай түзілімі оқу материалын меңгеру барысындағы мұмғалім мен оқушының өзара әрекеттесуінде көрініс алады. Олай болса, оқыту формасы деп белгілі бір оқу материалын және іс-әрекет ету амалдарын меңгеруде мұғалім оқушының өзара әркет етуінде жүзеге асырылатын оқыту процесі бөліктерінің түзілімімен циклдарын айтамыз.

Оқыту ұйымдастыру формалары дидактика саласында   түрлі өлшемдерге байланысты былайшы жүйеленген:

  • оқушылардың саны;
  • оқу орны;
  • оқыту әдістерінің ұзақтығы.

Оқушылардың санына байланысты көпшілік, ұжымдық, топтық, микро топтық, жеке оқыту формалары; оқыту орны бойынша мектептегі (сабақта, шеберханада, тәжірибелік учаскеде, лабароторияларда және т.б.), мектептен тыс, (экскурсиялар, мекемелердегі сабақтар, үйдегі өзіндік жұмыстар және т.б.); ұзақтығына байланысты классикалық сабақ (45 минут), қосарлы сабақ (90 минут), қысқартылған қосарлы сабақ (70 минут) және бастауыш сыныптарда қолданылатын «қоңыраусыз» еркін созылатын сабақтар бөліп бөлінеді.

Педагогика ғылымы мен практикасында уақыт талабтарына сәйкес сабақты өткізудің түрлі жолдары қарастырылып, оны жетілдіруде қырауар ізденістер жүзеге асырылды. Сабақта ұйымдастыруда оқушылардың танымдық іс-әрекетін белсендендіру, ақыл-ойын дамыту, шығармашылықты өздік ізденіске баулу және т.б. проблемалар бойынша толассыз ғылыми ізденістер жүргізілді.

Әрбір тарихы кезеңде қоғам дамуының ерекшеліктері оқытуды ұйымдастыру ісінде өз таңбасын қалдырып отырды.  Сол сияқты музыка сабақтарында белгілі бір оқу міндеттерін шешуге байланысты әрқилы ұсыныстар мен тәжірибелер қалыптасты. Мәселен, Д. Б. Кабалевскийдің бағдарламасы пайда болғанға дейін  музыка сабағы негізгі үш бөліктен: ән салу, музыка тыңдау, музыка сауатынан құрастырылатын.

Музыка сабақтарының құрылымын жасауға үлкен үлес қосқандардың бірі Б. Л. Яворский. Ол ізденіс барысында бір-бірінен ажырамас бірлікте және толықтырып отыратын музыкалық іс-әрекеттердің: музыка тыңдау, хормен ән салу, музыка ырғағымен қозғалу сияқты үш түрін қарастырды.    Б. Яворскийдің экспериментті жұмысының тиімділігі сонда, ол балалардың шығармашылық бастауларының көзін ашу, шығармашыл іс-әрекеттердің жаңа түрін туындатуға бағытталған музыканы қабылдауды белсендірудің сан түрлі формаларын іздестіруге бағытталды. Б. Яворский бала психикасындағы табиғаттан берілген көру және сенсо-маторлық түйсік ерекшеліктерін жан-жақты ескеруді ұсынды. Сөйтіп, музыка сабағының құрылымына музыкалық сауат бөлімін енгізеді.

Музыка сабағының құрылымын жетілдіруге Н Я. Брюсова және В. Н. Шацкая өз үлестерін қосты. Олар хормен ән салу, музыка тыңдау, музыкалық сауат ашу сияқты музыкалық іс-әрекеттердің сабақ мазмұнында сақталуында қуаттады.

Алайда музыка сабақтары дағдылы қалыпта қалды және оқушылардың шығармашылығын дамытуға қолайлы жағдай туғыза алмады. В. Н. Шацкая, Н. Л. Гродзенская, О. А. Апраксина сияқты белгілі ғалым-педагогтар «Ән күй» сабағының дәстүрлі бөлімдерінің арасында байланыс орнатуға талпыныстар жасағанымен, оның тұтастығын қамтамасыз етуге қол жеткізбеді.

Әрине «Ән-күй» сабақтарын ұйымдастыру жөніндегі теориялық көзқарастардың мәні зор болды. Бұл көзқарастар «Музыка» пәнінің бағдарламасында қарастырылған «Ән-күй» пәнінің тұтастығымен оның үш басты   іс-әрекеттерге (музыка тыңдау, хормен ән салу, музыкалық сауат ашу) бөлініп ұйымдастырылуы арасындағы қарама-қайшылықтарды жеңуге жол сілтеді.

Мектептегі вокальді-аспапты  ансамбльдерді  ұйымдастыру,  музыкалық  тәрбие берудің толық құндылығы  оқу  процесінің   мазмұны мен ұйымдастырулуына   тікелей  байланысты  екені  белгілі. Олар бірқатар   жолын  педагогикалық және дидактикалық  талаптарға  сай  келуі  тиіс. Атап  айтқанда,  бүкіл  оқу  процесінің   нысаналы  жүргізілуі; оның  жүйелілігі,  түсініктілігі, көрнекілігі, өмір мен  байланыстылығы, оқыту мен  тәрбиедегі   сабақтастығы, әрбір  адамды терең құрметтей  отырып, ұжымның   барлық  мүшелеріне  қойылатын  талаптардың  бірлігі, творчестволық  ізденіс, өзін-өзі  көрсету  үшін  оңтайлы   жағдайлар  жасау  және  ұжымның,  оның  жетекшісінің  талаптарына  міндетті  түрде  бағыну,  жоғары  тәртіптілік.

                Ансамбльде  орындау  дағдыларын  қалыптастыру  жолдарын түсіну – тәсілдер  мен әдістерді  дұрыс таңдауға, қажетті  техниканы  игеруге  бастар  жол. Ансамбльдік орындау- күрделі  қызмет, өйткені  онда  білім  жатады. Ал  творчество  көркемөнер   міндеттерін  шешу  жолдарын  ой-елегін  өткізуден,  жаңа  оңтайлы  әдістерді  табудан, ең  бастысы инициатива  көрсетуден, халық  музыкасы  негізінде жатқан бай  қазыналы   пайдалану  арқылы  өзін-өзі  көрсетудің  неғұрлым  жақсы  формаларын  әрбір  қатысушының  өз  бетімен  ізденуінен  көрінеді.

     Баланы  музыка  тыңдауға,  тыңдай  отырып  оны  сапалы  түрде  қабылдауға,  баулу  музыкалық  тәрбие  беру  жұмысындағы  міндеттердің  бірі.  Өйткені  ол  оқушының   музыкалық мәдениеттілігін   қалыптастырудың  алғы  шарты  болып  есептеледі.

                Музыкалық  шығарманы  игеру,  оның мәніне  терең   бойлай  ену  дәйекті  де  ұзақ процесс. Музыкалық  шығарманы ұжымдық  үйренуге   кірісе  отырып, шығарманың  музыкалық тексін  дәлме-дәл  орындау, шығарманың  жалпы  сипатын  формасын,  ладтық-гармониялық  негізін,   ритм мен әуенінің   сипатын анықтау, музыка  дыбысын  шығарудың  барлық  тәсілдерін  белгілеу,  бүкіл пьесса  бойына   дыбыс  күшін   бөлу,  вокальдық  және аспаптық  топтарының  және  топтығы  әрбір  партияның  дыбысының тепе-теңдігіне  қол жеткізу,  ансамбльдің   орындаушылық  шеберлігінің   дәлдігіне  жету  қажет.

                 Шығармашылық  мазмұнын  ашу  бөліп-бөліп  орындаудан біртіндеп  негізгі  мағынасын  және  оның  көркемдік  детальдарын  тұтас  біріктіруге  дейін  жүреді. Осыдан келіп шығарманы  үйрену  методикасы  мынаған  саяды. әдеби  және  музыкалық  тексті,  шығарманың әсерлілік  құралдарын, музыкалық образдың  сипатын  талдау;  шығарманы  орындаудағы  қиын  тұстарды  анықтау; ансамбльдің    орындаушылық   мүмкіндігімен  оны «өлшеп-пішіп» көру;  қиын  тұстарды  ойлап  үйрену  жөніндегі  жұмыс  әдістемесін  анықтау; көркемдік – орындаушылық  ой-тұжырымды  әзірлеу.

Ансамбльде  орындау дағдыларын қалыптастыру жолдарын түсіну – тәсілдер мен әдістерді  дұрыс таңдауға қажетті техниканы  игеруге  бастар жол. Ансамбльдік орындау -  күрделі  қызмет, өйткені онда  білім  жатады. Ал  творчество  көркемөнер  міндеттерін  шешу  жолдарын  ой  елегінен  өткізуден  жаңа оңтайлы  әдістерді  табудан,  ең бастысы –инициатияға  көрсетуден, халық  музыкасы  негізінде  жатқан бай  қазыналы  пайдалану  арқылы  өзін-өзі  көрсетудің  неғұрлым жақсы  формаларын әрбір қатысушының  өз  бетімен іздестіруінен  көрінеді.

                   Қазіргі  заманғы  әндер туралы  мәселені талқылаған кезде  текстердің  көркемдік  сапасы  туралы образдардың   салалығы,  көркемдігі туралы, теңеулердің  саналылығы,  жаттандылығы  туралы  көп  жағдайда  қызықты  пікір-сайыстар  туды, бірақ қайсыбір  өзінің  музыкалық  әсерлілігі  туралы, оның   көркемдік  артықшылығы, оның идеялық  және  солай бағыты туралы   мәселелер   өте  көп.

                Педагог ұйымдастырушы  тәрбиеші ретінде жетекші өзінің  педагогтық  шеберлігін арттырып, барлық жағынан  үлгі  болуға  міндетті. Ол дайындықты  ұйымдастырудың барлық  мәселелерін  шешуге,  оның  жоспарын  жасауға,  музыкалық  шығармамен жұмыс  істеудің  мазмұны  мен әдістерін,  жеке-дара  және  топтың  сабақтардың  формаларын, тәсілдері мен әдістерін құралдарын динамикалық  келісімділігін  және  т.б. мұқият ойластыруға  тиіс.

                Концерт  қойылымдарын   ұйымдастыру, байқауларға, конкурстарға, көркем  өнерпаздар  үйірмесінің  фестивальдарына  қатысу–«кері  байланысты»  жүзеге  асырудың, қол жеткен  нәтижелерді  бақылаудың  білімді  іске  жаратудың, оқыту мен тәрбие  тәсілдерін пайдаланудың  педагогикалық  тиімділігі  есепке  алудың  маңызды жолы. Теориялық  практикалық  оқу, репетициялық  сабақтарды  және  т.б.  ұйымдастыру  арқылы  түрлі ұйымдық  формаларда  өтетін  музыкалық  бөлімдердегі оқу  процесі  педагог  пен тыңдаушылар  қызметінің  алуан түрлерін  қамтиды.

 Педагог-музыкант  оқушыларды  білімді,  шеберлік  пен дағдыларды  игеруде  белсенділік  пен дербестікті  дамыту  және  халық музыкалық творчествосының  негіздерін  оқып үйреніп,  оларды  оқумен көркемөнер  практикасында  қолдануы  жөнінде  жүйелі  жүргізуді  қамтиды.

