Бас бет Авторы Посты от Aknur Aknur

Aknur Aknur

1262 ПОСТЫ 0 КОММЕНТАРИИ

Музыкалық театрдың дәстүрі мен жаңашылдығы.

Жоспар:

  1. Театр - өнер түрі.
  2. Театрдың түрлері.
  3. Қазақстандағытеатр өнерінің қалыптасуы және дамуы.

Театр (грек. Theatron – ойын – сауық орны) – қоршаған ортаны актер ойыны және драмалық іс-қимыл арқылы бейнелейтін өнер түрі.

Театр негізі – драматургия. Драматургия театр өнерінің даму бағытын, мазмұнын, оның жанрлары мен көркемдік құралдарының жетілуін айқындайды. Теарт үшін драматургия қандай қажет болса, драматургия үшін театр да сондай қажет. Драматургиялық шығарма ең алдымен көрермен үшін жазылады. Театрсыз драматургия өзінің барлық мазмұндық байлығын ашып көрсете алмайды.

Театр өнерінің туындысы – спектакль. Театрда творчестволық процесс пен оның нәтижесі – спектакльді ажырату мүмкін емес. Спектакльді кітап немесе картина, басқаша айтқанда, аяқталған шығарма деп қарастыруға болмайды, ол үзіліссіз, бітпес шығармашылық. Сондықтан актер әр спектакль сайын жаңа рөлге еніп, көрермен алдында кейіпкер образын жасайды.

'Тұңғыш театрдын шымылдығы 1926 жылы 13 қаңтарда Қызылорда қаласында М.Әуезовтін "Енлік - Кебек" трагедиясымен ашылды. 1926-30 жылдары М.Әуезовтің "бәйібше - тоқал", "Қаракөз". Б.Майлиннің "Шаніпар молда", "Неке қияр", Ж.Шаниннін "Арқалық батыр", "Баян батыр" пьесалары бойынша қойылған спектакльдерде қазақ халқының әр дәуірдегі өмір-тұрмысы, тағдыры көрсетіліп, әйел теңсіздігі мен ескіліктін кертартпа қылықтары өткір сыналды. Ол кезде эпостық тақырыптағы немесе тарихи оқиғалар негізінде жазылған драмалық шығармаларда актерлер еркінірек ойнады. Өйткені мұндай туындылардағы оқиғалар оларға бала жастан таныс еді. Эпостық тақырыптағы драмалық шығармалар бойынша қойылған спектакльдерде, әсіресе ақындық пен шешендік сайыстардағы диалогтар, оның мәні мен мазмұнын ашу, қимыл-қозғалыс, қарым-қатынас, психологиялық толғану сәттері, тіптітартысқа түскен екі жақтын жарыла отырып, бар зейін-ықыласымен беріліп, өздерінің көңіл күйін білдіруі, сөз нышанын әркімнің өзінше сезінуі, бағалауы.

1928 жылы қазақ драма театры Алматыға көшіп келгеннен кейін мұнда творчестволық жұмыс жүргізуге айтарлықтай жағдай жасалды. Театрға арнайы үй беріліп, костюм, декорациялық буйымдар жасайтын цехтар ұйымдасгырылып, дарынды да талантты жастармен театр труппасы толықтырыла тусті. Олардың ішінде тамаша әншілігі мен драмалық таланты қатар дамыған Күләш Байсейітова, бірнеше пьеса жазған Қанабек Байсейітов, биші Шара Жиенқұлова, әншілер Жүсіпбек Елебеков, Манарбек Ержанов, Жұмат Шанин болды. Бїл кезендегі театр сахнасына қойылған драмалық шығармалардың дені - қазақ ауылындаєы келенсіз жайттарды әшкерелейтін пьесалар.

1934 жылы Алматыда музыкалық театр (қазіргі опера және балет театры), Ақтөбе, Қарағанды, Петропавл, Орал, Семей және Шымкентте облыстық қазақ театрлары ашылып, халыққа мәдени қызмет көрсете басгады. Облыс орталықтарында шаңырақ қөтерген театрлар өз репертуарларын Мұхтар Әуезов драматургиясынан бастады, әрі актерлік пен режиссерлік өнер саласында жеткен биігін де осымен межеледі.

