Бас бет Авторы Посты от Aknur Aknur

Aknur Aknur

1262 ПОСТЫ 0 КОММЕНТАРИИ

Дирижерлық білім және тәжірибе. дирижерлық аппаратпен жұмыс. дирижерлау техникасын меңгеру. дирижерлық...

Мектеп репертуарымен жұмыс.

Әнді хормен айтуға тәрбиелеу , әншілік өнерге баулу үшін, музыка мұғалімі балалар даусының даму ерекшелігін ,соған орай оқыту барысында қойылатын талаптарды жақсы менгеріп әрі қарай тәрбиелеудің барлық шарттарын сақтау тиіс.Балалар дауысын тәрбиелеуге қойылатын талаптаролардың жас ерекшеліктерін ескере отырып іске асырылады, тек сонда ғана сәби үнінің сыңғырлаған таза, ашық, өзіне тән дауыс бояуы сақталадыы.

Құрамындағы балалардың жас мөлшеріне қарай балалар хоры үш топқа бөлінеді:

төменгі сынып оқушуларының хоры(1-4 сыныптар), орташа сыныптар (5-7 сыныптар), жоғарғы сыныптар хоры (8-11 сыныптар).

Композитор хорға арнап шығармалар жазғанда , әрбір хор партиясының әуендік бағыты айқын қөрініп тұруы үшін оны бөлек нота сызығына түсіреді.

Балалар дауысы дискант деп аталады. Балалардыңжоғарғы (жіңішке) даусы-сопрано.Балалардың төменгі (жіңішке) дауысы- альт .

Бірыңғай балалар хоры дискант немесе альт дауыстарынан тұрады. Балалар хорының дауыстары әйелдер хорының дауыстарына сәйкес деуге болады.Балалар хорының дауыстары дыбыс көлемі жағынан кішілеу, сол сияқты үн шығары сипаты де әйелдер дауыстарына қарағанда нәзіктілеу естіледі.

Дирижерлықету дегеніміз – кең мағынада алсақ , хор ұжымдары оркестр және басқада ансамбльдер орындайтын музыкалық шығарманы жеке бір маманның басқаруы деген сөз . Ал ән салуда немесе сольфеджио сабағында қолдансақ ,біріншіден санауды , яғни уақыттың ұзақтығын және ұя бөлігі үлестерінің алмасуын көрсететін , екіншіден берілген шығарманың екпінін анықтап ,белгілейтін тәсіл деп тусінуіміз шарт.

Дирижерлау уақытында корпусымыз тік , иықпенкеудеміз,көтерінкі болуытиіс.Бүгіліптұруға , иықтытүсіруге болмайды.Корпусты дұрыс ұстау дирижердың дем алуына әсер етеді.

Бас- дирижерлау кезінде сәл көтерінкі. Осылай тұрыс біршама ыңғайлы. Басты көтеріп дирижерлау барлық хор мүшелерін анық көреді. Дирижердың көз қарасы үлкен роль атқарады (шығарманы орындауға көңіл бөлу, сүйемелдеу үшін аспапқа орындауын көрсету).

Дирижерлау уақытында оң аяқты сәл алға шығарусебебікорпустыңтұрақты тірек қызметін атқарады,дененің тепе теңдігін үстау.

Қол – дирижердың ең негізгі бөлігі болып табылады. Қолдың әрбір қимылы шығармалардың орындалуына талапқа сап дирижерлануы тиіс.Қол-саусақтардан, буын ,шынтақ,иықтан тұрады.Дирижерллық аппаратты еркі мен жұмсарту мен босату үшін жаттығулар (тұтас қолдың шынтақтың, ұсақ саусақтардың қозғалыстары)дирижерлық штрихтар ( non legato, legato) ,(саусақтармен сылау) жай қимылмен бүгілген дөңес жеке саусақтарменжәне тұтас қолмен жасайтын жаттығулар.

Екі қолымызды алға қарап көкірек тұста созамыз .Арттан қарағанда екі қол шынтағымыз көрінбеу керек. Алақанымыз көрінбес үшін саусақтарымызды домалақ зат ұстағандай етіп ,қалыпқа келтіреміз.Қолға, саусақтарға ,иыққа ,шынтаққа арналған жаттығу:Екі қолды барынша жоғары көтерісалмақпен төмен тастау.

Дирижерлық орындаушылықтыңүш элементі «Көңіл аудару « Тыныс алу» ,»Түсу»

« Дыбыстың аяқталу кезеңі » .Аяқтау және аяқтау үшін көрсетілетін қосымша қимылды дайындау.Штрихтарды көрсету заңдылығы legatj, сызықтың игіштігі жұмсақтық нүктеге түсу және non legato.

Дирижерлық ету тәсілдерінің негізінде екі үлестік, үш үлестікқол бұлғау мен көрсету топтары жатады. Олар келесі сызбаларда көрсетілген.

а)Жай екі үлесті көлем - екі қол сермеу арқылы (бірінші ретте төменге

қарай , екінші ретте жоғары қарай) көрсетіледі. Тәсілдің екінші түрі

қол бұлғап көрсетудің бірінші түрінен гөрі көрер көзге сүйкімдірек әрі

биязылау көрінеді.

1ә)Барлық үш үлесті көлемдер – қолды үш рет бұлғау арқылы көрсетіледі:

төменге , оңжаққа және жоғары қарай.

  • 2

Семестр бойынша 5-6 шығарма үйретiледiоның iшiнде орыс және қазақ мектептерiнiң 1-2 сыныпқа арналған 2 мектеп репертуарысүйемелдеуiмен және сүйемелдеусiз 4 шығарма : 2\4 екi еселiк үлестегi өлшемдегi шығарма үйрету ; 3\4 үш еселiк үлестегi шығарма үйрету ; 4\4 төрт еселiк үлестегi шығарма үйрету ;

Музыка мұғалімін дайындаудағы дирижерлық класстың қызметі. Балалар хор коллективтерін ұйымдастыру.«Хордың міндеттері» пәнінің міндеттері жайлы түсіндіру.

Дирижерлық аппаратты еркімен жұмсарту мен босату үшін жаттығулар жасау.

Дирижердың негізгі позициялармен, дириж-қ қимылдардың элементтерімен жұмыс.

Дирижерлық орындаушылықтың алғашқы үш элементі: «Көңіл аудару» «Тыныс алу» «Дыбыстық аяқталу» кезеңімен жұмыс.

Дирижерлық техниканың әдістерімен жұмыс, өлшемдерге байланысты тактілеу (метроритм).

Дирижерлық схемасын үйрену. Тактыдағы әр түрлі үлестерге «бастау» және «аяқтау».

Семестр бойынша 5-6 шығарма үйрену, оның ішінде орыс және қазақ мектептерінің І-ІІ сыныпқа арналған 2 мектеп репертуары.

Штрихтармен, динамикалық белгілермен жұмыс.

  1. 2/4 екі еселік үлестегі өлшемге шығарма үйрену
  2. 3/4 үш еселік үлестегі өлшемге шығарма үйрену
  3. 4/4 төрт еселік үлестегі өлшемге шығарма үйрену

3 семестрде дирижерлау техникасын ары қарай жетiлдiру мақсатында 2\4; 3\4; 4\4 өлшемдердi менгерудi жалғастыру. Семестiрде 4-5 шығарма үйрену. Күрделi 5-6 үлестер өлшемдердi ,6 үлестi 6\4; 6\8 “ 6 ға” және ‘2 ге’ дирижерлау тәсiлiн үйрету.

1) 6\8 өлшем.2)6\4өлшем.

26

5

34

Мектеп репертуарын өз деңгейiнде орындау барысында бiреуiн 1 тон төмен және 1 тон жоғары транспозиция жасап үйренуге дағдыландыру. Мысалы,до мажор тональдiгiнде жазылған әндi ре мажор тональдiгiне транспозиция жасап үйрету.