                Педагог вокальдық-аспаптық  ансамбльдің  музыка  өнеріндегі  алатын  орны  мен  ролін  анықтап, вокальдық-аспаптық  жанрдың  көркемдік  атқару  бағыты мен стилін  ашуы, вокальдық  және  аспаптық  топтардың  жеке-жеке  ансамбльдік  орындау  дағдыларына  ие  болуы  үшін жүйелі жұмыс  жүргізеді.                                                Бұл  орайда  оқу - тәрбие  шараларын ұйымдастыру мен  өткізудің  көпқырлы   және маңызды  мәселелерін  шешіп, оқу-тәрбие  жұмысының  мазмұны мен  формаларын  нақтылайды,  ансамбльде  творчестволық   және  еңбек  тәртібін  нығайтады.

    Концерт  қойылымдарын   ұйымдастыру, байқауларға, конкурстарға, көркем  өнерпаздар  үйірмесінің  фестивальдарына  қатысу – «кері  байланысты»  жүзеге  асырудың, қол жеткен  нәтижелерді  бақылаудың  білімді  іске  жаратудың, оқыту мен тәрбие  тәсілдерін пайдаланудың  педагогикалық  тиімділігі  есепке  алудың  маңызды жолы.

                Теориялық  практикалық  оқу, репетициялық  сабақтарды  және  т.б.  ұйымдастыру  арқылы  түрлі ұйымдық  формаларда  өтетін  музыкалық  бөлімдердегі оқу  процесі  педагог  пен тыңдаушылар  қызметінің  алуан түрлерін  қамтиды.

Бастауыш мектепте музыканы оқытудың мақсаты мен міндеттері

Тәрбиенің аса маңызды құрамы - өнер. Оның ішінде өте кең, сан қырлы ұғымды қамтитын-музыкалық өнер.

Жасөспірімдерді музыка әлемін түсініп қабылдауға, талғампаздығын тәрбиелеуге, эмоциялық сезімталдығын қалыптастыруға, білімді, мәдениетті болып өсуіне әсер етуде музыка тәрбиесінің алатын орны ерекше.

Қазіргі кезде музыкадан теориялық және практикалық білім беру жүйесінен біраз тәжірибе бар, солай бола тұрса да, музыка сабағын жүйелі түрде оқыту, әсіресе қазақ мектептерінде ұлттық бай музыкалық мұрамызды мол пайдаланудың жолдары аз қамтылған. Міне, музыка тәрбиесі әдістемесі жүргізілетін түрлі музыкалық тәрбие жұмыстарының мазмұнын, даму заңдылықтарын, әдіс-тәсілдерін игеруге арналған. Музыка тәрбие жұмыстарын ұйымдастырудың негізгі түрі – музыка сабағы.Сондықтан да, музыка сабағына жан-жақты талдау жасап, сабақ түрлерінің әртүрлі жобасын жасап, оларды өткізудің әдіс-тәсілдерін қолданған жөн.

Музыка тәрбиесі әдістемесі, педагогика ғылымының бір саласы ретінде оның заңдылықтарына, дидактикалывқ принциптеріне сүйенеді. Оқыту процесінің заңдылықтарын ашу, білімнің мазмұнын анықтау, оқытудың барынша тиімді әдіс-тәсілдері мен ұйымдастыру түрлерін, тәрбиелеу міндеттерінің оқыту процесінде қалай шешілетіндігін көрсету керек.Тәрбиенің басты саласының бірі – эстетикалық тәрбие. Эстетика мен музыка тәрбиесінің ортақ мәселелері, зерттеу салалары-адамды табиғат пен өмірдегі әсемдікті қабылдап,бағалауға және түсінуге тәрбиелеп оқыту.

Музыканы оқыту дегеніміз - оқытудың, оқу процесінің межеленген мақсатының жүзеге асу дәрежесі.Музыка оқыту процесінің өзіне тән функциялары бар. Олар: музыканы оқытудың білімділік, музыканы оқытудың тәрбиелік, музыканы оқытудың дамыту функциялары.Музыканы оқытудың білімділік функциясы - бұл оқушыларды музыкалық гылыми білім, іскерлік, дагдылар жүйесімен қаруландыру. Оның түпкі нәтижесі берілген білімнің іс-жүзінде саналы түрде қолданыла білуі болып саналады.

Жалпыға білім беретін мектептердегі музыка пән тәрбие және оқытудың мақсаты-оқушылардың рухани өмірін байыту, музыкалық мәдениетті қалыптасмтыру, адамгершшілік қасиеттерін жоғарғы дәрежеге, музыкалық өмірдегі құбылыстарды бақылауға дұрыс бағыт беру болып табылады.мектептегі музыка сабағы тек қана музыка жөнінде мағлұмат беріп қоймай, ең бастысы – біздің өсіп келе жатқан жас ұрпақты жоғарғы идеялық–адамгершілікке және адамзаттық қасиеттерге дағдыландыру болып табылады.

                Музыкалық тәрбие беру педагогика ғылымының бір саласы ретінде оның заңдылықтарына дидактикалық принціптеріне сүйненеді. Дидактикалық негізгі мәселелер оқыту пройесінің заңдылығын ашу,білімнің мазмұнын анықау, оқытудың барынша тиіиді әдіс тәсілдерімен ұйымдастыру түрлерін тәрбиелеу міндеттерінің оқыту процесінде қалай шешілетіндігін көрсету. “Музыка” сабағы қазіргі кезде педагогика ғылымның жетістігіне сай, түрлі методикалық жайттарымен өткізіліп, оқу сапасы артуда.

                Баланың музыкалық творчестваға қызығушылығын күшейту үшін музыка тексін қабылдауға ғана емес, студенттердің дүние танымының қалыптасуына барынша толық ықпал жасайтын , олардың ең алдымен шығармалардың музыкалық  бейнелі мазмұнша және идеялық бағытына бағдарлайтын оқыту формаларын, тәсілдері мен құралдарын таңдап алуға тырысқан.

                Оқыту мен тәрбиелеу біртұтас педагогикалық процес болып табылады.  Оқу тәрбие процесінің жекелеген проблемасын нақтылау мақсатымен шартты түрде үш салаға бөлген.

1.Музыкалық теориялық білімді игеру, мұнсыз музыкалық іс- әрекетпен айналысуға болмайды.

2.Вокалдық-аспаптық орындаушылық ойнаумен, эмоциямен қабылдаумен т.б. байланысты психикалық- физиологиялық процесс екенін еске ала отырып, ансамбльде, аспапта ойнау дағдыларымен шеберліктерін , басқа да маңфызды қасиеттерді қалыптастыру.

3.Баланың бойындағы қоғамдық белсенділігін арттыру және олардың бойында жоғары идеялық саяси, эстетикалық, адамгершілік мұраттарын тәрбиелеу.

Көркемдік тәрбиелеу бір компоненті музыкалық тәрбие. Музыкалық тәрбие –адамның музыкалық мәдениетін, музыкалық ынта қабілетін нысаны және жүйелеп дамыту, оның бойына музыкаға тебреніп-толғана білуді, оны түсінуді сіңіру. Ол музыкалық қызметінің қоғамдық тарихи тәжірибесін, музыкалық оқу мен білім элементтерін жаңа ұрпаққа табыс ету процесін қамтиды. Ал әр бір халықтың рухани мәдениетінің қалыптасу және даму процесі музыкалық-эстетикалық тәрбиенің даму процесі өзінше жүретіні мәлім.

Музыканы оқыту педагогикалық процесте жүзеге асырылады. Процесс - prozessus - латын тілінде алдыға қарай жылжу, өзгеру деген ұғымды білдіреді. Осыған байланысты ол музыкалық білім берудің, тәрбиелеудің және жеке тұлғаның жалпы дамуы міндеттерін шешуге бағытталған тәрбиенің субъектілері мен объектілерінің даму үстіндегі өзара әрекеттестігі болып табылады.

Музыканы оқыту процесінде оқушылардың музыкалық ойлау қабілеттері, дүниетанымы, практикалық іскерлігі және дағдысы қалыптастады. Оқушы тек музыкалық білімдерді меңгеріп қана қоймайды, оның дүниені тануға, түрлі музыкалық құбылыстарды пайымдауға, өз бетімен білім толықтыруға, меңгерген білімдерін практикада қолдануға талпынысы, қажеттіктері дамиды. Оқытушы болса, ол тек жалаң білім берумен шектелмейді, оқыта отырып тәрбиелейді, оқушылардың білім алуға деген қажеттіліктерін, музыкалық қабілеттерін дамытады, жаттығулар мен тапсырмалар беріп, білімділік деңгейлерін бақылайды. Бір сөзбен айтқанда, музыкалық-педагогикалық процеске басшылық жасайды.

Музыканы оқыту процесі өзіне тән компоненттерімен сипатталады. Олар: музыканы оқыту (музыкалық білім, музыкалық іскерлік, музыкалық дағдылар), музыканы оқыту мақсаты, музыкалық білім мазмұны, музыканы оқытудың әдістері және құралдары, музыканы оқытуды ұйымдастыру, музыканы оқытудың нәтижелері.

Музыканы оқыту тар мағынасында оқушылардың музыкалық білім, іскерлік, дағдыларын меңгерту деп анықталса, кең мағынада музыкалық білім, іскерлік, дағдыларды меңгертумен бірге, олардың музыкаға деген     эмоционалды-құндылықты тәжірибесі  мен музыкалық  шығармашылық іс-әрекеттері  тәжірибесің қалыптасуын айтамыз.

Бүгінгі таңда музыкалық білім берудің мақсаты оқушылардың рухани, адамгершілік, эстетикалық, көркемдік мәдениетінің қалыптасуы деп түсіндіріледі. Бұл мақсат музыкалық білім берудің келесі негізгі міндеттерінің жүзеге асырылуын көздейді:

-   балалардың музыкаға деген сезімін, сүйіспеншілігін ояту өнер туындыларына эмоционалды-эстетикалық сипатта баға беруін сезім мәдениетін дамыту;

- оқушыларды халықтық, классикалық, жаңа кезеңі музыкасымен, әсіресе аса бай форма мен жанрдагы музыка өнері туындыларымен таныстыру;

- өмірмен рухани байланыстағы музыка туралы білімдерді меңгерту;

- музыкалық қабілеттерін, дағды, іскерліктерін дамыту, музыкамен шұғылдану процесінде өздерінің жеке тұлға екендігін саналы түрде ұғындыру;

- тыңдаушылық және орындаушылық, музыка шығару, импровизациялау іс-әрекеттерін, шығармашылық қабілеттерін дамыту;

- музыкалық-эстетикалық талғамын тәрбиелеу;

- көркемдігі жоғары музыкамен шұғылдануға деген қажеттіктерін дамыту;

- өз бетімен музыкалық білімін толықтыруға қабілеттілігін дамыту.

Оқушылардың білім, іскерлік, дағды деңгейлерін тексеру оқыту процесінің құрамдас бөлігі бола отырып, оқушылардың оқу жүмысын тек қана тексеру емес, тәрбиелік, дамытушылық қызметтер де атқарады. Ол үшін мына төмендегі элементтер есепке алынуы тиіс:

білімді қабылдау, ой қорыту, есте сақтау, яғни оқушыға сабақта мұгалімнің берген білімі мен окулыктардағы теориялық материалдарды өз бетімен меңгеруі деңгейіндегі тексеріс;

 Бақылау, тексеру әдістері де әр түрлі. Бақылау әдістерін оқу жетістіктері жэне процесінің тиімділігі жөнінде кері байланысты қамтамасыз ететін мұғалім мен оқушының бірізділіктегі, өзара байланысқан әрекеттерінің жүйесі деп түсінеміз. Олар оқу процесі жөнінде жүйелі, толымды және нақты жедел ақпар алуды қамтамасыз етуі тиіс.