¥лы Отан соғысы жылдары театрлар репертуарынан бұрыннан қойылып келе жатқан пьесалармен қатар әскери тақырыпқа жазылған Мұхтар Әуезовтін "Сын сағатта", Мұхтар Әуезов пен Әлжаппар Әбішевтін "Намыс гвардиясы", Сәбит Мұқановтык "Жеңіс жыры", Әлжаппар Әбішевтің "Найзагай" мен "Қырағылық" атты және тағы басқа драмалық шығармалар орын алды.

1944 жылы Алматыда Қазақтың балалар мен жасөспірімдер театрының құрылуы республикадағы аса елеулі оқиғалардың бірі болды. Театр екі группадан тұрды. Қазақ группасы сахналық жолын Островскийдін "Мысыққа күндетой бола бермес" атты пьесасын қоюмен бастады. Алғашқы мектеп бағдарламасына сәйкес пьесалар мен аныз-ертегілер, инсцировкалар қойды.

50-ші жылдары аударма пьесалар мен тарихи-фольклорлық тақырыпқа жазылған драмалық шығармалар ұлттық театрлар репертуарынан мол орын алды. Осы жылдары театрлар сахнасында Ғабит Мүсіреповтін "Қозы Көрпеш - Баян сұлу", "Ақан сері -Ақтоқты", Мұқтар Әуезовтің "Еңлік -Кебек" сияқты драмалық шығармалары сахнаға қайта қойыла бастады.

Қазақ драма театрларының 60-жылдардағы репертуарлық қоры мазмұндылығымен әрі оған енген шығармалардың әр алуандылығымен ерекшеленді. Тахауи Ахтановтын, Қалтай Мұхамеджановтың, Қуандық Шаңғытбаев пен Қанабек Бәйсейітовтің, Қапан Сатыбалдиннің, Зейтін Ақышевтің шығармалары орын алды. Қазақ драма театрының 60-жылдардағы зор жетістігіне Шыңғыс Айтматовтын "Құс жолы" повесі негізінде қойылған "Ана '- Жер-ана" спектаклі жатады.

70-жылдардың басында Қазақ драма театрының репертуарынан ақын Құдаш Мұқашевтың қазақ поэзиясының көрнекті өкілі Ілиястын жастык, шағы, туып-өскен ортасы мен жаңа өмірге деген көзқарасының бірте-бірте қалыптасуы туралы сыр шертетін "Дала дастаны" атты тарихи-ғұмырнамалық драмасы орын алды.

Концерттік қойылым

Жоспар:

  1. Концерттік қойылымға дайындық.
  2. Сахнада орналасу, жарық киім, режиссер кеңестері.

Концерт қойылымдарынұйымдастыру, байқауларға, конкурстарға, көркем өнерпаздар үйірмесінің фестивальдарына қатысу – «кері байланысты» жүзеге асырудың, қол жеткен нәтижелерді бақылаудың білімді іске жаратудың, оқыту мен тәрбие тәсілдерін пайдаланудың педагогикалық тиімділігі есепке алудың маңызды жолы.

Теориялық практикалық оқу, репетициялық сабақтарды және т.б. ұйымдастыру арқылы түрлі ұйымдық формаларда өтетін музыкалық бөлімдердегі оқу процесі педагог пен тыңдаушылар қызметінің алуан түрлерін қамтиды.

Педагог-музыкант студенттердің білімді, шеберлік пен дағдыларды игеруде белсенділік пен дербестікті дамыту және халық музыкалық творчествосының негіздерін оқып үйреніп, оларды оқумен көркемөнер практикасында қолдануы жөнінде жүйелі жүргізуді қамтиды.