Өмірбаяндық деректерді екшеу тәсілдері

Жоспар:

  1. Өмірбаяндық деректердің жиналу, сұрыпталу процесі
  2. Абай туралы деректердің ел ішінен жиналуы

²îëäàíûëàòûí ¸äåáèåòòåð òiçiìi

1.°óåçîâ М. Àáàé ²½íàíáàåâ.-À.,1995

2.Ñûçäûºîâ Қ. ̽õòàðòàíóäû» áåéì¸ëiì áåòòåði-À.,1997

3.̽õàìåòõàíîâ Қ. Àáàéäû» àºûí ø¸êiðòòåði-À.,1991

4.Áåêìûðçàºûçû С. ̽õòàðòàíó¹à êiðiñïå –Ø.,2000

5.Àõìåòîâ З. Àáàéäû» àºûíäûº ¸ëåìi –À.,1995

6.²½íàíáàé½ëû А. Øû¹.åêi òîìäûº òîëûº æèíà¹û. - À., “Æàçóøû”,1995

7.Мырзахметов М. Мухтар Әуезов және абайтану проблемалары. – А., 1982

  1. Мырзахметов М. Абайтану тарихы. – А., 1994

9.Àõìåòîâ Ç.Àáàéäû» àºûíäûº ¸ëåìi.À., “Àíà òiëi”,1995

  1. Әуезов М. Абайтану дәрістері. – А., 1994

Лекция мәтіні:

1.Абай өмірі мен шығармалары жайлы шындықтың негізін анықтау процесіне көз жіберсек, деректердің жиналу, сұрыпталу процесіндегі әр түрлі орын алған ерекшеліктерді де көреміз:

Абай өмірбаяны жөнінде туыс, жора-жолдас, бірге жасасқан сыр мінез адамдармен араласып, солармен көп әңгімелесуге, өмір шындығына қанығуға олардан естігендерін қағазға түсіруге, әсіресе олардан естелік жаздырып алуға шешуші мән бере қараған. Абаймен бірге өмір кешкен Ділдә, Әйгерім, Нұрғаным, Әуез, Шәкәрім, Көкбай, Тұрағұл, Кәкітайлармен тікелей кездесіп, көп әңгімелесу арқылы да Абай жайлы, ақын өлеңдеріндегі көп шындықтың желісін танып, сырына қанығады. Естелік жазып берген Көкбай мен Тұрағұлдар – ақын, жазушы, аудармашы ретінде сол орта, сол заман үшін аса білікті, Абай өмірі мен шығармаларының жазылу тарихына жетік кісілер ретінде айтарлықтай сенімді деректер көзіне айналды. Абай өмірбаянының 1924-1927 жылдары жазылған алғашқы нұсқасының желісінде негізінен Көкбай деректері пайдаланылғанын атап айтады. Абай өмірі, сол заман шындығы жайлы өздері араласып, көзі көрген көп нәрсенің сырын ішке жиған көкірегі шежіре, іші қазыналы, рухани байлығы мол адамдардан негізгі, өзекті деректер көзін сарқып алғаны ерекшеленіп тұрады.

Биограф Абаймен бірге жасасқан көп шындықтың айғақты куәгері болған бұл іспеттес кісілерден естігенін жазып алумен бірге оларды реті келген жерде көпшілікке ұсынып, баспасөз арқылы таныстырып отыруға да көп көңіл бөлген. Мысалы, 1933 жылы Көкбай, Тұраш естеліктері берілсе, 1940 жылы бұларға қоса Мәдияр, Қатпа, Әрхам, Мұсылманқұл әңгімелерімен үстей түседі.Ал 1943 жылы өзі экспедицияға барғанда естіген, жазып алған соны, тың деректер негізінде арнайы қосымша деректер тобын ұсынумен қатар “Ақын елінде” деген көркем очеркінің өзінде Абай өміріне қатысты аса мол деректер бар.

2.Абай өмірбаянын жазу мен романға деректер іздестірудегі негізгі ерекшеліктің өзі ел аузынан, Абай алдын көргендермен әңгімелесу, естеліктерін, керекті деген деректерін жазып алу жолымен жүргендігінде жатыр. 1924, 1936, 1943, 1945 жылы Абай еліне барғанда тағы да осы жолмен мол деректер көзін тауып қайтады. Абай өміріне байланысты көптеген тың деректерді Ермұса, Рахымжан, Сайра, Кәмен сияқты көпті көрген немесе көп әңгіме естіп, көнені ұққан саналы жандардан қаныға түседі. Осы жолда Салтанат жайлы әңгімені Ермұсадан естісе, Ербол жайлы көп шындықтың сырын Әмина Өмірзақованың анасы Ихиладан алады.

Абай өмірі жайлы деректерді үдете күш салып бір рет жиналуымен тоқтап қалмай, дүркін-дүркін уақыт өткізіп барып қайта аралап толассыз іздестірген М. Әуезов зерттеу, іздестіру жолында тапқан деректерін топтастырып, бір жерге жинақтап отырумен қатар (мысалы, ЛММА архиві, 28-29 п., т.б.) Абай өмірбаянын жазуға тікелей қатысы барларын жете пайдаланған.

Абай өмірбаянын жазумен ақын жайлы романдар сериясын жариялауда аса зор көлемдегі деректерді жинау - өз алдына атқарыларбір сала іс. Ал олардың табиғатын танып, терең түсінуге айтарлықтай өзекті тірек болған нәрсе – М.Әуезовтің сол ортада туып, жасынан көп дүниені көзбен көріп, өз үйі, ел арасына айтатын өткендегі шежірелі әңгіме – аңыздарға қанығып өсуінің де шешуші мәні болған.

Абай өмір тарихы, сол заман шындығы, сан қилы болып өткен ел басындағы елеулі оқиғалар жөнінде ұзақ жылдар бойы тынымсыз материал жинақтап оларды өмірбаянға не роман желісіне пайдалануға, оларға сергексын көзімен қарап, таңдап алуға көп көңіл бөлген. Әрбір оқиғалы дерекке, әңгіме-естелікте атйылған пікірлерге, оны айтушының көзқарасына терең талдау жасап, олардың ақынға айтқан пікірлерімен қатты санасқан. Осы тұрғыдан қарағанда биографтың тек обьективті тарихи шындыққа ғана жүгініп отыратын әдетті соңғы кезде Абай өмірбаяны жайлы еңбек жазуға ұмтылған С. Мұқанов, Ә. Жиреншин, Әрхам Ысқақов қолжазбаларына жазған сын пікірлерінде де ашық байқалады.

Биограф, тіпті,Абайдың өз немере туысы Әрхам Ысқақовтың Абай өмірбаяны жөніндегі қолжазбасына берген жазбаша пікірінде ұлы ақын өміріне байланысты ірілі-ұсақты оқиғалар мен жанама түрдегі көптеген деректерді танып бағалауында автордың ескілікті көзқарас шеңберінен шыға алмауын қатты сынға алады.

М. Әуезов Абайдың ғылыми өмірбаянын жазу үстінде, соңыра “Абай жолын” жазуға даярлану уақытында Құнанбай мен Бөжей арасындағы қосқыртысты жаулықтың шығу себебін, алыста жатқан түп төркінін көптеген қарт кісілермен тікелей сөйлесу арқылы жиналған көл-көсір деректерді салыстыру, талдау арықылы болып өткен тарихи шындықты анықтаған болатын. Өзі анықтап, шындыққа көзі жеткен оқиғаны сол қалпында пайдаланды да.

М. Әуезов қаламынан туған Абайдың ғылыми өмірбаяны - абайтану саласындағы бірегей еңбек. Өйткені Абай творчествосындағы заман талабы алға қойған озат пікірлердің дүиеге келуі мен ақын мұрат-мақсаттарының бейнеленуі сияқты күрделі рухани құбылыстарды тек Абай өмірбаянын, ақын жасаған заман шындығын терең танып білу арқылы ғана түсінбекпіз. М. Әуезов Абай өмірбаянын осы тәрізді күрделі ерекшелікті ерте танып, оның абайтану саласындағы келешекте жүргізілер жұмыстары мен “Абай жолы” эпопеясының жазылуына да зор танымдық негіз боларын жақсы ұғынған. Бүкіл әлемдік көркемдік ойға олжа салған ХХ ғасырдың ұлы туындысы - “Абай жолы” эпопеясында зор шабытпен суреттелген заман шындығын терең танып, сезіну жолында да Абай өмірбаянының атқарар қызметі мен салмағы өлшеусіз. Абайтану жайлы еңбектерді терең танып меңгерумен ақын шығармаларындағы көптеген күрделі ұғымдардың шешімін табуда да М. Әуезов жазған Абай өмірбаянына қол артпай отыра алмаймыз.

Дирижерлық тәжірибені жетілдіру, мектеп репертуарын үйрену. Хор партитурасымен, хор партияларымен жұмыс.

Екiншi семестiрде бiрiншi семестiрдегi үйренген бiлiмдерiн шыңдайды2\4; 3\4; 4\4; өлшемдегi әртүрлi екпiндегi legato және non legato орташа және орташа жылдам екпiндегi5-6 шығармаларды дирижерлап үйрету . Таңдау барысындапунктирлiк ритм амалдарын бар және кульминациясы бар шығармаларды таңдау.

Берiлген шығармаларға талдау жасай бiлу. Шығармалардың аталуы авторыхорға өңдеушiсiтональдiгi, шығарманың өлшемi,динамикалық белгiлерiшығарманың мазмүны, нота түрлерi , ырғағы екпiнi не толық көңiл аудару. Шығармаға жазбаша талдау жасау.