Хор және ән айту тәрбиесі, бастауыш сыныптағы пәндерді оқытудың теориясымен байланысы

Мектеп ішілік іс-шаралар мен түрлі музыкалық өнерге баулитын үйірмелік жұмыстар–мектепте әртүрлі үйірмелерді құру арқылы жүзеге асырылады. Атап айтқанда мынадай үйірмелер болуы тиімді: хор, оркестр, жеке аспаптар, әншілер, би үйірмелері, фольклорлық, музыка театры және т.б. Міне осы үйірмелердің ішінен біз өз тәжірибемізде жиі кездесетін хор және оркестр ұжымдарын ұйымдастырудағы мұғаліміне қойылатын талаптараға тоқталамыз.

Хор дегеніміз-өзіндік вокалды-техникалық дауыстың ерекшеліктері бар, шығарманың мазмұндық ерекшелігін жеткізе алатын әншілерден ұйымдастырылған ұжым.

Әртүрлі құрылымдағы хор ұжымдарының ішінде ерекше орын алатыны ол балалар хоры болып есептеледі.

Хор ұжымында – балаларды жасына қарап біріктіреді. Бастауыш (1, 2, 3, 4), орта буын (5-8), жоғарғы сыныптар (9-11) оқушыларының біріккен хоры, сондай-ақ біріккен ұлдар хоры. Балалар хоры мектепте төменгі, ортаңғы, жоғарғы сыныптардан әртүрлі жастағы балалардың бір немесе екі, үш, төрт дауыстарды құрамына кіргізеді т.б.

Мектепте хор ұйымдастырудың үлкен тәрбиелік мәні бар. Алдымен, хор үйірмелеріне өз еркімен келушілер қабылданады. Музыка сабағының мұғалімі хорға әнді жақсы айтатын балаларды тартумен қатар, өз еркімен келушілерге де көмектесуі керек. Тәжірибеде көріп жүргендей, хор жетекшісі әрбір дені сау баланың музыкалық қабілетін дамыта келіп, оның қызығушылығымен талғамын арттыруға міндетті. Хор ұжымына қатысамын дейтін баланы мұғалім алымен аспаптың көмегінсіз айтқызып көру арқылы тексереді. Аспаптың көмегінсіз айту – бала даусының және музыкалық қабілетінің қандай деңгейде екендігін анықтауға мүмкіндік береді. Сондай-ақ бірнеше түрлі музыкалық ырғақтарды қайталау, оқытушының көрсеткен әуенін бірден қайталап беру – аланың барлық музыкалық естиу түсініктерінің қандай деңгейде екенін байқатады. Төменгі сынып оқушылары ұялшақ болады. Сондықтан оларды тексеруді топпен немесе жеке-жеке өткізген дрыс. Әдетте, хорға 40-50 бала немесе оданда көп бала алынады. Хор ұжымы аптасына 2 рет, 1-1,5 сағаттай жүргізіледі. Әрбір хор сабағын тиянақты жоспарлап, қызықты өткізуге мұғалім ерекше назар аударуы тиіс.

Құрамы қандай да болса хордың негізгі принципі ұйымдастыруымен алға қойған мақсатының негізі бар. Олардың тапсырмасы, музыкалық көркемдеу тәрбиесімен яғни жасөспірімдердің сана-сезіміне әсер ету.  Хордағы ән айту өнердің көпшілік тәрбиесіндегі балалардың  ашық сезімін ояту. Отанға, халыққа деген сүйіспеншіліе санасын өсіру. Ұжымдыққа, жолдастыққа, еңбекқорлыққа, шығармашылыққа жан-жақты қабілеттерін ояту. Баланың жеке тұлғасын қалыптастыруда хормен ән айтудың маңызы орасан зор. Хор өнерінде ән мен сөздің бірігуіндегі ерекшелік үлкен орын алады. Поэзияның музыкамен жұптасуы, адамның мінез-құлқының көркемдік дамуына, ойлануына әсер етеді. Хор шығармасын игерудегі қиындықтарды еңбекқорлыққа ұластырып көркем орындаудағы техникалық шеберлікті тәрбиелеп, өзінің жеке қызығушылықтарын оятады. Осы тапсырмалар тек қана ұжымды түрдегі хорда, оқу тәрбиелік білім жұмысында мақсатты түрдегі хор ұжымымен жүргізіледі.

 Мұғалімнің ғылыми білімдер жүйесін меңгеруі жоғары болуы керек. Дегенмен, осындай жағдайда ол мұғалімнің  кәсіптік дәрежесінің бір ғана көрсеткіші бола алады. Алған білімді педагогикалық қызметтің мақсатымен, әдіс-жағдайларымен байланыстыра ұштастыра білу шеберлігі шешуші көрсеткіш болып табылады.

 Музыка туралы әңгіме тыңдай отырып, балалар композитордың өмірі, шығармашылығымен танысады. Осылайша музыкаға деген қызығушылығы, эмоциялық көзқарасы қалыптасады және шығарманың мәнерлік құралдары болатынын ажырата алатын болады.

Халқымыздың музыка тілін терең түсінетіндегі ертенден-ақ аңыз болып тараған. Оған мысал ретінде «Ақсақ құлан» және т.б. көптеген күй аңыздарын алуға болады. Бүгінгі таңда музыка мамандарының алдында тұрған мәселелердің бірі осы ата-бабаларымыздай музыканың құдіретін терең түсініп, оны өзінінің рухани азығы етіп, адам өмірін нұрландыруға ат салысатын музыкалық білімді тәрбиелеу. Оның түп-тамыры, негізі – музыканы қабылдай білуде жатыр.

Әнді хормен айтуға тәрбиелеп, әншілік өнерге баулу үшін, музыка мұғалімі балалар даусының даму ерекшелігін, соған орай оқыту барысында қойылатын талаптарды жақсы меңгеріп, әрі қарай тәрбиелеудің барлық шарттарын сатауы тиіс. Балалар дауысын тәрбиелеуге қойлатын талаптарды жақсы меңгеріп, әрі қарай тәрбиелеудің барлық шарттарын сақтауы тиіс. Балалар дауысын тәрбиелеуге қойлатын талаптар олардың жас ерекшеліктерін ескере отырып іске асырылады, тек сол себепті бала үнінің сыңғырлаған таза, ашық, өзіне тән дауыс бояуы сақталады.

А. В. Свешниковтың айтуы бойынша “Хорда ән айту халықтық, қоғамдық мүмкіндік музыкалық білімді өмірмен бірге еш қиындықсыз әсемдеп, байытады” [10]. Бұл хор өнері жайлы дәл айтылған сөз. Хор өнерін тек қана әртүрлі, әр салада жоғары көркемдік репертуардағы шығармалардың, патриотттық, ойнақы, лирикалық, әзіл-қалжыңды, жәй және тез шығармалар құрайды. Осындай шығармалар баланың мінез-құлқын байытып, жан дүинесін аша түседі. Халықтық шығармашылық музыка білімнің жерден аз шығатын бұлаққа ұқсап өсуіне көмектеседі. Классикалық шығарма – мазмұнының тереңдігімен, әртүрлі қатаңдық формаларымен, жаңа шығармалар музыка өнерінің ізденісімен, жылдам екпінімен көңіл білдіреді. Репертуар таңдауда, топтардың физиологиялық мінез-құлқына, фундаментіне қарау керек. Балалардың қабілетін білу хор жүргізушінің басты міндеті.

Төмегі сынып оқушыларының дауыс диапозоны (1-2 сынып) ре І – си І аралығында болғандықтан, үйретілетін әндердің осы дыбыс көлемінен аспауын қадағалаған  жөн. Тесситурасы өте жоғары немесе төмен әндер бала дауысының табиғи әдемілігін жоғалтып, айқайлап айтуына, я болмаса тақпақтап айтуына әкеп соғады. Бұл әрине бала дауысына елеулі зиян тигізеді. Осындай жағдайлардан бірте-бірте дауыс шымылдығына зақым келіп, түрлі тамақ ауруларына ұшырауы мүмкін.

Хормейстер дайындықта жеке принциптерді ашу үшін шығармашылық атмосфера орнатуы тиіс. Әрбір сабақ қызықты эмоциялық шыңда өткізілуі керек. Мұндай жағдай жасау үшін үш топқа бөліп, репертуарын әр түрлі қылып қызықтыру керек.

Пәннің педагогикамен, психологиямен, музыкалық аспап пәнімен байланысы

Орыс ғалымы Б.Яворскийдің айтуынша шығармашылық өнер музыканың орындалуы барысында жүзеге асады, ал мұғалім болса оқушының музыканы түсіну, ойлау мүмкіндігін бақылап тұруға мүмкіндік алады. Б.Асафьев: «шығармашылық балалардың музыкалық материалдарды терең түсінуіне және музыкалық қабілетінің дамуына жағдай жасайды» -деп жазды. Музыка психологиясын зерттеуші Б.Теплов болса, «шығармашылықпен айналысуды ең алғашқы күннен бастау маңызды, өйткені, музыкалық мәдениеттіліктің іргетасын өз беттерінше қалауға ықпалын тигізеді.» - деп көрсетті.

            Кейінгі кездерде бүкіл әлемде адам “жанын” яғни, психикасын зерттейтін ғылымның өркендегені байқалады. Өнердің қай түрі болмасын адамға немқұрайлы әсер етуі мүмкін емес. Соның ішінде музыканың әсері ерекше. Музыка-адамзаттың рухани азығы, жан серігі және тілмен айтып жеткізе алмайтын ұшқыр қиялы, нәзік сзімі. Ол өзінің көркемдігі және нәзіктігімен адам жанын баурап, олардың ақыл-ой, сана сезімінің кеңейіп, жақсы мінез-құлықтардың қалыптасуына әсерін тигізеді. Әл-Фараби: “Музыка адам миының көзбен кқөргенде әсер етпейтін ең бір тереңде жатқан бұрыштағы ми талшықтарын қозғайды”. Тірі организмдердің психикасына музыканың әсер етуі турады фактілердің көбею салдарынан XX ғасырдың соңына жаңа ғылым “музыкалық психология” пайда болды. “Музыкалық психология” жаңа ғылым делінгенімен, оның қайнар көзі ежелден қалыптасады.

Ғасырлар бойы ғалымдар музыка үндестігінің маңызын атап келген 20 ғ. бүкіл әлемді жаңа ырғақпен өмір сүруіне мәжбүр етті. Сондықтан музыка әлемінде көбінесе жастар, жасөспірімдер тыіңдайтын рок, ауыр рок, металл, поп т.б жаңа бағыттар пайда болды. Бұл бағыттар көпшіліктің (широкой публики) музыкалық талғамын, тұрмыс қалпын және психологиясын анықтай бастады. 70 жылдардан бастап, музыканың ықпал ету ерекшеліктерін бастапқыда жалпы психология, одан кейін балалар психологиясы, ақыры балалар музыкалық психологиясы зерттеді. Жасөспірімдер психикасына музыканың ықпалын оқып білу үшін, алдымен музыкалық психологияның негізгі ұғымын анықтау қажет және болашақ музыка мұғалімдерін арнайы психологиялық білімдер мен музыканың ерекше табиғаты туралы түсініктермен қамтылуы керек тұжырымдады.