Педагог эстетикалық тәрбие ретінде вокальдық-аспаптық ансамбльдің музыка өнеріндегі алатын орны мен ролін анықтап, вокальдық- аспаптық жанрдың көркемдік атқару бағыты мен стилін ашуы, вокальдық және аспаптық топтардың жеке-жеке ансамбльдік орындау дағдыларына ие болуы үшін жүйелі жұмыс жүргізеді. Бұл орайда оқу-тәрбие шараларын ұйымдастыру мен өткізудің көпқырлыжәне маңызды мәселелерін шешіп, оқу-тәрбие жұмысының мазмұны мен формаларын нақтылайды, ансамбльде творчестволықжәне еңбек тәртібін нығайтады.

Вокальдық – аспаптық ансамбль сабақтарында қатысушының қаншалықты дәрежеде эмоциялық жағынан баурағанын, оның ой-пікірі, қиялы, есте сақтауы қалай қалыптасып, дамып отырғанын білу маңызды.

Тіпті концерт кезінде орындау сапасы шығарманы игеру, оған көзқарас дәрежесінің толық «обьективті» көрсеткіші сияқты.

Дайындық өткізудің әдісі мен түрлері. Эстардалық музыкалық репертуарды дайындау.

Жоспар:

  1. Жұмыс жоспарын құру.
  2. Музыка материалымен және ән мәтінінмен танысу.
  3. Шығарманы орындауды талдау.

Эстрадалық қатысушыларға музыкалық – эстетикалық тәрбие берудің толық құндылығы оқу процесінің мазмұын мен ұйымдастырылуына тікелейбайланысты екені белгілі. Олар бірқатар жалпы педагогикалық және дидактикалық талаптарға сай келуі тиіс. Атап айтқанда бүкіл оқу процесініңнысаналы жүргізілуі. Оның жүйелілігі, түсініктілігі, дәйектілігі, көрнекілігі, өмір мен байланыстылығы, оқыту мен тәрбиедегі сабақтастығы, әрбір адамды тереңқұрметтей отырып, ұжымның барлық мүшелеріне қойылатын талаптардың бірлігі, творчестволық ізденіс, өзін-өзі көрсету үшін оңтайлы жағдайлар жасау және ұжымның оның жетекшісінің талаптарына міндетті түрде бағыну, жоғары тәртіптілік.

Ансамбльде орындау дағдыларын қалыптастыру жолдарын түсіну – тәсілдер мен әдістерді дұрыс таңдауға қажетті техниканы игеруге бастар жол. Ансамбльдік орындау - күрделі қызмет, өйткені онда білім жатады. Ал творчество көркемөнер міндеттерін шешу жолдарын ой елегінен өткізуден жаңа оңтайлы әдістерді табудан, ең бастысы –инициатияға көрсетуден, халық музыкасы негізінде жатқан бай қазыналы пайдалану арқылы өзін-өзі көрсетудің неғұрлым жақсы формаларын әрбір қатысушының өз бетімен іздестіруінен көрінеді.

Қазіргі заманғы әндер туралы мәселені талқылаған кезде текстердің көркемдік сапасы туралы образдардыңсалалығы, көркемдігі туралы, теңеулердің саналылығы, жаттандылығы туралы көп жағдайда қызықты пікір-сайыстар туды, бірақ қайсыбір өзінің музыкалық әсерлілігі туралы, оныңкөркемдік артықшылығы, оның идеялық және солай бағыты туралымәселелерөте көп.

Халықтың музыкалық творчествосын игеру, оның мәніне бойлай ену- қыруар еңбекті талап ететін дәйекті де ұзақ процесс. Мұны жүзеге асыруда түрлі әдістерді пайдалануғаболады. Мысалы: қазақ күйлерінің үлгілерімен танысу домбырада ойлаған және қазақтың көне халық аспаптарын қоса отырып, вокальдық-аспаптық ансамбльде ойнағанфотожазбаны зерттеуден басталды.

Педагог ұйымдастырушы тәрбиеші ретінде жетекші өзінің педагогтық шеберлігін арттырып, барлық жағынан үлгі болуға міндетті. Ол дайындықты ұйымдастырудың барлық мәселелерін шешуге, оның жоспарын жасауға, музыкалық шығармамен жұмыс істеудің мазмұны мен әдістерін, жеке-дара және топтың сабақтардың формаларын, тәсілдері мен әдістерін құралдарын динамикалық келісімділігін және т.б. мұқият ойластыруға тиіс.