Мектеп репертуарынан бiр әндi өзiн-өзi сүйемелдеп отырып мәнерлеп айта бiлуi керек. Негiзгi әуендi бiр қолымен сүйемелдеп, екiншi қолымен дирижерлауға үйрету aкапелла шығармасыныңдаустарын жатқа аспапта ойнап үйрету .

Хор шығармаларын нотасымен өңдеп үйренудi үйрету. Екi және үш бөлiмдi

куплеттi және бiр екi жолда жазылған 2-3 дауысты немесе екi жолға жазылған шығармалардың партияларын өңдеуге үйрету4 дауысқа өңделген шығармаларды сүйемелдеуiнде және сүйемелдеусiз хор партияларын өңдеуге үйрету

Партитураларды қосып ойнай отыр зiнiң музыкалық ырғаққа сәйкес келуi сөзбен музыканың үйлесiмдiлiгiмен сезiнуге дағды.

ып немесе ойнамаған жағдайда жеке партиясын сөзiменде сольфеджиоменде айтуға дағдылануға үйрету.

Әндердiң поэтикалық сөз текстiмен жұмыс жасауға үйрету.

Бірінші семестрдегі оқып үйренген білімдерін шыңдау 2/4, 3/4, 4/4 өлшемдегі әр түрлі екпіндегі legato және non legato орташа және орташа жылдам екпіндегі шығармаларды 5-6 дирижерлап үйрену.

Пунктирлік ритм амалдарын меңгеру кульминация.

Шығармаларды ауызша әңгіме түрінде баяндай білу. Оған жазбаша талдау жасай білу.

Мектеп репертуарынан бір әнді өзін-өзі сүйемелдеп отырып, отырып, мәнерлеп айта білуді үйрену.

Хор шығармаларын нотасымен өңдеп үйрену және іштей есту қабілетін дамыту жұмыстарын жалғастыру.

Екі және үш бөлімді, куплетті және бір екі жолда жазылған 2-3 дауысты немесе екі жолға жазылған.

4 дауысты аспаптың сүйемелдеуінде және сүйемелдеусіз хор партияларын үйрену.

Партитураларды қосып ойнай отырып немесе ойнамаған жағдайда жеке партиясын сөзімен де сольфеджиомен де айтуға дағдылану.

Поэтикалық сөз текстімен жұмыс.

Сөздің музыкалық ырғаққа сәйкес келуі сөзбен музыканың үйлесулігін сезіну.

Дирижерлық білім мен тәжірибе. Дирижерлық аппаратпен жұмыс. Дирижерлау техникасын меңгеру.

Әнді хормен айтуға тәрбиелеу , әншілік өнерге баулу үшін, музыка мұғалімі балалар даусының даму ерекшелігін ,соған орай оқыту барысында қойылатын талаптарды жақсы менгеріп әрі қарай тәрбиелеудің барлық шарттарын сақтау тиіс.Балалар дауысын тәрбиелеуге қойылатын талаптаролардың жас ерекшеліктерін ескере отырып іске асырылады, тек сонда ғана сәби үнінің сыңғырлаған таза, ашық, өзіне тән дауыс бояуы сақталадыы.

Құрамындағы балалардың жас мөлшеріне қарай балалар хоры үш топқа бөлінеді:

төменгі сынып оқушуларының хоры(1-4 сыныптар), орташа сыныптар (5-7 сыныптар), жоғарғы сыныптар хоры (8-11 сыныптар).

Композитор хорға арнап шығармалар жазғанда , әрбір хор партиясының әуендік бағыты айқын қөрініп тұруы үшін оны бөлек нота сызығына түсіреді.

Балалар дауысы дискант деп аталады. Балалардыңжоғарғы (жіңішке) даусы-сопрано.Балалардың төменгі (жіңішке) дауысы- альт .

Бірыңғай балалар хоры дискант немесе альт дауыстарынан тұрады. Балалар хорының дауыстары әйелдер хорының дауыстарына сәйкес деуге болады.Балалар хорының дауыстары дыбыс көлемі жағынан кішілеу, сол сияқты үн шығары сипаты де әйелдер дауыстарына қарағанда нәзіктілеу естіледі.

Дирижерлықету дегеніміз – кең мағынада алсақ , хор ұжымдары оркестр және басқада ансамбльдер орындайтын музыкалық шығарманы жеке бір маманның басқаруы деген сөз . Ал ән салуда немесе сольфеджио сабағында қолдансақ ,біріншіден санауды , яғни уақыттың ұзақтығын және ұя бөлігі үлестерінің алмасуын көрсететін , екіншіден берілген шығарманың екпінін анықтап ,белгілейтін тәсіл деп тусінуіміз шарт.

Дирижерлау уақытында корпусымыз тік , иықпенкеудеміз,көтерінкі болуытиіс.Бүгіліптұруға , иықтытүсіруге болмайды.Корпусты дұрыс ұстау дирижердың дем алуына әсер етеді.

Бас- дирижерлау кезінде сәл көтерінкі. Осылай тұрыс біршама ыңғайлы. Басты көтеріп дирижерлау барлық хор мүшелерін анық көреді. Дирижердың көз қарасы үлкен роль атқарады (шығарманы орындауға көңіл бөлу, сүйемелдеу үшін аспапқа орындауын көрсету).

Дирижерлау уақытында оң аяқты сәл алға шығарусебебікорпустыңтұрақты тірек қызметін атқарады,дененің тепе теңдігін үстау.

Қол – дирижердың ең негізгі бөлігі болып табылады. Қолдың әрбір қимылы шығармалардың орындалуына талапқа сап дирижерлануы тиіс.Қол-саусақтардан, буын ,шынтақ,иықтан тұрады.Дирижерллық аппаратты еркі мен жұмсарту мен босату үшін жаттығулар (тұтас қолдың шынтақтың, ұсақ саусақтардың қозғалыстары)дирижерлық штрихтар ( non legato, legato) ,(саусақтармен сылау) жай қимылмен бүгілген дөңес жеке саусақтарменжәне тұтас қолмен жасайтын жаттығулар.

Екі қолымызды алға қарап көкірек тұста созамыз .Арттан қарағанда екі қол шынтағымыз көрінбеу керек. Алақанымыз көрінбес үшін саусақтарымызды домалақ зат ұстағандай етіп ,қалыпқа келтіреміз.Қолға, саусақтарға ,иыққа ,шынтаққа арналған жаттығу:Екі қолды барынша жоғары көтерісалмақпен төмен тастау.

Дирижерлық орындаушылықтыңүш элементі «Көңіл аудару « Тыныс алу» ,»Түсу»

« Дыбыстың аяқталу кезеңі » .Аяқтау және аяқтау үшін көрсетілетін қосымша қимылды дайындау.Штрихтарды көрсету заңдылығы legatj, сызықтың игіштігі жұмсақтық нүктеге түсу және non legato.

Дирижерлық ету тәсілдерінің негізінде екі үлестік, үш үлестікқол бұлғау мен көрсету топтары жатады. Олар келесі сызбаларда көрсетілген.

2

а)Жай екі үлесті көлем - екі қол сермеу арқылы (бірінші ретте төменге

қарай , екінші ретте жоғары қарай) көрсетіледі. Тәсілдің екінші түрі

қол бұлғап көрсетудің бірінші түрінен гөрі көрер көзге сүйкімдірек әрі

биязылау көрінеді.

1ә)Барлық үш үлесті көлемдер – қолды үш рет бұлғау арқылы көрсетіледі:

төменге , оңжаққа және жоғары қарай.

  • 2

Семестр бойынша 5-6 шығарма үйретiледiоның iшiнде орыс және қазақ мектептерiнiң 1-2 сыныпқа арналған 2 мектеп репертуарысүйемелдеуiмен және сүйемелдеусiз 4 шығарма : 2\4 екi еселiк үлестегi өлшемдегi шығарма үйрету ; 3\4 үш еселiк үлестегi шығарма үйрету ; 4\4 төрт еселiк үлестегi шығарма үйрету ;

Музыка мұғалімін дайындаудағы дирижерлық класстың қызметі. Балалар хор коллективтерін ұйымдастыру.«Хордың міндеттері» пәнінің міндеттері жайлы түсіндіру.

Дирижерлық аппаратты еркімен жұмсарту мен босату үшін жаттығулар жасау.

Дирижердың негізгі позициялармен, дириж-қ қимылдардың элементтерімен жұмыс.

Дирижерлық орындаушылықтың алғашқы үш элементі: «Көңіл аудару» «Тыныс алу» «Дыбыстық аяқталу» кезеңімен жұмыс.

Дирижерлық техниканың әдістерімен жұмыс, өлшемдерге байланысты тактілеу (метроритм).

Дирижерлық схемасын үйрену. Тактыдағы әр түрлі үлестерге «бастау» және «аяқтау».

Семестр бойынша 5-6 шығарма үйрену, оның ішінде орыс және қазақ мектептерінің І-ІІ сыныпқа арналған 2 мектеп репертуары.