 Студенттер оқу барысында пән тараулары мен бағыттарының мазмұны туралы, музыкалық ой ерекшеліктері мен оқытудың психологиялық негіздері туралы, қазіргі заманғы  психология және де музыка-психологиялық тұжырымдамалар туралы білуге тиісті.

Музыкалық өнердің тарихи-даму процесінде музыкалық әрекеттің үш негізгі түрі пайда болды. Ең алдымен, шығармашылық музыка мәдениетінде жаңалық негізінде пайда болды. Құрылған жаңалық орындалуын талап етеді, демек, жаңа әрекеттің түрі орындаушылық пайда болды, оның өзі вокалдық және  аспаптық болып бөлінеді. Музыкалық әрекеттің үшінші түрі-қабылдау; ол пайда болғанды меңгеру үшін және бұрынғы өткен тәжірибе негізінде жаңадан жаңалық ашу үшін адамға өте қажет. 20-жылдар кезеңіндегі арнайы музыкалық педагогикалық әдебиеттерінде  балалардың әлеуметтік-музыкалық тәжірибені меңгерудің жалпы әдіс-тәсілдері байқалды (көрінді). А.А. Шеншин «жалпы музыкалық білім берудің жалпы принциптері мен әдістері » статьясында баланың музыка өнерін меңгеруінің негізгі үш тәсілін атап өтті: көрнекілік, өнерпаздылық (самодеятельный), өмірге орайлық (жизненный).

Көрнекілікті тұжырымдай отырып автор балаларға музыкалық тәрбие берудің маңызын ерекше атап өтті: эстетикалық қабылдаудың мәні өнер туындыларын меңзеу (созерцание)(пайымдау, аңдау). Эстетикалық сезімге көрнекіліксіз әсер ету мүмкін емес.

Екінші-өнерпаздылықтың (самодеятель.) принципті жағдайы музыкалық шығарманы меңгеру процесінде өнер туындыларының эстетикалық әсерленушілікке бағытталуы (музыканы қабылдау мен эстетикалық әсерленушілікпен жұмыс), ішкі дүниемен әсерленушілігін, өнерде сыртқы көрініс (шығарылған (созданный) музыкалық шығарманы творчестволық еңбекпен қайта өңдеу және өзінше жаңа творчество құру) бағытымен қосақталу керек. Бұл екі бағыт бір-бірінсіз музыкалық жұмыс процесінде көрінбей қалады, олар бір-біріне паралель жүріп, өзара байланысы болуы керек.

Үшінші принцип-өмірге орайлық принцип-өмір мен өмірдің бір-біріне енуін білдіреді. Біріншіден өнерді балаларға жақындату қажет, яғни, музыкалық шығармалар жасерекшеліктеріне, баланың көркем дайындығына сәйкес болу керек. Екіншіден, музыка тек сабақта ғана тыңдалмай, тұрмыста да, балалардың ойыны мен еңбегінде қоса жүруі керек. Оысы әдістің арқасында музыка бала өміріне берік орнатылып, оларға жақын, түсінікті бола алады.

«Музыка тыңдау жайлы» З.Каратыгиннің статьясында балаларды музыкаға тарту процесі белгілі бір ретке байланысты бірнеше этаптан тұрады. «қабылдау-меңгеру-өңдеу-дамыту-жаңадан шығару сияқты, адамның өнерге алғаш жанасуынан (касание) бастап, сол адамның көркемді-білімді тұлғаның қалыптасуына дейінгі психологиялық өсуінің прогрессия (алға басу) бөлімдері».

                Н.Доломанова мен В.Шацкая  балабақша тәжірибесіне ән айту, ритмика, музыка тыңдату сияқты музыкалық әрекеттің түрлерін қолдануды ұсынды.

Музыкалық педагогика саласындағы кейінгі еңбектерде музыкалық тәрбие беру барысында музыкалық аспаптарда ойнау (Божди, Яворский) әрекеті және музыкалық  шығармашылық мәдениет қазыналарын жасау (Асафьев, Каратыгин, Брюсова) қолдануға көңіл бөлінеді.

           Педагогикалық еңбектердің табысты болуы мұғалімнің творчестволық қасиеттеріне байланысты. Әрбір сабақ оқу-тәрбие мақсатымен қатар, әр түрлі кездейсоқ ситуациялар жиынтығын құрайды. Сондықтан, мұғалім біліміне ғана арқа сүйемей, нақты әдістемелік тәсілдерді қолдануды меңгеруі тиіс. Мұғалімнің творчестволық интуициясымен реакция жылдамдығымен ерекшеленіп, зерттеушілік талантқа ие болуы керек. Оқытушының сабақтағы оқыту, дамыту, тәрбиелеу сияқты функцияларды орындаумен ғана шектелмей жан-жақты болуы тиіс. Яғни, ол оқушыларды ән айту барысында, музыка жайлы әңгіме барысында, оларды қабылдау барысында, музыкалық аспапта ойнау т.б. музыкалық әрекеттер барысында үнемі бақылауда болуы керек.

«Музыкалық өнердің теориясы мен әдістемесі» пәнінің міндеттері

Жасөспірімдердің эстетикалық талғамын қанағаттандыра отырып, олардың музыка өнері жөніндегі түсінігін кеңейтуде ой-өрісін дамытуда заман талабына сай құрылған музыка сабағының маңызы зор. Мектептегі музыка сабағы оқушылардың әсемдік әлемінің таңғажайып сырын терең түсініп, көркемдік атаулыны шынайы сезінуге, одан рухани ләззат әсер алуға, өмір жайлы ой толғауға, ізгілікті мұрат-мақсаттарға жетелеп, өнегелі істерге баулиды. Осы маңызды міндеттерді орындау үшін баланың бойындағы қабілетті дамыту керек. Ал, жалпы музыкалық қабілетті дамыту үшін музыка пәні мұғалімі „сегіз қырлы, бір сырлы“ болуы қажет. Ол-әнші, музыкант, актер, әдебиетші, тарихшы,қысқасы, ғылымның әр саласынан хабардар болғанда ғана, бүгінгі күн талабына сай ұстаз бола алады.Міне, осындай ұстаз дайындау мақсатында музыка пәнінің маңызы зор. Жалпы білім беретін мектептің музыка сабақтары білім берудің, тәрбие берудің маңызды саласы болып табылады.Музыка пәнінің мақсаты-қоғамның әлеуметтік сұранысына жауап бере отырып, оқушыларды халықтық (ұлттық) музыкаға баулу.

Бастауыш сыныптарда музыка пәнін оқытудың мақсаты мен міндеті– оқушыларды сабақтарда түрлі көрнекілік іс-әрекеттерге қатыстыра отырып, балалар жүрегіне халық дәстүрінің рухына толы, оны қабылдай алатын біртұтас көркемдік эстетикалық мүмкіндіктерді туғызу. Балалар музыка сабағынан өзін қоршаған дүниенің әсемділігі мен сұлулығын өнермен үйлесімді сезінуге тиіс болса, ұстаз осыларға сәйкес музыкалық шығармалардың терең педагогикалық дәстүрін таныта білетін,  тәрбиенің әдістемелік көздерін табуы қажет.Өзін қоршаған өмір мен мектептегі музыка сабағын тығыз байланыста ұстау, оқу тәрбие жүйесіндегі басты және негізгі міндет болуы керек. Өйткені, қоршаған табиғат, күнделікті еңбек, халық ауыз әдебиеті, ойын-сауық, салт-дәстүр, тағы басқа музыкалық білім беру мен тәрбиелеудің басты мақсаты болып табылады.

Бастауыш сыныптарда музыкаға тәрбиелеу міндеттері:

  1. Оқушылардыңы музыка сабақтарына деген ынтасын арттыру, музыканы өнер ретінде танып, оны өмір қажетіне айналдыру, құштарлық сезімін тәрбиелеу.
  2. Оқушылардың жоғары көркемдік талғамын, өнер шығармаларын тек шынайы сезіммен қабылдап, бағалай білу қабілетін қалыптастыру,оларды бейнеленген түрлі құбылыстарды салыстыра білуге, музыкалық шығармалардың сипатына, стилі мен жанрына және дәуіріне қарай түсінуге тәрбиелеу, музыкалық шығармалардың сипатын танытатын жанрлар, саздар, ырғақтық, тембрлік ерекшеліктері туралы және оларды музыка пәнінін бағдарламасында белгілі бір логикалық құрылымы арқылы жүзеге асыру.
  3. Оқушылардың музыкалық өнермен қарым-қатынасындағы түрлі практикалық тәсілдерді игеруде қалыптастыру.Ән айту дағдысы, музыка тыңдау, музыка сауатын меңгеру,шығармашылық қабілеттерін қалыптастыру. Көркем бейнелерді қабылыдау негізі музыка болып табылатын өнердің әр алуан түрлерін біріктіру нәтижесінде жүзеге асады. Бұл–оқушылардан түрлі іс-әрекет барысында белсенді шығармашылық даму мүмкіндігінің болуын талап етеді.
  4. Музыка сабақтарында оқушылардың музыка шығармашылық дағдыларын даму.Ол музыкалық білім беру, тәрбие негізінде оқушылардың бойындағы өнердің әр саласына деген бейімділігін(әншілік, күйшілік,ақындық,суырып салма,бейнелеу өнері,актерлық, жазушылық т.б.) қалыптастыру болып табылады.

Музыка пәні мұғалімі осы ұсынып отырған мақсат-міндеттерді барлық сыныптардағы музыка сабақтарында жүзеге асыруда өз шеберліктері мен әдістерін, музыкалық білімін үнемі ізденіспен толықтырып отыруы қажет.

                    «Бастауыш мектептегі музыкалық тәрбиенің теориясы мен технологиясы»  пәні психология, педагогика және музыка теория негіздері пәндеріне негізделіп құрылған.

       1.Музыкалық тәрбие әдістемесі,музыка теориясы пәндерімен тығыз байланысты. Себебі музыкалық теория музыка құралдары арқылы оның заңдылықтарын үйретеді,  музыканың қарапайым білім дағадыларымен қаруланырады.

2.Музыкалық тәрбие әдістемесі пәнімен тығыз байланысты. Музыкаға оқытуда біз психологиялық зерттеулерге сүйенеміз.  Себебі, оқушылардың музыкалық және шығармашылық қабілеттерінің дамуын олардың мінез-құлқын жасына қарай ой-өрісінің даму деңгейін, сезім-түйсіктерінің жетілуін біз психология пәні арқылы білеміз.

3.Музыкалық тәрбие әдістемесі балалар физиологиясымен де тығыз  байланысты. Себебі музыка оқытушысы оқушылардың әншілік қабілетін дамыту үшін балалар дауыс аппараты және тыныс алу аппаратарының құрылысымен функциясымен жетік білу керек. Егер оқытушы балалар физиологиясын жетік білмесе, ән үйрету барысында бала организіміне зақым келтіруі мүмкін.