Концерт қойылымдарынұйымдастыру, байқауларға, конкурстарға, көркем өнерпаздар үйірмесінің фестивальдарына қатысу – «кері байланысты» жүзеге асырудың, қол жеткен нәтижелерді бақылаудың білімді іске жаратудың, оқыту мен тәрбие тәсілдерін пайдаланудың педагогикалық тиімділігі есепке алудың маңызды жолы.

Теориялық практикалық оқу, репетициялық сабақтарды және т.б. ұйымдастыру арқылы түрлі ұйымдық формаларда өтетін музыкалық бөлімдердегі оқу процесі педагог пен тыңдаушылар қызметінің алуан түрлерін қамтиды.

Педагог-музыкант студенттердің білімді, шеберлік пен дағдыларды игеруде белсенділік пен дербестікті дамыту және халық музыкалық творчествосының негіздерін оқып үйреніп, оларды оқумен көркемөнер практикасында қолдануы жөнінде жүйелі жүргізуді қамтиды.

Педагог эстетикалық тәрбие ретінде вокальдық-аспаптық ансамбльдің музыка өнеріндегі алатын орны мен ролін анықтап, вокальдық- аспаптық жанрдың көркемдік атқару бағыты мен стилін ашуы, вокальдық және аспаптық топтардың жеке-жеке ансамбльдік орындау дағдыларына ие болуы үшін жүйелі жұмыс жүргізеді. Бұл орайда оқу-тәрбие шараларын ұйымдастыру мен өткізудің көпқырлыжәне маңызды мәселелерін шешіп, оқу-тәрбие жұмысының мазмұны мен формаларын нақтылайды, ансамбльде творчестволықжәне еңбек тәртібін нығайтады.

Вокальдық – аспаптық ансамбль сабақтарында қатысушының қаншалықты дәрежеде эмоциялық жағынан баурағанын, оның ой-пікірі, қиялы, есте сақтауы қалай қалыптасып, дамып отырғанын білу маңызды.

Тіпті концерт кезінде орындау сапасы шығарманы игеру, оған көзқарас дәрежесінің толық «обьективті» көрсеткіші сияқты.

Репертуармен жұмыс

Жоспар:

1.Шығарманы талдау оның мазмұнын шығармашылық тұрғыдансараптау.

2.Репертуарға қойылатын талаптар.

Жоғарыда аталған тәрбие міндеттерін шешу едәуір дәрежеде вокальдық-аспаптық ансамбль қызметінің мазмұнынарепертуар саясаты мәселесінің дұрыс шешуіне байланысты.

Қазақстандағы жоғарғы оқу орындарының вокальдық-аспаптықансамбльдері мен оқушы жастарды біріктірген ансамбльдердіңрепертуарына талдау жасау репертуар саясатының көптеген ансамбльдерге тән мынадай бірқатар оңды тенденцияларын көрсетіп берді.

  1. Көкейтесті тақырыптарды игеруге, қатысушылардың адамгершілік және эстетикалық мұраттарғакөзқарасынбейнелеуге ұмтылуы
  2. Вокальдық- аспаптық ансамбль мүшелерінің творчестволық және қоғамдық белсенділігі, жергілікті тақырыптарға шығармалар тудырып, орындауға ұмтылыс.
  3. Музыкалық білімге құлшыныс; музыкалық сауат негіздерін игеруден кәсіптік мектепте білімалуды жалғастыра беруге дейін ұмытылыс.
  4. Көптеген вокальдық-аспаптық ансамбльдердің халық әндерін орындауға зейін қойды.

Өзін-өзі сүйемелдеп ән айту тәжірибелері.

Жоспар:

  1. Орындаушының естуді бақылау ән айту мен сүйемелдеу кезінде дыбыстық теңдікті сақтау мүмкіндігін қалыптастыру.
  2. Орындаушылық дағдыға сәйкес болып келетін вокальдыаспапты іс- әрекеттің нақты үйлесімділігін жасау.
  3. Сүйемелдеу партиясын бірте-бірте күрделендіру.