Штрихтармен, динамикалық белгілермен жұмыс.

  1. 2/4 екі еселік үлестегі өлшемге шығарма үйрену
  2. 3/4 үш еселік үлестегі өлшемге шығарма үйрену
  3. 4/4 төрт еселік үлестегі өлшемге шығарма үйрену

Дирижерлық техниканы жетілдіру. ...

Дирижерлау техникасын ары қарай жетілдіру жұмысы: 12/4 12/8 метрде берілу тәсілдерін, әртүрлі екпіндерде көрсету. Күрделі формадағы шығармалардың ерекше көрсетілімдерін жаттау. Мемлекеттік емтиханға белгіленген шығармалармен хормен дайындық жұмыстарын жасау.Хор партитураларын және дауыстарын (тігінен, көлденеңінен) жаттау, өз бетінше 15 минут хормен жұмыс жасау. Шығармаға талдау жасау және хормен жұмыс жасау жоспарын дайындау. Талдау- акапелла шығармасына анатация жазу және аспапта ойнау

Х о р ш ы ғ а р м а с ы н т а л д а у.

  1. Жалпы анализ

а) автор жайлы, музыкасын жазған автордың өмірбаяны.

б) әннің сөзін жазған ақынның қысқаша өмірбаяны.

в) шығарманың идеялық- көркемдік мазмұны.

  1. Музыкалық-теориялық анализ.

а) шығарманың музыкалық құрылымы.

б) тональность.

в) ырғақ, екпін, динамикалық белгілер.

г) гармониялық анализ.

д) хор партитурасының жазылу фактурасы.

  1. Вокалды хор анализі.

а) хордың түрі.

б) партитуралардың диопазоны, тесетурасы.

в) дыбысты шығару жолдары.

г) тыныс алу, фразаларға бөлу.

д) шығарманы орындаудағы кездесетін қиындықтар, вокалды ырғақтар қиыншылықтар .және басқалары.

  1. Орындаушылық анализ.

а) шығарманың ішкі мазмұнын көрсету, көркем образдарды анықтау.

б) шығарманың мазмұнын көрсететін музыкалық тәсілдерді анықтау.

Х о р м е н ж ұ м ы с ж а с а у ж о с п а р ы .

А) Дауысқа арналған жаттығулар жасату.2 мин.

Б) партияларды тарқату.1 мин.

В) жеке дауыстармен сольфеджиолық жүйемен жұмыс.3 мин.

Д) дауыстарды бір-біріне қосу. 3 мин.

Г) ән текстімен жұмыс.3 мин.

Е) динамикалық белгілерімен жұмыс . 3 мин.

Күрделі шығармалар. Дрижерлық техниканы жетілдіру

Опера- артистердің либретто сөзін музыкаға (ария, романс, баллада, ансамбль, хор) қосымша айтуы арқылы орындалады. Оның идеялық мазмұны тамаша музыка және құлаққа жағымды, жақсы әндер мен мелодиялар арқылы ашылады.

Речитатив(италян сөзі ) - операда ,ораторияда және контатада болайын деп жатқан не болатын оқиғаны сөзбен баяндауды, таппақтап айтуда речитатив дейді. Операда речитатив тек құр тақпақтап айтыла бермейді, кейде ол ойналып жатқан музыкамен жарыса, астарласып сәл әндетіліпте айтылады. Бірақ речитативтің ән сияқты ойда сақталатын, нақты әуені болмайды.

Контата-ораториялық жанр.

Оратория кантатадан өзінің мазмұнымен ,ерекше дамыған сюжетімен (мағынасымен ) үлкен құрылымымен ерекшеленеді . Оратория -көп дауысқа , жеке дауыспен хорға ,оркестірге арналған вокалды симфониялы шығарма . Oratio – ораториялық баяндама деген мағынаны білдіреді латын сөзінен шыққан . Оратория драмалы сюжетке жазылады ,және концерттік залда орындалады .

Оратория- қаһармандық немесе эпикалық оқиғаны баяндайтын, симфониялық оркестрдің сүйемелдеуімен орындалатын шығарма.Ораторияда образдарды бейнелейтін жеке әнші немесе дуэт, трио, квартет сияқты ансамбльдер болады. Ораторияның желісін күшейтіп отыратын көп дауысты хор қатысады. Мысалы: совет композиторлары Ю. Шапориннің «Орыс жері үшін ұрыс туралы аңыз». Д. Шастоковичтің «Орман туралы ән» Ғ. Жұбанованың «Дала үстіндегі нұр»

С. Мұхамеджановтың «Ғасырлар үні» ораториялары, Бөрі Исаның «Армысың ХХІ ғасыр ораториясы»

Кантата– салтанатты шығарма .Ол ариялардан , дуэттерден тұрады . Оркестрдің сүйемелдеуімен орындалатын вокалдық шығарма. Мұнда хор, ансамбльдер, жеке әншілер болады. Кантата бірнеше бөлімнен тұрады, оратория сияқты концерттерде орындалады. Мысалы. М. Төлебаевтың , Е.Г. Брусиловскийдің , А. Арутюнянның «Отан туралы кантата», С. Прокофьевтің «Бейбітшілік үшін күрес» кантаталары осындай.

Хор миниатюрасы –бұл аса үлкен емес музыкалық шығарма .

Өңдеу –(обработка) ,бұл нота материялын өзгерту ,қайта қарау болып табылады .Өңдеулер бергілі бір әуенге хор партияларын қосу және аспаптық сүйемелдеуін қосу . Қайта өңдеу қайсы бір шығарманы көркемдеу , әсерлеу деген сөз .

Дирижерлық техникасын жетілдіру, күрделі өлшемдер. 2 мектеп әнін үйрену.

__________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Мына әнді зейін қойып талдасақ 9\4 өлшемде жазылғандығы анықталады. Шығарма толымсыз тактіден басталады. 9\4 үлесті өлшемі, 3\4 өлшемнің әрбір үлесіне – үш үлестен тиеді, тактілеу барысында 9\4 өлшемі шығармалардыталдау . 3\4 ұлесті өлшем.9\4 үлесті өлшем . 37 89
      1 2 34 125 6     Әр түрлі өлшемдер : 2\4 ;2\2 ;2\8 ; 3\4 ; 3\8 ;4\8 т .б   Екі үлесті өлшемдер жайекіге дирижерланады .( 2\2 ;2\4 ,2\8 , 2\16 ) ,күрделі екі үлесті ( 6\2 ,6\4 , 6\8 ,6\16 ) өлшемдер дирижерланады . Үш үлесті схемада жай үш үлеске тактілеу (3\2 , 3\4 ,3\8 ,3\16 ) ,жылдам екпінде күрделі үш үлесті (9\2 ,9\4 ,9\8 , 9\16 ) өлшемге дирижерланады . Төрт үлесті қысқаша “ төртке ”әр түрлі күрделі (4\2 ,4\4 ,4\8 ,4\16 ) ,ал жылдам екпінде күрделі төрт үлесті ( 12\2 ,12\4 ,12\8 ,12\16 )өлшемдер дирижерланады . Бес үлесті схемада немесе қысқаша “беске ” күрделі аралас өлшемдер (5\2 ,5\4 ,5\8 ,5\16 ) өлшемдер дирижерланады . Алты үлесі өлшемде қысқаша “ алтыға ” күрделі екі бөлімді (6\2 ,6\4 ,6\8 ,6\16 )өлшемдер дирижерланады . Жеті үлесті схемада қысқаша жетіге (7\2 ,7\4 ,7\8 ,7\16 ) өлшемдер дирижеоданады . Музыкалық шығармаларда әр түрлі аралас өлшемдер кездеседі . Аралас өлшемдер әндерде аспаптық музыкада , әр халықтың музыкалықөнерінде кездеседі .Украин халық әндерінде осындай мінез көрінеді. Аралас өлшемдерді тактілеу оңай және жеңіл ,дирижердың ұымдастыруымен ,дайындығымен жылдам бағыталуына қажет етеді . Мысалы 2\4 және 3\4 өлшемдері кезектесіп араласып кездеседі . 2\4 өлшемге 2үлесті ,3\4 өлшемге 3үлесті жай төрттік ноталардан құралған . Дирижер үйрететін әнді жақсылап жаттап , аралас өлшемдерде шатаспай дирижерлауы керек . Шығармаларда екпінінің тосыннан өзгеруі симфониялы музыкада кездеседі . Moderato alla breve -деген жазу кездеседі , жартылық –төрттік-төрттік -теңжүзге .Яғни екпінде минутына жүз жартылық ұрыс болуы шарт . Композитордың мақсаты керекті сюжетті , жекелеген эпизоттарда көрсетілген екпінде орындау . Мұндай екпіндерді көрсету арнайы приборқолданылу - метроном деп аталады . Метроном пирамида формалы корпусы ағаштан жасалғанжылжымалы көрсеткіші бар . Магнитті қозғалыс жылжымалы көрсеткішке байланысты Көрсеткішті 40 қойғанды минутына 40 ұрыс береді Төменгі аз өлшемде аз ұрыс береді , көрсеткіші жоғары болса екпіннің минутына керекті ұрыс береді . Мысалы : жортылық тең 80 немесе төрттік тең 116 деп жазылса магниттіңминутына әр бір ұрысы осыған тең болуы керек .   С и н к о п а (грекше syncope -қысқартылған ) Такт ішіндегі әлді үлестің әлсіз үлеске ауысып кетуіне байланысты туатын ырғақ .Синкопа такт ішінде және такт арасында кездеседі .  
  1. Такт ішіндегі синкопа. 2. Такт аралығындағы синкопа.
  ___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________       Синкопаның ерекшелігі шығарманың екпінін өзгертеді, бірақ шығармаға бай мазмұн берілген фразаны құбылтады. Мұндай мінез шығыс- украина музыкасына тән.  