4.«Бастауыш мектептегі музыкалық тәрбиенің теориясы мен технологиясы»   (педагогикалық ғылым ретінде) жалпы педагогиканың заңдылықтарына бағынады. Кез-келген пәнді оқыту педагогиканың әдіс–тәсілдерін білуді талап еткені сияқты, музыка оқытуда педагогиканың әдіс тәсілдерімен дидактикалық принциптеріне сүйенеміз.

Әр сыныпта музыка тыңдау,ән айту,музыка сауатын меңгеру,шығармашылық қабілеттерін дамыту жұмыстары бойынша музыкалық материалдарды игеру барысында әр бөлімге сәйкес әндер жинағын, сазгерлер туралы мағлұматтар,тыңдалатын музыкалық шығармаға сәйкес иллюстрациялық көрнекіліктер, шығармашылық қабілеттерін дамытатын тапсырмалар түрлерін, ребустар, сөзжұмбақтар, дидактикалық көрнекіліктер, халық педагогикасының әдістері-мақал-мәтел, жұмбақ, музыкалық ойындар тағы басқа  құнды да көптеген қажетті әдіс-тәсілдерді пайдалана отырып, сабақты өз дәрежесінде өткізуде  керекті қорларын молайтады.

Музыкалық жанрлар

1476 жылы Батыс Рим империясының құлдырауымен байланысты адамзат өмірінде жаңа кезең орта ғасыр кезеңі басталды. Кәсіптік музыканың негізгі түбірі монастырлар мен собарлар болады. Шіркеу басшылары музыканың адамға өте қатты әсер ететін қасиетін жете білді. Сол себепті 6 нар көпшілікке түсінікті болу үшін, оларға өздерінің ойларын жеткізу үшін, уағыздау үшін музыкаға, халық әуендеріне жүгінеді. Әр уақытта шіркеу басшылары өмір әуендерінің кіргенімен күресіп отырды. VI ғасырда Римде шіркеу әндері біріктіріліп заңды бола бастады. Бұл реформаны папа Григори 1 енгізді. Ол шіркеу әндерінен бір цикл құрды, бұл әндер мен католикалық шіркеулерде  ғана орындалып болған. Оны кейінде григорияндық хорал деп атап кетті.

Хор жанрлары.

Сөйтіп орта ғасырда көптеген хор жанрлары пайда бола бастады.  Басқа хор жанрлары өздерінің негізін хоралдан алды. Хоралдан кейін секвенциялар, гимндер, мессалар, мотеттер, мадригалдар, псалмалар пайда бола бастады.

Хорал деген  немістің  choral орта ғасырдағы (латынша cantus, choralis) деген сөздерінен шыққан. Ол ән айту деген мағынаны білдіреді. Бұл шіркеулерде айтылатын бір дауысты ән, оны құдайға құлшылық етудің бөлінбейтін бөлшегі десе де болады. Ол католикалық шіркеулерінде орындалған. Хорал басқа хор жанрларының тақырыптық және құрылымдық негізін қалаған классицизм бағытын бастаған көне жанр. Хоралдың вокалды хор өңдеулері аккордтық, гармониялық құрылымда жазылған. Хорал ораториялардың, кантаталардың, қайғырулардың (страсти) негізгі бөлінбейтін бөлшегі болып сақталып қалды. Мысалы: “Страсти по матерею”.

Месса - көпдауысты циклдік, вокалды-хор шығармасы. Ол католикалық шіркеудің негізгі құдай құлшылық ететін әнінің сөзіне жазылған. Месса музыка жанры ретінде XIV ғасырда пайда болды.

Мотет XII ғасырда Францияда пайда болған көп дауысты вокалды – хор шығармасы. Бұл жанр XVIII ғасырға дейін бүкіл Батыс Европаға  таралған музыка жанры.

Мадригал итальян тілінен шыққан madrigale лат. matricale ана тілінде орындалатын ән деген мағынаны білдереді. Бастапқы кезде мадригал  латын тілінен өзгеше итальянша ана тілінде бір дауысты ән болып орындалып жүрді. Ал жаңару заманында бір дауысты әннен көп дауысты әнге айналды. Би ақсүйектік мазмұнды жазылып Итальяға, Францияға, Англияға және басқа да Европа мемлекеттеріне тарады.

Псалма дегеніміз Библияның бірінші бөлімінен алынған діни әндер мен дұғадан тұратын ән. Мелодиялық декломациядан жазылған псалмалар жинағы “Псалтырь” деп аталады.

 Қазіргі уақытта егеменді Қазастан Республикасындағы жоғарғы оқу орнындағы университет пен педагогикалық институттың алдында жастарды тәрбиелеуде, жас мамандарды жан-жақты заманға сай дайындауды түбегейлі жақсарту мәселелері көтеріліп жүр.

Жастар тәрбиесіне бұрын да көп көңіл бөлінетін республикамыздың егеменді тұсында тәрбиенің маңызы арта түсуде. Жоғарғы оқу орындары дүниежүзілік стандартқа сай ішкі жан дүниесі таза, рухани бай, музыкалы орындаушылық шеберлігі жоғары теориялық білімі терең, тиянақты, ұйымдастырушылық қабілеттері жақсы, белсенді, тәжірибелі маман даярлауы тиіс.

Болашақ музыка мамандарын дайындау саласындағы жүргізілетін сабақтардың  бірі – хор әдебиеті. Бұл арнайы пәннің мақсаты хор мәдениеті тұрғысында зерттеулерге тарихи деректерге сүйеніп  жазылған хор жөніндегі әдебиеттермен танысып, оқып үйренеді. Сөйтріп, әдебиеттер топтамасымен жұмыс жасай жүріп, өзіне көптеген мәселелерді аңғарып білуге жол ашады. Көрнекті хор әлеміндегі аты әйгілі халық таланттарының алдыңғы қатарлы өкілдерімен таныстыра отырып, өз халқының музыкалық бай мұраларын талдап тәжірибелік мәнін оқушылардың назарына жеткізіп, ғылыми тұрғыдағы көзқарастарын қалыптастырады.

Кантаталар, ораториялар, сюиталар

Кантата  Италияда 17 ғ. вокалды музыканың  түрі ретінде пайда болды. Олар көпшілігінде опера жанрына жақын лирикалық жеке әндер болды. Біртіндеп кантатаға хор енгізе бастады, маңызы мен мазмұны кеңейе  бастады. 18 ғ. европа музыкасында жекекантаталармен қатар ақсүйектік , рухани хор кантаталары пайда бола бастады. Ораториялы кантата  бір мезгілде шықты. Оның аты Библиямен  (құраммен) Евангелиені оқыған дінге сенушілердің шіркеуүйінен шықты. Сол себепті шетел ораторияларының тақырыптары рухани маңызға ие болды.

Оратория  дегеніміз-белгілі бір тақырыпқа жазылған жеке әнші, хор, симфониялық оркестр орындайтын бірнеше бөлімді музыкалық шығарма. Итальян тілінде айтамын деген мағынаны білдіреді.

Оратория типіне үлкен хор шығармалары , пассиондар енді; онда христостың қиналысы бейнеленген, ол латынның “passio -  қиналыс” деген сөзінен шыққан. Иогани Себастиан Бахтың (1685- 1750)  шығармашылығында кантато- ораториялық жанрларға көп көңіл бөлінген. Үш ораториясы “рождественская”, “пасхальная”, “На вознесение”, “Христов” религиялық мерекелермен байланысты, олардың музыкасында  лирика, юмор бар. Халықтың тұрмыс тіршілігі бейнеленген. Бах 300-ге жуық рухани кантаталар шығарған. Оның 200- дейі сақталып қалған, және 20 ақсүйектік  кантаталар сақталған. Ақсүйектік кантаталар жеке әншіге және оркестрдің камералық құрамына жазылған кантаталар. Оларда мүлдем хор әндері жоқ.

Ансамбльдің  жеке әншілермен алмастырылған. Бахтың осындай кантаталары. “Крестиандық”, “Кофейная”. Сәлемдесу кантаталары “Ойнаңдар көңілді толқындар”, «Жаса”, біршама хор номерлерінен тұрады. “Труба” қатты шырқа атты кантатасының”Мы прославим дружным пением”. Орыс сөзі. Алемасованың финалдық хоры табиғатқа көктемге арналған өмір гимні. Хор екі бөлімнен тұрады, әр қайсысын оркестр қайталайды. Хор партиялары жүрдектіктерімен ерекшеленеді. “Страсти по матерею”, “Страсти по Иоанну” Бахтың көлемі жағынан ең үлкен ораториялары.

Философиялық тереңдік, жоғарғы адамгершілік ойы ораторияға тән қасиеттері. Бахтың жоғарғы дәрежедегі шығармаларының бірі “Жоғарғы месса”. Ол си минор тональдігінде алты бөлімді құрылымда жазылған. Си минор мессасы ешқашан шіркеуде орындалмаған. Оның орындаушылары (сегіз дауысты хор, жеке әншілер, екі сопрано альт және тенор) және симфониялық оркестрдің үлкен құрамы. Бах үлкен шығармалар циклін жазған. 15 хор, 6 ария, 3 дуэт. Си минор мессасының бірінші бөлімі “Kurio”. Ол екі күрделі фугамен дуэттен тұрады. Ол “Сила тебе”, “Даруи нам мир”, деген мағыналарды білдіреді.

Композитор Генрийдің “Самсон” деген ораториясы бар. Композитор Гайдннің “Сотворение мира”, “Времена года” ораториялары бар.Бұл ораторияның либреттасын композитордың досы Барон Вам Свитен жазған.Ол осы тақырыптағы ағылшан жазушысы Джеймс Томсонның шығармасы негізінде жазған.

Халық өмірін кантата-ораториялық, хор және капеллалық кең формалы циклдар арқылы көрсету ісімен совет композиторлары 40-50 жылджардан бастап айналыса бастады. Осы жанрда жазған бірқатар шығармалар Қазақстан композиторларына да әсер етпей қойған жоқ. Соғыстан кейінгі он жылдың ішінде бұл жанрда Е.Брусиловскийдің «Советтік Қазақстан» және «Данқ» кантаталары, М.Төлебаевтың «Жастық» хор сюитас мен «Комунізм оттары» кантатасы, «Алатаудың етегінде» атты вокалдық хореографиялық композициясы, Қ.Қожамияровтың «Гүлденеді тың өлке» атты хор сюитасы мен Қ.Мусиннің «Тың тураклы кантат» атты шығармалары дүниеге кеплді. Бұлардың ішінде композитор Е.Брусиловскийдің (сөзін жазған Дм. Снегин) «Советтік Қазақстан» атты кантатасы Ұлы Қазан революциясыныңі 30жылдығына арналып жазылып, 1967 жылы тұңғыш рет орындалды.

Кантата тексті оқушыдан басқа үш солист (сопрано, альт, тенор) және ар алас хор орындайтындай етіліп, алкен симфониялық оркестрге арналып жазылды. Кантата салтанатты унисон түрінде басталады да,  терциялық аккордсыз орындалған триольді ерлер хоры іліп әкетеді. Бұл халықты өзінің сөзін тыңдауға шақырған ақынның дәстүрлі бастамасы сияқты болып көрінеді.