Музыка туралы әңгіме тыңдай отырып, балаларкомпозитордың өмірі,шығармашылығыментанысады. Осылайшамуызкаға деген қызығушылығы, эмоциялық көзқарасы, қалыптасады. Және шығарманың мәнерлік құралдары болатынын ажырата алатын болады.

Халқымыздыңмузыка тілін терең түсінетіндігі ертеден –ақ аңыз болып тараған. Оған мысал ретінде «Ақсақ құлан» т.б. көптеген күй аңыздарыналуға болады. Бүгінгі таңда музыка мамандарының алдында тұрған мәселелердіңбірі осы ата-бабаларымыздай музыканың құдіретін терең түсініп, оны өзініңрухани азығыетіп, адам өмірін нұрландыруға, ат салысатын музыканың білімдіазамат тәрбиелеу. Оның түп-тамыры, негізі музыканы қабылдай білуде жатыр.

Баланы музыка тыңдауға, тыңдай отырып оны сапалы түрде қабылдауға, баулу музыкалық тәрбие беру жұмысындағы міндеттердің бірі. Өйткені ол оқушыныңмузыкалық мәдениеттілігінқалыптастырудың алғы шарты болып есептеледі.

Музыканы тыңдаған кездебала еркін отыруы керек, бұл тәсіл орындалып, жатқан шығарманы қозғалмай байсалды тыңдауына мүмкіндік береді. Сондай-ақ музыка тыңдап отырған кезде, сөйлеуге, мұғалімге сұрақ қоюғаболмайтынын білу керек. Бірте-бірте мұғалім балалардың музыканы тыңдай білу мәдениетін қалыптастырады. Музыка тыңдау барысындағы мұғалімніңжүріс-тұрысы, өзін ұстауы өте үлкен рол атқарады.

Мұғалім тыңдауғаұсынған шығарманы өзі орындаса, мүмкіндігінше нотасыз ойнауға тырысу керек.

Вокальдық педагогикалық талаптарына сайбалаларды ән өнеріне баулуда тәжірибедеқолданылатын арнайы ән жаттығуларыныңалатын орны ерекше. Сабақтың мақсатына сай өз орнын тауып қолданылған. Жаттығулар тек дауыс аппаратын ән айтуғадайындап қана қоймай, белгілі бір орындаушылық шеберлікті дамытуғабайланысты дағдылы қалыптастырады.

Музыкалық шығарманы игеру, оның мәніне тереңбойлай ену дәйекті де ұзақ процесс. Музыкалық шығарманы ұжымдық үйренугекірісе отырып, шығарманың музыкалық тексін дәлме-дәл орындау, шығарманың жалпы сипатын формасын, ладтық-гармониялық негізін,ритм мен әуенініңсипатын анықтау, музыка дыбысын шығарудың барлық тәсілдерін белгілеу, бүкіл пьесса бойынадыбыс күшінбөлу, вокальдық және аспаптық топтарының және топтығы әрбір партияның дыбысының тепе-теңдігіне қол жеткізу, ансамбльдіңорындаушылық шеберлігініңдәлдігіне жету қажет.

Шығармашылық мазмұнын ашу бөліп-бөліп орындаудан біртіндеп негізгі мағынасын және оның көркемдік детальдарын тұтас біріктіруге дейін жүреді. Осыдан келіп шығарманы үйрену методикасы мынаған саяды. әдеби және музыкалық тексті, шығарманың әсерлілік құралдарын, музыкалық образдың сипатын талдау; шығарманы орындаудағы қиын тұстарды анықтау; ансамбльдіңорындаушылықмүмкіндігімен оны «өлшеп-пішіп» көру; қиын тұстарды ойлап үйрену жөніндегі жұмыс әдістемесін анықтау; көркемдік – орындаушылық ой-тұжырымды әзірлеу.

Шығарманы үйрену үстінде оның ұлттық ерекшелігін оның ұлттық ерекшелігін анықтапалу қажет. Бұл көркемобраздың мәніне терең бойлай ену үшін маңызды. Халық музыкалық творчествосының элементтерін; халық аспаптарының өзіндік ырғақтарын, ладтарын, тембрларын, халықтық орындаушылық өнер тәсілдерін пайдаланып үйрену керек.