Дирижерлау техникасын дамыту, күрделі өлшемдер. Мектеп репертуарымен жұмыс.

Ферматанытактілеу.

Фермата (итал. сөзінен аударғанда –тоқтау ,кідіру деген мағынаны білдіреді) - фермата орындаушының бір дыбысты не тынысталуды өз қалауынша ұзартып, созып тұруын көрсететін таңба. .Фермата жеке дыбыстардың не тыныстардың үстіне , астына қойылады. .Ферматаны тактілеу - дирижерлық ғылымының ең негізгі бөлімі болып табылады.. Фермата нотаның немесе паузаның үстіне не астына қойылады, музыкалық шығарманы орындау барысында өз қалауынша ұзарту үшін ерік беріледі. .Шығарманың жылдамдығы не ғұрлым жай болса, Ферматаны созу қызметі, берілген жай екпінде болса аздау созу; жылдам екпін болса ферматаның күшіұзақтау созылады . Ферматасы бар нотанысермеуеш қиындығы жоқ ; шығарманың ортасындакездескен фермата өлшемге сай дирижерланады , ал соңында қолды ауада қозғартпай ұзақтау қалағанынша созу мүмкіндігі бар. Дирижердың қолы дирижерлау қалпынан сәл көтерінкі , фермата тұсында , хор айтушыларға назарын аудару .

Шығарма соңында кездесетін ферматасәл қиындыққа соғуы мүмкін , аяқталатынжәне аяқталмайтын фермата .Аяқталатын фермата шығарма соңғы нотасы мен аккордпен аяқталады . Және шығарма соңындамузыкалық эпизодтың , сөйлем немесе фразаның аяқталу барысындахор айтушы коллективдем алуы , немесе пауза жасау .Аяқталмайтын ферматанықай нотада ферматадан кейін үзілмей жалғасады .Пауза немесе цезура бар жерлеріняғни бұл жерлерде демді шығара алмайды .Мысалы музыка фразасының ортасында немесе сөйлем ортасында . Алдымен аяқталатын ферматаны қарастырайықдиридерлау барысында бір түйін жасау ,шығарма соңында түін қарастыру

Мысалы : мына шығарманы қарастырайық.

«Дударшик» шығармасыөңдеген Леонтович4/4 өлшемде диридертанады 2 –ші тактіде жартылық нотаменың үстінде фермата , яғни үшінші , төртініші үлесте тұр . Фермата ұстау барысындаартық қол қимылын жасамас үшін2 –ші қол сермеудің орнына оңға қарай бір үлкен қимыл фермата түйінімен көрсету . Мұндай фермата аяқтауда тек akapella шығармаларында қолдануға болады.

Оркестрдің сүйемелдеуінде хор шығармаларын айту тиісті әрбір үлесін көрсету. Егерде фермата бір тактының ішінде тұрса онда бірақ қимылмен көрсетеміз.

Динамикалық белгілермен жұмыс.

Динамика – күшейту дегеніміз ,дыбыс күшін азайту немесе арттыру дәрежесі, шығарманың мазмұны мен табиғи болмысы , орындаушылық ерекшеліктеріне дыбысты күшейту ,азайту динамика белгілері арқылы көрсетіледі .Динамика белгілері орындау мағынасын білдіретін италия сөзінің бас әріпімен кейін арнайы белгілерімен белгіленеді .

Негізгі динамикалық белгілер:

P -ақырын жай .

S -қатты

mp –жай

mf –орташа

PP –өте ақырын жай

SS –өте қатты

sf –кенеттенкүшейту .

- бірте- бірте қатты .

- бірте-бірте пәсейту .

Композитордыңмузыкалық шығармасындажан дүниесін , сезімін ,ойын , көңіл-күйі , шығарманың бай көрінісі қамтылады . Дирижерөзінің шеберлігіменәр түрлі құбылмалы , бірте-бірте ойда жоқта кездесетін динамикалық белгілердіңкомпозитордың шығармасының көңіл-күйін көрсетуі тиіс . Музыкалық шығармадағы динамикалық бояуларды анық көрсету үшін дирижер ұтымды оң қолын пайдаланады . ұтымды ролі ,қимыл түрлері : күшті динамиканы үлкен , ұзақтау қимылмен , әлсіз кішкентай ,қысқа қимылмен көрсету .

Біртіндеп динамиканың ұлғаюы - қимылмен бірте-бірте ұлғайып көбее береді , динамикасы әлсірегенде , жай темпте , музыканың баяу характеріндемәің қимыл, ал жылдам екпінде, қуатты музыкада – кіші қысқа қимылмен , қол бұлшық еттеріне көп күш түседі , соған байланыстықимылдар қуатты болады.Динамиканың анық көрсету роль жоғары ,орташа,төменгі болып бөлінеді. Күшті динамика - күшті , орташа динамика -орташа , ал әлсіз динамика-төмангі деңгейді көрсетеді . Динамикалық өзгерістерінің салдарынан –қимылдардың деңгейіде өзгереді .Сол қолмен дирижерлау барысында алақанымен көтерілуіжоғары ұсыныс бірте –бірте күшейту«crescendo» ,асықпай қолдың түсірілуі бірте –бірте динамиканың әлсіреуі«diminuendo » . Динамикалық әлсіреудің барысында басты , иықты еңкейтуге болмайды ,дирижер корпусы өз қалпында тұрады. Хор айтушылардың барлығына дирижер анық көріну үшінбиіктеу орында тұрады .

Тактілеу барысында сол қолдың қимылын көрсету, оң қол қимылына қатысты.Бет әлпет мимикасыз күшейген немесе әлсіреген динамикалардың қызметі көрінбейді . Ең күшті «fortissimo»белгісінде ең үлкен жестерменкөрсетудің қажеті жоқ . Күшті немесе әлсіз айтып көрсету түстарын бас изеу арқылы көрсетуге болады , бірақ өте жиі емес. Айтылған барлық ескертулерді орындау , шығарманың өз деңгейіндежеңіл әрі ұтымды ,динамикелық блгілері анық ,бояуын анық көрсету- диржердың профессионалды мәреге жетуі.

Дирижерлық техникасын жетілдіру. Күрделі өлшемдер.Дирижерлық техникасын жетілдіру. Күрделі өлшемдер.