Қазақстан композиторларының алдында өзіндік ұлттық ерекшелігі бар көп дауысты хорға аранап шығармалар жазу міндеті тұрды. Осыған орай хорға арналған бірнеше сәтті шығармалар туды. Олардың қатарына: Б.Байқадамовтың «Біз Отанды сүйеміз» сюитасы, Ғ.Жұбанованың «Жалғыз емен», С.Мұхамеджановтың Абай текстінен жазған әндер циклын, М.Төлебаевтың «Жастық» атты хор сюитасын, Л.А. Хамидидің «Партия туралы әні», Е.Брусиловскийдің «Ақтамақ», «Бипыл», «Баянжан» сияқты халық әндерін өңдеулерін жатқызуға болады. Бұл шығармалардың ішінде өзінің и деялық мазмұнымен және халық полифониялық тәсілдерді меңгеруі жағынан ерекше көзге түскен шығармалардың бірі хор акапеллааға арап жазылған Б.Байқадамовтың «Біз Отанды сүйеміз» сюитасы. Сюитаның сөзін жазғандар – Қ.Сатыбалдин мен С.Мәуленов. текстін орысшаға аударған М.Лопиров.

Сюита музыкалық стилі мен идеялық бағыты жағынан біртұтас болғанымен ішкі мазмұны жағынан төрт бөліктен тұрады. Шығарманың «Біз Отанды сүйеміз» деп. Аталатын бір інші бөлімініде сонет адамдарының патріотизмі мен соғыстан кейінгі жылдардағы социалистік шығармашылықты қалпына келтіру жолындағы еңбекке деген ықылас, ынтасы көрінген. Сюитаның «Жайлау» деп. Аталатын екінші бөлімінде жаз жайлауда мал. Бағып жүрген колхозшы,  малшы өмірі табиғат сұлулығымен қоса тамашаланады. Бұл тұста домбыра үніне ұқсас сүйемелдеу фонында қарапайым мелодия дамиды. Мунда композитор қосалқыдауыстар хор тембрі не алкен мән беріп, музыканы баяу рйнатады. Музыканың жалпы тонымен қатар, кіріспе және қорытынды эпизоттарында домбра үні оның ырғақтық нақышы имитацияланып, халықтың еңбегі өмірінің музыкалы – поэтикалық картинасы жасалады.

Шығарманың үшінші бөлімі «Біз соғысқа жол бермейміз» деп аталған. Ондағы көңілсіз мелодия барлық бейбітшілік сүйгіш адамдарды жаңа соғыс қаупінің тұтанып кеутіне сақтандырғандай болады. Осы мелодия дами келе екпінді марш м елодиясына ауысады да, ол жаңадан соғыс ты болдырмау жөніндегі дүниежүзі халықтарының берген салтанатты антымен аяқталады.

Сюитаны «Бақыт әні» деп аталатын соңғы тарауында совет халқының шаттық еңбегі туралы ән айтылады. Тағы да халықтық, патриоттық ән «Алатаудың» мотивіне құралғ ан шаттық мелодиялы желдірме естіледі. Осы желдірме ш ығарманың соңында тағы да жаңа мелодия, жаңа ырғақтық ракурста естіледі. Б.Байқадамовтың бұл шығармасы акапеллаға арнап жазылған сюитасы тұтас  лиризмге толы оптимистик ш ығарма болып табылады. Ол өзінің образдылығымен және музыкалық партитурасының ұлттық стильде жазылған жарқын да сазды, жағымды мелодиясымен тыңдаушыны баулиды. Композитордың полифониялық фактура стильіндегі қазақ мелостарына лайықты тапқан жаңалығы оның халық әндері негіз інде жазылған төрт бөлімді сюитасынан айқ ын көрінеді. Әсіресе халықтың күлдіргі әні «Он алты қызда» бұл жай кеңінен пайдаланылған.

Шетел классик композиторлары

Вольфганг Амадей Моцарт (1756-1791) шығармашылығы.

В.А.Моцарттың шығармашылығының көпшілігін хор музыкасы құрайды.Ол хор мен оркестге арналған төмендегідей күрделі құрылымдағы шығармалар жазған. “Кающиеся Давид”(Өкінген Давид), “Освобожденная Бетулия”(Босатылған Бетулия). Сонымен қатар мессалар, үлкен месса до минор “Күнге”(К солнцу) атты діни және ақсүйектік кантатасын жазды. “Реквием” композитордың теңдесі жоқ соңғы туындасы. Камералық шығармалардың ішінде бірнеше мотеттері және діни шығармалары “Kуrie” “Misserere” гимндер, канондар және басқалары бар. Моцарттың жазғы кеш және “Ave verum corpus” деген хорлары өте танымал. Жазғы кеш төрт дауысты аралас хорға арналған хор миниатюрасы. Хор музыкасы тыныштыққа, тазалыққа толы. Кешкі табиғаттың суреті жарық сәуле, таза ауаға байланысты адамның көтеріңкі көңіл күйін шебер суреттеген.

“Ave verum corpus” хоры Моцарттың тағы да бір теңдесі жоқ миниатюрасы. Оның тональдіктері ре мажор, ля мажор, фа мажорда жазылған. Осы шығарманың көркемдік қасиетін П.И.Чайковский өзінің “Моцартина” деген кантатасында қолданған.

Франц Шуберт (1797-1828) шығармашылығы.

Австрияның көрнекті композиоры, Вена романтикалық мектебінің негізін қалаушы, жас күнінен хор музыкасымен етене араласқан, сарай әншісі болған, кейін Вена сарай капелласында әнші болған үлкен өнер иесі. Шуберттің хор шығармашылығы әртүрлі. Мессалар, кантаталар, олардың арасында “Мириамның жеңіс әні” және жүзден аса әртүрлі құрамға, әр түрлі санға арнап жазған хор шығармалары. Шуберттың хорларында оның романстары мен әндеріндегі сияқты вокалдық ән жазу шеберлігі көрінеді, Австрия ұлттық музыкасымен байланысы сезіледі. 50 ден астам хор миниатюралары ерлер даусына арналып жазылған, XIX ғасырдың басында Австрия мен Германияда ерлердің ансамбльдік ән айтуы кеңінен таралған болатын. Шуберттың ерте кездегі шығармалары өте жарық, өткір тіл мен табиғатты, махаббатты жырлаған. Кейбіреулері бір куплет, кейбіреулері екі-үш бөлімді құрылымнан тұрады. Мысалы хорлары: “Түн”, “Хоровод”, “Махаббат”, “Ескекшілер әні”, “Алыстағы аруға”. Кейбір хорлары лирико-табиғаттың мазмұнында күрделі формада жазылған. Олар: “Бұлбұл”, “Көктем әні”, “Табиғаттан ләззат алу”, “Ауыл”, “Серенада”, “Махаббат әмірі”. Хор жанрында болмасын, ән жанрында болмасын Шуберт адамның ішкі дүниесін, оның сезімін, көңіл-күйін шебер бейнелеген.

Мендельсон Бартольди – неміс композиторы, дирижер, органшы, музыка қоғамының қайраткері. Дәулетті жанұяда туып, жалпы және терең музыкалық білім алған. К.Ф.Цельтер (композициядан) мен Л.Бергерден (фортепианодан) оқыды. Фортепиано, скрипкада ойнаумен және музыка шығарумен жас кезінен-ақ шұғылданды. 1829 жылы Мендельсонның басшылығымен Берлинде И.С.Бахтың “Матфейше азаптары” орындалып, ол ХІХ ғасырдағы бахтық вокалдық музыканың “қайта өркндеуіне” негіз салды. Мендельсонның Италияда (1830), Парижде (1832) т.б. жерлерде болуы әрі көрнекті музыканттармен, солардың ішінде Ф.Листпен танысуы оның талантын ұштай түсті. 1835 жылдан Лейпцигтегі Гевандхауз концерттеріне жетекшілік етті. Ол осында Германияның тұңғыш консерваториясын ұйымдасытырып, Лейпциг мектебінің негізін қалады. Мендельсон табиғатты, фантастиканы, ұлттық-поэтикалық образды аса нәзік, гармониялық сезімталдылықпен суреттеп музыка тілімен жеткізе білген және классикалық дәстүрден қол үзбеен романтик-композитор. Әр түрлі жанрда көптеген шығармалар жазды: оркестрге арналған “Жазғы түндегі құс” (1826), “Теңіз тыныштығы және сәтті жүзу” (1828), “Мелузина ару туралы ертегі” (1833) увертюралары, “Италияндық” пен “Шотладық” (1833,1842) атты симфониялары, скрипка мен оркестрге арналған концерті (1844), фортепианоға арналған 2 концерті (1831,1837) т.б. Мендельсон шығармалырының толық жинағы (36 том( 1874-1877 жылы Лейпцигте басылып шықты.

Роберт Шуман – неміс композиторы, музыка жазушысы, қоғам қайраткері. ХІХ ғасырдағы прогрессшіл романтикалық өнердің көрнекті өкілі. Ол 1828 жылы  1810 жылы 8 шілдеде Цвиккору қаласында дүниеге келген. Оның музыка мен таныстығы 6 жасында басталды. 7 жасында музыкалық шағырмалар жаза бастады. Оның ең алғышқы би мен фортепианоға арналған шығаралыры жарық көрді. Р.Шуманның ұстазы жергілікті педагог Кунит алғышқы музыкалық білімнен басқа ештеңе үйрете алмады. Бірақта жас баланың керемет пианисті қабілеті үлкен табыстарға жетті. Ол гимназиядағы мерекелік кештер мен концерттерде өнер көрсетті. Р.Шуманның үйі ноталық әебиеттерге толы болды. Аса қызығушылық пен Моцарт пен Вебердің опералық клавирімен танысты. Гимназияда оқып жүрген кезінде 4 қолға арналған Моцарт, Бетховен, Гайдн шығармаларымен танысты. Осы кезден бста музыкалық қабілеті ашылды. Ол кәсіби музыкант болуддыармандады. Бірақ 1826 жылы әкесінің өлімі бұл шешімге кедергі келтірді. Анасының шешімімен гимназияны бітірген соң, Лейпциг және Гейельбер университеттерінде оқыды. 1830 жылдан Шуман біржола өнер жолында еңбек етті. В.Вик (фортепианодан) пен Г.Дорннан (композициядан) сабақ алды. Шуманның үйымдастыруында 1834 жылдан “Жаңамузыкалықжурнал” шығарыла бастады. 10 жыл қатарынан осы журналдың негізгі авторы әрі редакторы боды. Педагогикалық қызметпен шұғылданды. Дирижер ретінде концерттерге (184 эжылы,Ресейде) қатысты. Ол – “Геновева” (1848,1850 ж. қойылды) операсының, “Пейіш пен пері” (1843) ораториясының, Дж.Байронның “Манифредіне”(1848-49) жазылған музыканың, 4 симфонияның (“Көктегі” (1841), “Рейтингтік” (1850)), концерттердің, камералық аспаптық шығармалардың, фортепианоға арналған үш сонатаның (1835, 1835-38, 1836), фантазиялардың (“Көбелектер” (1837), “Карнавал” (1835), “Крейслериано” (1838)), хорлар мен әндердің (“Ақын махаббаты”, “Әйелдің махаббаты мен өмірі” 1840) т.б.авторы.