Сондықтан біз халық-музыкалық творчествосын үйренуді шартты түрде бірнеше кезеңдерге бөлеміз. Вокальдық – аспаптық ансамбльдің оқу сабақтары ән айтудан, вокальдық – есту және аспаптық құлақ күйі келтіруден басталады. Шағынжаттығуларды, репертуардағы әндерден үзінділерді әндету, ансамбльдік орындау дағдыларын жетілдіруді көздейді.

Вокал мен аспап қызметі.

Жоспар:

  1. Ансамбльдегі аспаптардың үнін келтіру.
  2. Шығарманың орындау ерекшелігі.

Практикада динамиканың ( қатты, жәй, дыбыс күшін арттыру немесе азайту) және агогиканың ( жылдамдату, баяулату, аялдау ) негізгі элементтерін орындау шығарманың сипатына байланысты әсіресе қазақ халқының музыкалық шығармаларында өзінің реңктері жағынан толып жатқан әрі өте нәзік сипаттамаларға ие болады. Ансамбльдің жалпы үнін реттеу жұмысы дыбыс күшейткіш аппаратураны, электракустикалық түрлендіргіштерді жақсы білу, оларды тиісінше ретке келтіре білу маңызды. Мысалы, «ва-ва» (бақа) эффекті негізгі тонның энергиясы мен оның төменгі обертендарының арасындағы арақатынастың үздіксіз, бірақ айтарлықтай жылдам өзгеруі; «ФАЗЗ» - негізгі тонға көп мөлшерде обертондарды қосу, бұл ызыңдаған, дірілдеген дыбыстар беріп, аспаптың табиғи тембрін адам танымастай өзгертіп жібереді, «МОУЛ» - соңғыдан төмен жатқан жоғары жиіліктерді алып тастайды. Мұның өзі «органның» өте жуан дыбысы шыққандай әсер тудырады; «СКРЕМИНГ БЕРД» (сөзбе-сөз аударғанда - шыңғырған) – орта жиіліктегі дыбыс шыңы, гитараға немесе басқа аспапқа жасалады; «БЛЕК- ФИНГЕР» - гитара шегін бір шертіп қалғаннан кейін дыбысты бір деңгейде ұзақ ұстай отырып, оған, тиісінше, шиқылдаған әуез немесе қоңырау дауысы сипатын беруге мүмкіндік туғызады.

Шығарманың орындалу ерекшелігін ескере отырып, вокальдық-аспаптық ансамбль жетекшісі белгілі бір көркемдік міндеттерге жету үшін техникалық құралдарды пайдалану жөнінде қандайда бір шешім қабылдайды. Ол қатысушыларды аса ірі дыбыс пландарын, дауыстар мен аспаптарды коррекциялаудың арнаулы жиілігін, «жаңғырық» эффектін жасанды жолмен ревербациялау (дыбыстың біртіндеп өшуі) және қазіргі заманғы дыбыс күшейткіш аппаратураның басқа да мүмкіндіктерін пайдаланған кезде белгілі бір көркемдік және техникалық нормаларға үйретеді.

Мектептегі вокальды-аспаптық ансамбльдерді ұйымдастыру және оқу тәрбиелеу жұмыстары

Жоспар: 1. Оқу процесін аспаптармен қамтамасыз ету жағдайлары. 2. Оқу жоспары және бағдарлама.