Дирижерлау техникасын жетiлдiру күрделi өлшемдер 2 мектеп әнiн үйрену   4 семестрәртүрлi екпiндегi және әртүрлi динамикалық кезеңдердi 2-3-4-6 үлестердi дирижерлау ары қарай жалғасады. 5 үлестi өлшемдермен жұмыс жасауға үйрету 5\4 ;5\8 ; өлшемдердi 5ке және 2 ге дирижерлау тәсiлi 5\4 өлшемiнiң екi дирижерлау тәсiлi       1)    
      1               Стакатто және акценттерi бар 5\4 өлшемдегi шығармаларға талдау жасау. Шығарманың жай ырғағынантез ырғақа көшу жолдары бар әндердiтаңдап жұмыс жасау. Жай ырғақта шығарманықолы мен жай дирижерлау, тез ырғақа көшу жолықолымызбен үлкен жест жасаймыз. РР динамикалық белгiсiндеқолымыздың ұшымен ғана дирижерлап көрсетемiз. Мектеп әндерiн талдау кезiнде жарты тон жоғары немессе транспозиция жасау жолын қарастыру. Мысалы соль мажор тональдiгiнде жазылған мектеп әнiн фа мажор тональдiгiне транспозиция жасау немесе ля мажор тональдiгiне транспозиция жасау. Балалар хорындағы сопрано партиясының дыбыс көлемi кiшi октаваның ля си ноталарынан екiншi октаваның ми, фа ноталарына дейiн қамтиды. Олардыңәйелдер хорының дауыстарынан айырмашылығы диапазондарының өзгешелiктерiне байланысты Балалар хорының дауыстары дыбыс көлемi кiшiлеу. Балалар хорының репертуары екi дауысты әндерден құралады, сопрано және альт дауыстарынан тұрады әндi талдау кезiнде 1 балаларға таңдаған шығарманы орындапберемiз .1 сопрано дауысын жеке үйретемiз 3 альт дауыстарын жеке үйретемiз 4 сопрано және альт дауыстарын қосамыз. Бiрнеше рет айытқызып динамикалық белгiлерiн қосып айтқызамыз. Дирижерлау техникасын ары қарай жетілдіру мақсатында 2/4, 3/4, 4/4 өлшемдерді меңгеруді жалғастыру, күрделі 5-6 үлестер өлшемдерді 6 үлесті 6/4, 6/8, «6 ға» және «2» дирижерлау тәсілін үйрену. Семестрде 4,5 шығарма үйрену. Екі мектеп репертуарын үйрену, біреуін 1 тон төмен не жоғары транспорт жасап үйрену Өлшем (метр) әр түрлі екпіндегі және әртүрлі динамикалық кезеңдерді 2-3-4-6 үлестерді дирижерлауды меңгеруді ары қарай жалғастыру. 5 үлесті өлшемдермен жұмыс жасау. 5/4, 5/8 өлшемдерді «5» ке, «2» ге дирижерлау. Дыбысталудың сипаты. Стакатто және акценттер. Жай ырғақтан тез ырғаққа көшу жолдары. Ырғақ және динамика: РР Екі мектеп әнін үйрену, біреуін жарты тон жоғары немесе төмен транспорт жасау. Балалар хорына арналған хор шығармасымен жұмыс істеу әдістерін үйрену.

Дирижерлық тәжірибені жетілдіру,мектеп репертуарын үйрену.

Екiншi семестрде бiрiншi семестрдегi үйренген бiлiмдерiн шыңдайды.2\4; 3\4; 4\4; өлшемдегi әртүрлi екпiндегi legato және non legato орташа және орташа жылдам екпiндегi5-6 шығармаларды дирижерлап үйрету . Таңдау барысындапунктирлiк ритм амалдарын бар және кульминациясы бар шығармаларды таңдау.

Берiлген шығармаларға талдау жасай бiлу. Шығармалардың аталуы авторыхорға өңдеушiсiтональдiгi, шығарманың өлшемi,динамикалық белгiлерiшығарманың мазмүны, нота түрлерi , ырғағы екпiнi не толық көңiл аудару. Шығармаға жазбаша талдау жасау.

Мектеп репертуарынан бiр әндi өзiн-өзi сүйемелдеп отырып мәнерлеп айта бiлуi керек. Негiзгi әуендi бiр қолымен сүйемелдеп, екiншi қолымен дирижерлауға үйрету aкапелла шығармасыныңдаустарын жатқа аспапта ойнап үйрету .

Хор шығармаларын нотасымен өңдеп үйренудi үйрету. Екi және үш бөлiмдi

куплеттi және бiр екi жолда жазылған 2-3 дауысты немесе екi жолға жазылған шығармалардың партияларын өңдеуге үйрету4 дауысқа өңделген шығармаларды сүйемелдеуiнде және сүйемелдеусiз хор партияларын өңдеуге үйрету

Партитураларды қосып ойнай отыр зiнiң музыкалық ырғаққа сәйкес келуi сөзбен музыканың үйлесiмдiлiгiмен сезiнуге дағды.

ып немесе ойнамаған жағдайда жеке партиясын сөзiменде сольфеджиоменде айтуға дағдылануға үйрету.

Әндердiң поэтикалық сөз текстiмен жұмыс жасауға үйрету.

Бірінші семестрдегі оқып үйренген білімдерін шыңдау 2/4, 3/4, 4/4 өлшемдегі әр түрлі екпіндегі legato және non legato орташа және орташа жылдам екпіндегі шығармаларды 5-6 дирижерлап үйрену.

Пунктирлік ритм амалдарын меңгеру кульминация.

Шығармаларды ауызша әңгіме түрінде баяндай білу. Оған жазбаша талдау жасай білу.

Мектеп репертуарынан бір әнді өзін-өзі сүйемелдеп отырып, отырып, мәнерлеп айта білуді үйрену.

Хор шығармаларын нотасымен өңдеп үйрену және іштей есту қабілетін дамыту жұмыстарын жалғастыру.

Екі және үш бөлімді, куплетті және бір екі жолда жазылған 2-3 дауысты немесе екі жолға жазылған.

4 дауысты аспаптың сүйемелдеуінде және сүйемелдеусіз хор партияларын үйрену.

Партитураларды қосып ойнай отырып немесе ойнамаған жағдайда жеке партиясын сөзімен де сольфеджиомен де айтуға дағдылану.

Поэтикалық сөз текстімен жұмыс.

Сөздің музыкалық ырғаққа сәйкес келуі сөзбен музыканың үйлесулігін сезіну.

Дирижерлық техникасын дамыту. күрделі өлшемдер.

2 семестрде дирижерлау техникасын ары қарай жетiлдiру мақсатында 2\4; 3\4; 4\4 өлшемдердi менгерудi жалғастыру. Семестiрде 4-5 шығарма үйрену. Күрделi 5-6 үлестер өлшемдердi ,6 үлестi 6\4; 6\8 “ 6 ға” және ‘2 ге’ дирижерлау тәсiлiн үйрету.

1) 6\8 өлшем.2)6\4өлшем.

26

5

34

Мектеп репертуарын өз деңгейiнде орындау барысында бiреуiн 1 тон төмен және 1 тон жоғары транспозиция жасап үйренуге дағдыландыру. Мысалы,до мажор тональдiгiнде жазылған әндi ре мажор тональдiгiне транспозиция жасап үйрету.

Дирижерлық білім және тәжірибе

Дирижерлық аппаратпен жұмыс. Дирижерлау техникасын меңгеру.

Мектеп репертуарымен жұмыс.

Әнді хормен айтуға тәрбиелеу , әншілік өнерге баулу үшін, музыка мұғалімі балалар даусының даму ерекшелігін ,соған орай оқыту барысында қойылатын талаптарды жақсы менгеріп әрі қарай тәрбиелеудің барлық шарттарын сақтау тиіс.Балалар дауысын тәрбиелеуге қойылатын талаптаролардың жас ерекшеліктерін ескере отырып іске асырылады, тек сонда ғана сәби үнінің сыңғырлаған таза, ашық, өзіне тән дауыс бояуы сақталадыы.

Құрамындағы балалардың жас мөлшеріне қарай балалар хоры үш топқа бөлінеді:

төменгі сынып оқушуларының хоры(1-4 сыныптар), орташа сыныптар (5-7 сыныптар), жоғарғы сыныптар хоры (8-11 сыныптар).

Композитор хорға арнап шығармалар жазғанда , әрбір хор партиясының әуендік бағыты айқын қөрініп тұруы үшін оны бөлек нота сызығына түсіреді.

Балалар дауысы дискант деп аталады. Балалардыңжоғарғы (жіңішке) даусы-сопрано.Балалардың төменгі (жіңішке) дауысы- альт .

Бірыңғай балалар хоры дискант немесе альт дауыстарынан тұрады. Балалар хорының дауыстары әйелдер хорының дауыстарына сәйкес деуге болады.Балалар хорының дауыстары дыбыс көлемі жағынан кішілеу, сол сияқты үн шығары сипаты де әйелдер дауыстарына қарағанда нәзіктілеу естіледі.

Дирижерлықету дегеніміз – кең мағынада алсақ , хор ұжымдары оркестр және басқада ансамбльдер орындайтын музыкалық шығарманы жеке бір маманның басқаруы деген сөз . Ал ән салуда немесе сольфеджио сабағында қолдансақ ,біріншіден санауды , яғни уақыттың ұзақтығын және ұя бөлігі үлестерінің алмасуын көрсететін , екіншіден берілген шығарманың екпінін анықтап ,белгілейтін тәсіл деп тусінуіміз шарт.

Дирижерлау уақытында корпусымыз тік , иықпенкеудеміз,көтерінкі болуытиіс.Бүгіліптұруға , иықтытүсіруге болмайды.Корпусты дұрыс ұстау дирижердың дем алуына әсер етеді.

Бас- дирижерлау кезінде сәл көтерінкі. Осылай тұрыс біршама ыңғайлы. Басты көтеріп дирижерлау барлық хор мүшелерін анық көреді. Дирижердың көз қарасы үлкен роль атқарады (шығарманы орындауға көңіл бөлу, сүйемелдеу үшін аспапқа орындауын көрсету).

Дирижерлау уақытында оң аяқты сәл алға шығарусебебікорпустыңтұрақты тірек қызметін атқарады,дененің тепе теңдігін үстау.