Музыкалық оқу мекемелері

Елімізде музыкалық оқу орындары көптеп саналады.Музыка мектептері, өнер мактептері, музыкалық колледждер,консерваториялар, музыкалық академиялар. Сонымен қатар жоғарғы оқу орындары институттар мен университетердің музыка маманын дайындайтын факультеттер, арнаулы орта білім беретін гуманитарлық колледждің “музыкалық білім” мамандығын дайындайтын бөлімдер. Әрбір оқу орнының өзінің хор ұжымдары бар, әрбір курстың курстық хорлры және жиынтық хорлары бар.

Көркемөнерпаздар үйірмелері барлық мекемелерде, кәсіпорындарда бар. Жалпыға білім беретін мектептердің барлығында өзінің хор ұжымдары бар. Көркемөнерпаздар үйірмелеріне музыкалық қабілеттері бар, ән салуға біршама дағдыланған, есту, есте сақтау, ырғақты сезіну қабілеттері жақсы дамыған өнерпазддар қабылданады.Хор көпшіл ұжымды өнер. Хор ұжымында ән айту өнерпаздың жан-жақты дамуына эстетикалық тәрбиесіне әсер етеді. Жақсымен жаманды ажыратуды үйренеді. Қазақстан композиторларының шығармаларымен танысады, орыс және шетел композиторларының озық шығармаларымен танысады.

Вокалдық ансамбльдер бірлесіп  ән айтатын, дауыстары, дауыс бояулары жақсы, музыкалық қабілеттері жақсы дамыған 12-16 әншілерден тұратын топ.Вокалдық ансамбльдер әндерді сүйемелдеумен де, сүйемелдеусіз де  орындайды. Вокалдық ансамбльдердің репертуары  өте бай болады. Вокалдық ансамбль біртектес және аралас болады.Біртектес болғанда ер балалар дауыстарынан  немесе қыз балалар  дауыстарынан тұрады. 16- әншіден тұратын вокалды топта.

                     4 әнші сопрано дауысын құрайды.

                     4 әнші  альт дауысын құрайды.

                     4 әнші тенор дауысын құрайды.

                     4  әнші  бас  дауысын құрайды.

                        Біртектес вокалды топ болғанда.

                     4 дауыс сопрано 1-ге беріледі.

                     4 дауыс сопрано 2-ге беріледі.

                     4 дауыс  альт  1-ге беріледі.

                     4  дауыс альт  2-ге беріледі.

Балалар хор шығармашылығы

Мектепте сыныптан тыс музыкалық жұмыстың ең көп тараған түрі – хор  үйірмесі. Хор үйірмесіне белсене қатысу, баланың музыка тілін жақсы терең түсінуіне әсерін тигізеді.  Баланың өз орындауына жауапкершілігі артып әншілік шеберлікке дағдылана бастайды. Хор шығармаларын көркем орындау шеберлігі оқушының сол шығарманы жете терең түсінуіне, ән-хор дағдыларын меңгеруіне байланысты жүзеге асады. Әр шығарманың өз мәнрінде мағынасын сезіну, сол шығарманы беріле орындау, баланың музыкаға деген сезімін, ынтасын, орындау шеберлігін тәрбиелейді.

Міне, осындай жұмыстар жүргізу арқылы оқушыларға эстетикалық тәрбие беріледі. Хор үйірмесінің негізгі мақсаты оқушылардың музыкалық қабілеттерін арттыру, хор шығармаларына қызықтыру, музыкалық ой-өрісін кеңейту. Сонымен қатар оқушылардың ән сабағынан алған білімдерін әрі қарай өсіре отырып жетілдіру, осы хор үйірмесінің негізгі міндеті. Сондықфтан да хор үйірмесінің сабағында өткен әндерді қайталамай, одан гөрі күрделірек шығармаларды репертуарлық жоспарына енгізіп, жоғары музыкалық талаптарға сай орындаттыруға тиіс. Балалар хорының орындаушылық сипаты жас ерекшеліктерне байланысты.

Вокалдық орындау мүмкіншіліктерімен тығыз байланысты. Хор ұйымдастыруда балардың жас ерекшеліктеріне көп байланысты. Міне осыған байланысты хор үйірмелері оқушылардың жас ерекшеліктеріне байланысты.

  1. Кішкентайлар хоры 1-3 сынып оқушылары.
  2. Орташалар хоры 3-5 сынып оқушылары.
  3. Үлкендер хоры 5-8 немесе 8-11 сынып оқушылары.

Балалар хорына арналған шығармалар көптеп саналады. Олар сүйемелдусіз айтылатын әндер – аккапеллалар, сүйемелдеумен айтылатын әндер, жеке әншімен хорға арналған шығармалар. Балалар хор шығармалары әртүрлі сипатта, әртүрлі ырғақта, екпінде, жылдамдықта жазылады. Мазмұны жағынан әртүрлі болады. Хор шығармалары көпшілігі сүйемелдеумен орындалады. Балалар компоиторлары көптеп саналады. Олар -  Ө.Байділдаев, И.Нүсіпбаев. К.Қуатбаев.

 Ө.Байділдаев 1932 жылы Жамбыл облысы, Қордай ауданы, Күнбатыс ауылында дүниеге келген. 1954 жылы Алмати мемлекетік консерваториясын бітірген. Шығармаралы: “Туған Отан”, “Шырқа ән”, “Жаңа жылдық ән”, “Сен бәріненде сүйкімдісің”, “Шекарашылар әні”т.б. Ө.Байділдаев 5 сыныпқа оқулық жазған композитор. Балалардың дауыс ерекшеліктерін олардың дауыс көлемін жақсы білетін композитор, әндері жеңілдіктерімен, жүрдектіліктерімен, көңілділігімен, жұмсақтылығымен, әуезділігімен дараланады.

Б.Байқадамов – 1917 жылы Торғай облысында туды. Б.Байқадамов Жамбыл атындағы мемлекеттік  сыйлықтың лауреаты, Москва қаласында өткен дүниежүзілік фестивальдің лауреаты. Қазақстанға еңбек сіңірген қайраткер. Шығармалары: опарасы “Ағайша”, музыкалық комедія “Майра”, “Жас өмір” драмасына жазған музыка. Сүйемелдеумен “Балалар әндер жинағы”, сүйемелдеусіз “Балалар сюитасы”, “Біз Отанды сүйеміз”, төрт хор поэмасы, вокалды-хореографиялық композициялар.

И.Нүсіпбаев – Қазақстандағы көрнекті балалар композиторы. Шығармалары қарапайымдылығы мен турашылдығы мен әуеннің кеңдігімен, терең мазмұнымен ерекшеленеді. Әндерінің тақырыптары әртүрлі: Отан тақырыбы, туған ел, туған жер, мектеп тақырыптары. Мысалы, “Мұғалім ғазиз, мұғалім”, “Мұғалім ол біздің”.

Қ.Қуатбаев – 1935 жылы Талдықорған облысы, Сарқант ауданы, Сарқаант ауылында туылған. Құрманғазы атындағы мемлекеттік консераторияны дирижерлау класы бойынша бітірген. Шығармалары: “Балаларға арналған әндер, билер ойындар”, “Таңсәріде”, “Ол не, бұл не”, “Музыкалық сауат”, “Қысқаша музыкалық сөздік”.

Халық әндерінің хор репертуарынан орын алуы

Халық әні- бұл ежелден келе жатқан ауызша шығармашылықтың бір түрі. Халық әні адамдардың тұрмыс-салт дәстүрлерімен бірге еңбек қызметтеріне байланысты болған. Халық әні қатар және шумақ формасында жиі мәнерленіп орындалады.

Халық әні шешуші мәнге ие жеке шығармашылық процесс.

Халықтық өлеңдердің репертуарында ерекше орынды ақындардың сөзіне жазылған өлеңдері және халықтық әндерге қабылданған авторлық әуендердің фольклорлық варианттары алады. Халық әні әр халықтың өмірінде, мәдениетінде үлкен орын алады. Адам өмірін әнсіз елестету мүмкін емес, адам өмірге әнмен келіп әнмен өтеді. 

Абай  Құнанбаев қазақтың ұлы ақыны. Абай (Ибраһим) Құнанбаев 1845 жылы Семей облысы қазіргі Абай ауданы, Шыңғыс тауында туған. Өз әкесі Құанбай, арғы атасы Ырғызбай, атасы Өскенбай бәрі де тобықты руының билеушілері  болған. Абай жас кезінен ақ өлең, әңгіме, ертегі аңыздарды естуге әуес болды. Әжесі Зере мен анасы Ұлжанның  аузынан естіген ертегі аңыздар Абай сусындаған халық әдебиетінің алғашқы үлгілері болып саналады. Абайдың зор еңбегі сол, ол халықтардың бір-бірімен туысқандасуына музыкалық өнердің пргрешіл маңызы барлыған терең ұғынды. Сөйтіп өзінің ән-күй шығармашылығымен бұл ұлы іске жемісті түрде үлес қосты. Абай өз өлеңдерінің әндерін жазып алған жоқ, халық дәстүрі бойынша ауыздан ауызға көшу арқылы осы дәуірге жетіп отыр. Абай әндері өздерінің сан жағынан көп еместігіне қарамастан, ақынның музыкалық талантының зор және сегіз қырлылығын көрсетеді. Сонымен  ән-күй шығармашылығында Абай өз халқының жалынды ағартушысы, халқының досы, әрі ағартушысы және қазақ халқы мен орыс халқы арасында достық пен туысқандықтың   қорғаушысы болып саналады. Абай әндері: “Айттым сәлем Қаламқас”, “Желсіз түнде жарық ай”, “Бойы бұлғаң”,  “Онегиннің Татьянаға жазған хаты”, “Көзімнің қарасы”, “Сегіз аяқ” т.б.

Ақан Сері.1843 жылв Көкшетау облысы, Қоскөл елді мекенінде дүниеге келді. Кейбір жазбаларда 1834 жылы туылған деп айтылады. Ақан Сері 1913 жылы қайтыс болады. Әндері: “Балхадиша”,  “Белде, белде, бел асар”, “Желдірме”, “Қараторғай”, “Көкжендет”, “Құлагер”, “Мақпал”, “Маңмаңгер”, “Нурила”, “Сырымбет” т.б.

Құлагер әнінің шығу тарихы Әлібек батыр Ақан Серіге “Қараторғай” атты бүркіт береді. Жылдар өте береді. Бүркіт қартаяды. Ақан Сері күні өтіп бара жатқан құсына қарап “Қараторғай” әнін шығарады.

“Жас кезімізден бірге өскен құрбым едің,

Сені қалай мәңгілікке жоғалтамын” деп жырлайды.

Біржан сал. 1831 жылы Көкшетау облысы, Еңбекшілдер  ауданы, Ербол атты елді мекенде дүниеге келді.  1894 жылы өмірден өтеді.

Шығармалары: Композитордың  белгілі әндері: “Айтбай”, “Аққуым”, “Ақ серкеш”, “Алтын балдақ”, “Біржан сал”, “Бұрым”, “Ғашық жар”, “Жайма шуақ”, “Жамбас сипар”, “Кернекіл”, “Ләлім шырақ”, “Мати Дәулен”, “Тел қоңыр” және басқалары.

Майра 1896 жылы Повлодар қаласында дүниеге келіп 1929 жылы қайтыс болған. Әндері: “Бақша”, “Ертіс”, “Қызыл гүл”, “Майра” және басқалай  “Ертіс” әнінің туу тарихы. Майраның балалық шағы  суы кемерінен асқан Ертіс өзенінің жағасында өтті. Балалық шағы, есейіп бой жеткен кезі қуанышы мен қайғысы, барлығы осы Ертіс өзенімен байланысты. Бұл әнді Майра өмірінің соңғы жылында шығарған. Екінші бір теңдесі жоқ әні “Бақша”. Майра өзінің сүйген жары Әбілмәжіммен өте бақытты өмір сүреді. Бірақ бақыты көпке созылмайды. Сол кезе өзінің жоғалған махаббатына деген ыстық сезімін Майра осы әнрінде білдіреді.

Балуан Шолақ 1864 жылы Жамбыл облысының Хан тауы етегінде дүниеге келген. Шын  аты Нұрмағамбет. Оны Шолақ деп атап кеткен. Себебі оның бала жасынан  оң қолының саусақтары мыжылған болатын. Ол 1919 жылы дүниеден өтті. Шығармалары: “Ғалия”, “Дікілдек”, “Желдірме”, “Кенже қоңыр”, “Кокчетау”, “Қос алқа”, “Қос б арабан”, “Талды көл”, “Сарын”, “Сентябрь” және басқалар.

“Ғалия” әнінің қысқаша мазмұны. Балуан Шолақтың өмірінде өте келісті келген ұзын, аппақ қардай  сұлу Ғалия есімді қыз үлкен орын алған. Ғалия әнін композитор аз да болса жүректе мәңгілікке қалған шынайы махаббатына арнайды. “Сентяберь” әнінің мазмұныны Шолақ жақсы шабандоз балуан болатын. Сентябрь жәрмеңкесінде 50 пудтық ауырлықты көтереді. Бұл оның өмірге қызығушылық сезімдерге толы, көңілді сентябрь әнінің тууына себеп болады.

Мәди 1880 жылы Семей Губерниясы, Қарқаралы ауданының Едірей ауылында дүниеге келген. Кейбір анықтамаларда Мәдиді 1888 жылы туылған дейді. 1921 жылы өмірден өткен.  Әндері: “Қара кесек”, “Мәди”, “Шіркін-ай”, “Ұш қара”. “Қара кесек” әнін түрмеде отырған кезінде, бостан-бос өтіп жатқан  сүреңсіз өміріне арнап жазған. Бірақ ол қажымайды, қайта қайраттанып  “Қара кесек” әнін жазады. “Шіркін-ай” әні бұл әнді түрмеден шыққан жазады. “Мәди” әні ұлы октябрь социалистік революциясы орнаған қуынышымен туады. Мәди кеңес үкіметіне көмектесуіне тырысады. “Мәди” әні қуанышқа, шаттыққа толы ән.

Орыстың опералық хор туындылары

Опера дегеніміз-сахнада қойылу  үшін жазылған көлемді музыкалық драмалық шығарма. Операдағы барлық сөз бен қимыл музыка арқылы жеткізіледі. Оны орындауға жеке орындаушы да, ансамбль де, хор да,  оркестр де қатысады. Операда ән, ария, би, симфониялық шығармалар орындалады. Операны бірнеше жанрлардың жиынтығы деп қарауға болады. Онда ең әуелі либретто болуы шарт, сондай-ақ сахнаға бейімделген музыка жазылады, сахналық көріністерге байланысты түрлі декорациялар, киімдер дайындалады. Операға қатысты терминдерге тоқталып өтсек.

Либретто-опера балет және ораторияның әдеби поэтикалық мәтіні.

Лейтмотив-музыкалық шығарманың негізгі әуені және осы әуеннің бүкіл шығарма бойына жүріп отыруы.

Увертюра – опералық шығарманың орындалу алдындағы музыкалық кіріспесі.

Ария – белгілі бір кейіпкердің бейнесін ашатын жеке ән.

Ариоза – арияның шағын түрі.

19 ғасырдың бас кезінде белең алған романтикалық тенденцияға байланысты опера жанрында, аңыз ертегі мен халықтық-эпикалық, қаһармандық тақырыпқа (С.И.Давыдовтың «Леста, Днепр су перісі», К.А.Кавостың «Илья батыры», «Иван Сусанині» т.б.) ден қою басым болды. Романтикалық операның Глинкаға дейінгі ірі өкілі А.Н.Верстовский баллада жанрына да елеулі еңбек етті. 30-40 жылдары М.И.Глинка творчествосы классикалық орыс музыкасының жаңа дәуіріне жол ашты. Оның творчествосы арқылы орыс музыкалық мектебі ұлттық европалық музыка мектептерінің алдыңғы санатынан орын алды. Осы тұста музыкалық бейнелей құралының кілтін адамның шынайы сөйлеу тілінен іздеген А.С.Даргомыжеский қанық бояулы, әлеуметтік шындыққа толы музыкалық образдар ( «Тас мейман» т.б.) жасады. 50-60 жылдары музыка өмірінің ауқымы кеңіп, кәсіби музыкалық білім беру қлға алынды. Бұл салада А.Г.Рубинштейннің басшылығымен ұйымдастырылған Орыс музыка қоғамы елеулі еңбек етті. Петербург (1862), Мәскеу (1866) консерваториялары шаңырақ көтерді. 1862 жылы Петербургте тегін оқытатын музыка мектебі ашылды. 60 жылдардағы революциялық-демократиялық идеялар «Құдіретті топ» композиторларының творчествосынан айқын көрініс тапты.

Михайл Иванович Глинка (1804-1857).

Глинка – орыс халық классикалық музыкасының негізін қалаушы ұлы орыс композиторы. Оның «Иван Сусанин»  және «Руслан и Людмила» опералары арқылы тарихи эпос пен салт-дәстүрді бейнелейді. Мұнда басты кейіпкер ретінде халықтарды бейнелей отырып, мұнда біріккен сахналық хорды Глинка өзінің операсында байқатты.

«Иван Сусанин» операсындағы интрадукция хоры естіледі. Оның бір бөлімінде орыс әскерлерін крестян хорымен өздерінің селосына қарсы алады.  Халық әндерінің стилімен «Менің отаным» хорын жазды.  Басты тақырып кең көлемде шығалы, ал оны ұстап тұрушы ерлер хоры. «Хороша у нас река» бұл хорда тенор мен альт унисонда айтылады. «Разгулялися разливалися»-операның үшінші көріністің хоры. Өлешімі 5/4.

Операдағы  басты идея орыс халқының ерлігі мен патриоттығын бейнелейді. «Руслан и Людмила» операсының бірінші және бесінші қимылдары ескі Рустың музыкалы мінездемесі жарқын берілген. Интрадукциясы Киевтік княз Светозардың бақшасында үйлену тойдың әдет-ғұрыптарын суреттейді. «Ах ты свет Людмила» аралас хоры өте қайғылы, Людмилының қоштасуы және мәңгілік ұйқыға кеткендігі туралы. Хор әртүрлі ладта жазылған. (ре-moll – фа dur –ре moll) . Куплетті варияциялық формада жазылған.

Екінші хоры «Не проснется птичка утром» бұл хор басқаларға қарағанда мелодиясы өте толқынды және өте жұмсақ.

Даргомыжский Александр Сергеевич 1813 жылы 14  ақпанда Тульск губерниясында дүниеге келген.

1834 жылы Даргомыжеский Глинкамен кездесіп, өзінің бірінші операсын жазды. Көптеген ізденістерден кейін композитор В.Гюгоның “Собор Парижской богоматери” атты романының сюжетін таңдайды. Композиторға  романдағы романтикалық сюжет, адамның күшті мінез-құлық көріністері, драматизмнің күштілігі ұнайды. “Эсмеральда” атты операны  созылып, 1841 жылы аяқтайды. Осы кезде композитор Пушкиннің “Торжество Вакха” атты өлеңіне кантата жазады, кейіннен бұл кантата операға беріледі.

Уақыт өте келе Даргомыжеский өзіндік ерекшелігі бар композитор ретінде кеңінен таныла бастады. 1840 жылдардың басында Петербургте аспаптық және вокалдық әуенге қызығушылар орталығы пайда болды.  Бұл орталықтың басшысы, оркестр мен хор жетекшісі болып Даргомыжеский тағайындалады.

Даргомыжеский ұлттық орыс операсын жазуды армандайды. Сөйтіп Пушкиннің “Русалка” атты князға алданған қарапайым шаруа қызының қайғылы өмірін суреттейтін әлеуметтік драмасын таңдайды. Композитор бұл операны әдебиеттегі ұлттық поэзияның  ауызша үлгілері мен салт-дәстүр, әдет ғұрыптарды пайдалана отырып жазады.

1840 жылдардың соңында Даргомыжеский шығармашылығы үлкен жетістікке қол жеткізеді. Оның ең алғашқы  “Эсмеральда” атты операсы Мәсукедің опералық театрында қойылуға алынады. 1874 жылы желтоқсанда бұл операның  премьерасы  сәтті өтеді. Бұл жетістік композиторда қуаныш сезімдерін ұялатып, “Эсмеральда” операсын петергтік театрларда қоюға шешім қабылдайды.

Даргомыжеский “Русалканы” және музыкалық туындыларды жазуды тоқтатып, өз уақытын әншілерді дайындауға жұмсайды. Даргомыжескийде Глинка сияқты ұлттық вокалдық мектепті дамытуға ат салысады.

1853 жылы сәуірден бастап композитор “Русалкамен” жұмыс жасауды қайтадан қолға алады.  Осы жылы Одоевскиймен және басқада достарының көмегімен Даргомыжескийдің шығармаларынан құрылған концерт өткізілді.  Онда Петербургтің атақты әншілері мен Полина Виардо қатысады.

“Русалканың” премьерасы 1856 жылы 16 мамырда Петербург театрының сахнасында қойылды. Бұл спектакльге ең үздік әртістер қатысты. Бірақ бұл опера ешқандай жетістіктерге қол жеткізбеді.  Сол кездегі аристократтық басылымдар ең негізгі деп императорлық театрларға барушыларды танып, отандық композиторладың операларына назар аударатын.   Бірақ бұл операны Глинка өте жоғары бағалаған.

“Русалка”, сонымен қатар “Иван Сусанин”, “Руслан и Людмила” классикалық үлгідегі опералар болып, орыстың ұлтттық опера мектебін жоғары дәрежеге көтерген.

Шетеде жүрген кезінде композитордың қарындасы Софья достарымен бірлесіп император театырында  “Рускалканы” қоюға келіседі.

“Русалканы” сахнада қою 1865 жылдың ең соңғы айларына жоспараланды. Осы спектакль арқылы  1867жылы А.Г.Рубинштейн Даргомыжескийді орыс музика қоғамына шақырады. Ол кейінен осы қоғамның жетекшісі болып тағайындалады. Балакиревтің шақыруымен симфониялық концерттерде дирижерлық етеді.

Композитордың шығармашылыққа қызығуы арқасында ол өзінің “Каменный гость” атты операсын жазды  Бұл опера Пушкиннің “шағын трагедиясының”  негізінде жазылған. Бірақ бұл операны даргомыжеский аяқтай алмай, оның жас достары Кюи мен Римський-Корсаков аяқтайды. Бұл операның прьемерасы 1872 жылы қойылады.