Қол – дирижердың ең негізгі бөлігі болып табылады. Қолдың әрбір қимылы шығармалардың орындалуына талапқа сап дирижерлануы тиіс.Қол-саусақтардан, буын ,шынтақ,иықтан тұрады.Дирижерллық аппаратты еркі мен жұмсарту мен босату үшін жаттығулар (тұтас қолдың шынтақтың, ұсақ саусақтардың қозғалыстары)дирижерлық штрихтар ( non legato, legato) ,(саусақтармен сылау) жай қимылмен бүгілген дөңес жеке саусақтарменжәне тұтас қолмен жасайтын жаттығулар.

Екі қолымызды алға қарап көкірек тұста созамыз .Арттан қарағанда екі қол шынтағымыз көрінбеу керек. Алақанымыз көрінбес үшін саусақтарымызды домалақ зат ұстағандай етіп ,қалыпқа келтіреміз.Қолға, саусақтарға ,иыққа ,шынтаққа арналған жаттығу:Екі қолды барынша жоғары көтерісалмақпен төмен тастау.

Дирижерлық орындаушылықтыңүш элементі «Көңіл аудару « Тыныс алу» ,»Түсу»

«Дыбыстың аяқталу кезеңі ». Аяқтау және аяқтау үшін көрсетілетін қосымша қимылды дайындау.Штрихтарды көрсету заңдылығы legatj, сызықтың игіштігі жұмсақтық нүктеге түсу және non legato.

Дирижерлық ету тәсілдерінің негізінде екі үлестік, үш үлестікқол бұлғау мен көрсету топтары жатады. Олар келесі сызбаларда көрсетілген.

а) Жай екі үлесті көлем - екі қол сермеу арқылы (бірінші ретте төменгеқарай , екінші ретте жоғары қарай) көрсетіледі. Тәсілдің екінші түріқол бұлғап көрсетудің бірінші түрінен гөрі көрер көзге сүйкімдірек әрібиязылау көрінеді.

ә) Барлық үш үлесті көлемдер – қолды үш рет бұлғау арқылы көрсетіледі:төменге , оңжаққа және жоғары қарай.

Семестр бойынша 5-6 шығарма үйретiледiоның iшiнде орыс және қазақ мектептерiнiң 1-2 сыныпқа арналған 2 мектеп репертуарысүйемелдеуiмен және сүйемелдеусiз 4 шығарма : 2\4 екi еселiк үлестегi өлшемдегi шығарма үйрету ; 3\4 үш еселiк үлестегi шығарма үйрету ; 4\4 төрт еселiк үлестегi шығарма үйрету ;

Музыка мұғалімін дайындаудағы дирижерлық класстың қызметі. Балалар хор коллективтерін ұйымдастыру.«Хордың міндеттері» пәнінің міндеттері жайлы түсіндіру.

Дирижерлық аппаратты еркімен жұмсарту мен босату үшін жаттығулар жасау.

Дирижердың негізгі позициялармен, дириж-қ қимылдардың элементтерімен жұмыс.

Дирижерлық орындаушылықтың алғашқы үш элементі: «Көңіл аудару» «Тыныс алу» «Дыбыстық аяқталу» кезеңімен жұмыс.

Дирижерлық техниканың әдістерімен жұмыс, өлшемдерге байланысты тактілеу (метроритм).

Дирижерлық схемасын үйрену. Тактыдағы әр түрлі үлестерге «бастау» және «аяқтау».

Семестр бойынша 5-6 шығарма үйрену, оның ішінде орыс және қазақ мектептерінің І-ІІ сыныпқа арналған 2 мектеп репертуары.

Штрихтармен, динамикалық белгілермен жұмыс.

  1. 2/4 екі еселік үлестегі өлшемге шығарма үйрену
  2. 3/4 үш еселік үлестегі өлшемге шығарма үйрену
  3. 4/4 төрт еселік үлестегі өлшемге шығарма үйрену

Шетел және қазақ композиторларының шығармаларын меңгеру. Нотаны бірден оқып кетуді меңгеру.

. Күрделі формадағы шығарма.

Күрделі формадағ шығарманы орындау ерекшеліктері оның фактурасын, шығарманың формасын, мазмұнын, идеясын түсіндіру қажет. Күрделі формадағы шығармалар әдетте үш бөлімнен тұрады. Шығарманы талдаған кезде, үш бөлімге бөліп, бір-екі айда бір бөлімін, екінші айда екінші бөлімін, үшінші айда үшінші бөлімін талдап, шығару керек. Жыл соңына дейін түгелдей шығарманы аяғына дейін жетілдіру қажет.

Шығарманы тағы да фраза сөйлемге бөліп, талдап, жол-жөнекей динамикасымен де жұмыс жасауға болады. Әсіресе, крещендо, диминумендо,форте, пиано, меццофорте, меццопиано, сфорцандо, пианиссимо, акцент, деташемен жұмыс жасаса, шығарма толыққанды болуы әбден мүмкін. Қобызшының басты міндеті – штрихтарын дұрыс қойып, күшті және әлсіз үлестерде ысқышты дұрыс қою өте маңызды. Әлсіз үлестерді ысқышпен жоғары жүргізу, күшті үлестерді төмен жүргізуге ықпалы тиеді. Сондықтан да, штрихты өте қадағалау керек.

Күрделі шығарманы орындаған кезде аппликатураның да маңызы өте зор. Әсіресе, позициядан –позицияға ауысар кезде бірінші саусақпен бірінші позицияға ауысу, екінші саусақпен екінші позицияға, үшінші саусақпен үшінші позицияға ауысуды үйрену керек. Шығарманың мазмұнын бұзбай ауысыпп үйрену керек.

8.2. Әртүрлі характердегі төрт пьеса.

Әртүрлі характердегі пьесаны орындау үшін, репертуардың мазмұны неғұрлым сапалы , сан қилы болса, ол оқушы үшін соғұрлым қызғылықты да және нәтижелі болады. Өз бетімен даярланып үйрену, музыка тыңдау студент үшін өте пайдалы. Біріншіден оның творчестволық шабыты пайда болса, екіншіден мувзыкаға өзіндіук көзқарасы, қояр талабы пайда болады. Ол репертуарды игеру үшін ізденеді, толғанады, өзінің ой-өрісінің өсуіне, орындаушылық шеберлігінің ілгері дамуына жол ашады. Әрине бұның барлығы оқытушының үздіксіз қадағалауы болуы керек.

Әртүрлі характердегі пьесаның маңызы студенттің жан-жақиы көзқарасын өсіріп, әр ұлттың шығармаларын игеруге, сол ұлттың характерін өзінше көрсетуге үйретеді. Әр ұлттың шығармаларының орындау ерекшеліктерін игере бастайды. Бірде көңілді, қызуқанды, екпінді шығармаларды ойнап үйренсе, бірде мұңды, терең ойлы шығарманы игеріп, студенттің жұрттың алдында ойнау қабілеті артады.

8.3. Ірі шығарма.

Ірі шығармаға ,концерттер, сонаталар, концертино, қысқаша симфониялық шығармалардан үзінді, анданте,адажио, фантазиялар жатады.Бұл шығармалардың орындау ерекшеліктеріде болады. Мұнда дыбысты көркемдеу ,әсемдеу үшін фложелет, форшлаг, трель, мордент, акценттерімен ерекшеленеді және де шығарманың формасымен, түрлі техникалық қиыншылықтарымен ерекшеленеді.Ірі шығарманы орындаудың өзі адамға жігер беріп , ізденуге жол ашады. Түрлі қиыншылықтарды игеріп, алға адымдауға жылжый отырып, шығарманың негізіне жетелейді. Ірі шығарманың өзі негізгі партиялармен , қосалқы партиялармен екінші тема мен күресе отырып концовкаға (шығарманың соңына) жеңіске жетелейді.

Ірі шығарманы орындаған кезде үнемі фортепианоның сүйемелдеуімен дыбыстың үйлесімін, ансамбльін, гармониясын тыңдап отыру керек. Негізгі мелодияны басып қалмас үшін, сүйемелмен ұзақ уақыт жұмыс жасауы керек. Орындаушылық шеберлік әдістерін молынан пайдаланып, дыбысты құлаштап, музыкалық аспаптың ерекшелігі мен үлкен мүмкіндіктерін көрсету керек.Ірі шығарманың өзі осыған жетелейді.

Соңғы курста студентті жан-жақты тәрбиелеп, сахна мәдениетіне де үйрету қажет. Классикалық шығармаларды орындаған кезде-өте жинақы, ұқыпты, түр-келбеті, бәрі сәйкес болуы керек. Әндер мен пьесаларды орындаған кезде шығарманың мазмұнына қарай,киім киісі , орындалу ерекшелігі сәйкес болуы керек.Сахнаға шығар алдында жинақы, түзу келіп, залға мейіріммен қарап, жымиып әрі жинақы баспен иіліп ізет жасауы керек.

Содан кейін дұрыстап отырып жайғасқаннан кейін, залға бір қарап терең дем алып, концертмейстерге ымдап көрсетіп шығарманы бастап кетуі керек.

Шығарманы орындап болғаннан кейін, бей мазаланбай, жинақы тұрып, тағы да баспен иіліп,асықпай шығып кетуі керек.Шығарманы орындаған кезде залға мейлінше өзінің шығармасын көрерменге жеткізіп орындауға үйрену қажет.Ол үшін студентоқу кезеңінің мерзімінде сахнаға көбірек шығуды дағдыға айналдыру қажет ,сонда ғана ол сахнада өзін еркін сезіне алатын болады,ол дегеніміз еркін сезіну шығарманың толыққанды болуы.

Әр түрлі мазмұндағы күйлерді ойнау шеберліктерін меңгеру.

7.1.Екі этюд.

Оқушының орындау шеберлігін , техникасын дамытуда көмегін тигізетін сабақтың бірі- жаттығулар, гамма ,этюдтер.Шығарманы ойнамастан бұрын студентке практика ретінде бірден ойнау үшін және аппликатура қойып үйрену үшін берілсе, келесі этюдті техникасын дамыту үшін пайдалану керек.Жоғарғы курстың студенттеріне аппликатура қойып үйренудің маңызы өте зор.Сондықтанда шығарманың ноталарын таза, саусақтарын дұрыс қойып ,оған аса ұқыптылықпен қарауды үйрету керек.Оқушының шығарманың мазмұнын дұрыс түсініп, ырғағы мен мелодиясын бұзбай ойнауынмейлінше қадағалау оқытушының жауапты міндеті.Шығарма үйренуде аппликатураны дұрыс пайдаланудың маңызын еш уақытта естен шығармау керек.Оқушыға аппликатураны өзі қойып үйренуге жаттықтыру, оқытушының үлкен міндеті болып саналады.

Жаңа шығарманы үйрену кезінде оқушыны өз қатесін өзі біліп, оны жөндеп, дұрыстап ойнауға дағдыландыру оқытушыныңпедагогикалық міндеттерінің бірі.Оқытушы студенттің бірден шығарманы жатқа ойнауына тыйым салуы тиіс.Өйткені, орындаудағы кемшіліктерімен шығарма нотасын үйренудегі қателер , көбіне шығарманы әлі тегіс түйсініп үйрену болмай , жатқа ойнағандықтан шығады. Сондықтан, шығарманы қашан үйреніп , оны орындауға жаттыққанға дейін оқытушы студенттен тек қана нотамен ойнауды талап ету керек.

Тек, сонда ғана студент жаңа шығарманы мазмұнына сай, оның техникалық орындаушылық тәсілдерін ойдағыдай игеріп үйрене алады

  1. 2. Әр түрлі характердегі төрт пьеса.

Соңғы курста студенттің орындау шеберлігіне, техникасына көңіл бөліп дамыта түсу керек. Бірден нотаға қарап ойнау –оқушының ойнау қабілетінің озықтылығы, оның творчестволық дөрісінің құлашын кең жайып өскендігі болып саналады. Оқытушы оқу жоспарын жасағанда, шәкірттің концертке шығып орындауын жоспарлауы тиіс. Бұл болашақ орындаушы-музыкант үшін үлкен маңызды нәрсе.Әрбір оқу жылының басында жасалатын бұл жұмыс жоспарында оқушы не үйрену керек, қанша шығарма игеруі тиіс ,қандай тәрбие жұмыстары өткізілуі керек, міне осындай мәселелер қамтылады.Жұмыс жоспарын да оқытушы шәкірттің жалпы білімі ,сабақ үлгерімі , музыкалық қабілеті жайлы өткен оқу жылында қолы жеткен табыстары мен көзге түскен кемшіліктерімен жұмыс жасалады.

Әр түрлі характердегі пьесаның біреуін ансамбльге беру керек, бұл студенттің өсу қабілетін өсіреді.Ансамбль 2 қобызға ,3 қобызға,4қобызға арналған шығармаларын таңдап алу керек.Оқытушы өз студенттеріне жекелеген жұмыс жоспарын жасағанда әрбір шәкірттің дайындығын, қабілетін ,ерекшелегін ескеруі қажет.Әр түрлі харак тердегі шығарманың біреуін өз бетімен дайындау үшін берілуі керек. Репертуарды таңдаған кезде оқытушы әр бір шығарманы егжей - тегжейіне дейін зерттеп,

7.3.Күрделі формадағы шығарма.

Күрделі формадағы шығарманы алмастан бұрыноқытушы шығарманы әбден зерттеп студенттің қабілетіне қарап, танысып, шеберлігін өсіретінін іріктеп,талдап алуы қажет.Күрделі шығарманы оқушыға үйрету үшін ,оқытушы ең алдымен өзі жан жақты білу керек. Күрделі формадағы шығарманы үйренудің бірнеше жолдары бар, оны әо түрлі сатыға бөлуге болады.Шығарманы алғаш үйретер алдын оны басынан аяағына дейін бір орындап беру керек.Мұның үлкен маңызы бар.

Алғашқы ойыны арқылы студент шығарманың жалпы характерімен танысады, шығарма музыкасы оның музыкалық сезіміне әсер етеді. Шығарманы басынан аяағына дейін ойнап танысқаннан кейін , оқытушы шығарманы енді өте жай фойнатып талдауға кіріседі. Шығарманың қиын жерлеріне көбірек тоқталып, оқушыға оны игеру жолдарын түсіндіреді, шығарманың музыкалық құрылысы, ырғағы, мелодиялық ерекшелігі жайлы әңгімелеп таныстырады. Оқытушы студенттен ең алдымен шығарманың ноталарын өте дұрыс үйреніп, оған аса ұқыптылықпен қарауды талап етуі керек.

Оқушының шығарманы дұрыс түсініп, ырғағы мен мелодиясын бұзбай ойнауын мейлінше қадағалау оқытушының жауапты міндеті. Шығарма үйренуде аппликатураны дұрыс пайлаланудың маңызын еш уақытта естен шығармау керек. Оқушыға аппликатураны өзі қойып үйренуге, жаттықтыру оқытушының міндеті болып саналады. Қобызшының ең басты міндеті шығарманы ойнаған кезде, штрихтарына көңіл бөлуі керек. Шығарманы алып талдау кезінде студентпен әңгімелесіп отырып, талдап отырып , шығармаға апликатура мен штрихтарды қойып отыру керек.Студентті ара кезек штрихты «былай қойсақ қалай болады» - деп студентті тексеріп отыру керек. Сонда ғана, смечоктың төмен-жоғары болып қалмауын қадағалайды. Жаңа шығарманы үйрену тәсілінен кейінгі негізгі үйрену жұмысының бірі шығарманың техникалық орындаушылық жағын үйрену болып табылады.

Жаңа шығарманы үйрену кезінде, оқушының өз қатесін өзі біліп, оны жөндеп, дұрыстап ойнауға дағдылану- оқытушының педагогикалық міндеттерінің бірі. Оқытушы студенттің бірден шығарманы жатқа ойнауына тиым салуы тиіс. Өйткені орындаудағы кемшіліктермен шығарма ойнаудағы қателер, көбіне шығарманы әлі тегіс түйсінік үйреніп болмай, жатқа ойнағандықтан шығады. Сондықтан, шығарманы қашан үйреніп, оны орындауға жаттыққанға дейін оқытушы студенттен тек нотамен ойнауды талап етуі керек. Тек, сонда ғана студент жаңа шығароманы мазмұнына сай оның техникалық орындаушылық тәсілдерін ойдағдай игеріп, үйрене алады.

Шығарманы музыкалық көркемдік дәрежеде орындау дегеніміз- шығарманы өз екпініндеоны мазмұнына, характеріне байланысты автор ойын жеткізіп,бере алатындай дәрежеде ойнау. Орындаушылық шеберлік әдістерін молынан пайдаланып,музыкалық аспаптың дыбыс бояынорын-орнымен жұмсап, шығарманы динамикалық шарықтау шегіне жеткізу. Осы мақсатқа жету үшін, студент ұдай ізденіп, ойланып-толғануы керек. Оқытушы жаңа шығарманы үйретуде студенттен аспап мүмкіншілігіне қарай, табиғи дыбыс шығаруды талап етуі керек.

Ол дегеніміз-саусақты қойып, дыбыстың шығуын жүрекке барып, одан миға барған кезде ғана таза сапалы дыбыс шығады.Оқытушы шығарма характеріне қарай динамикалық айырмашылықтарын дыбыс дәрежесінде ажырата білуді үйрету керек. Сонда ғана, жас қобызшының орындаушылық міндеті өсетін болады. Оның ойыны құлаққа жағымды келеді.