Мектептегі вокальді- аспапты ансамбльдерді ұйымдастыру, музыкалық-эстетикалық тәрбие берудің толық құндылығы оқу процесінің мазмұны мен ұйымдастырулыуна тікелей байланысты екені белгілі. Олар бірқатар жолын педагогикалық және дидактикалық талаптарға сай келуі тиіс. Атап айтқанда бүкіл оқу процесінің нысаналы жүргізілуі; оның жүйелілігі, түсініктілігі, көрнекілігі, өмір мен байланыстылығы, оқыту мен тәрбиедегі сабақтастығы, әрбір адамды терең құрметтей отырып, ұжымның барлық мүшелеріне қойылатын талаптардың бірлігі, творчестволық ізденіс, өзін-өзі көрсету үшін оңтайлы жағдайлар жасау және ұжымның, оның жетекшісінің талаптарына міндетті түрде бағыну, жоғары тәртіптілік. Ансамбльде орындау дағдыларын қалыптастыру жолдарын түсіну – тәсілдер мен әдістерді дұрыс таңдауға, қажетті техниканы игеруге бастар жол. Ансамбльдік орындау- күрделі қызмет, өйткені онда білім жатады. Ал творчество көркемөнер міндеттерін шешу жолдарын ой-елегін өткізуден, жаңа оңтайлы әдістерді табудан, ең бастысы инициатива көрсетуден, халық музыкасы негізінде жатқан бай қазыналы пайдалану арқылы өзін-өзі көрсетудің неғұрлым жақсы формаларын әрбір қатысушының өз бетімен ізденуінен көрінеді. Жоғарыда аталған тәрбие міндеттерін шешу едәуір дәрежеде вокальдық-аспаптық ансамбль қызметінің мазмұнына репертуар саясаты мәселесінің дұрыс шешуіне байланысты. Қазақстандағы жоғарғы оқу орындарының вокальдық-аспаптық ансамбльдері мен оқушы жастарды біріктірген ансамбльдердің репертуарына талдау жасау репертуар саясатының көптеген ансамбльдерге тән мынадай бірқатар оңды тенденцияларын көрсетіп берді. 1. Көкейтесті тақырыптарды игеруге, қатысушылардың адамгершілік және эстетикалық мұраттарға көзқарасын бейнелеуге ұмтылуы 2. Вокальдық- аспаптық ансамбль мүшелерінің творчестволық және қоғамдық белсенділігі, жергілікті тақырыптарға шығармалар тудырып, орындауға ұмтылыс. 3. Музыкалық білімге құлшыныс; музыкалық сауат негіздерін игеруден кәсіптік мектепте білім алуды жалғастыра беруге дейін ұмытылыс. 4. Көптеген вокальдық-аспаптық ансамбльдердің халық әндерін орындауға зейін қойды.

Қазіргі зонг-опера вокалды аспапты ансамбльдердің көңіл көтеруші шоу бағдарламалары.

Жоспар:

  1. Қазіргі кездегі рок музыкасының бағыттары.

2.Опера, балет,концерттердің жаңа бағыттары.

Қазіргі кездегі рок музыканың бағыттары сан алуан. Атап айтар болсақ: хард-рок, поп-рок, арт-рок, поп-рэп, диско, фанк, фьюжн, фольк-джаз т.б.

Рок музыка стилінің кейбір бағыттары оның музыканың басқа түрлерімен сабақтасуынан пайда болып, әрі қарай дами бастады. Ағылшынның «Gream», Американың «Chicago » топтарын алатын болсақ, олардың шығармаларындағы рок пен джаздың үйлесімділік тапқаны соншалық, қай стильдегі орындаушылар екенін ажырата алмайсың. Кейінгі кезде джаз музыка өнерінің балгілі қайраткерлері М.Дэвис, Э. Фитцджеральд, Дж. Смит, Д. Брубек те рок музыкаға бет бұрып, осы стильдегі шығармаларды орындады.

Сондай-ақ, рок-музыканың әсері байыпты музыканы да, оны жазушы композиторды да шет қалдырған жоқ. Ғасырлар бойы қалыптасып келе жатқан опера, балет, симфония, концерт формаларынан да көрініс тапты. Оның мысалы ретінде « Иисус-Христос-суперзвезда» - рок операсын, « Волосы » - рок мюзиклін, Бернстайнның рок - мессасын,ҚазақстандықА. Серкебаевтың «Маугли» рок-балетін т.б. алуға болады.

Қорыта келе айтпағымыз, рок-музыка стилі қазір шарықтау шегіне жетті. Әрі қарай қалай дамитынын заман ағымы көрсетеді. Дәл қазіргі 2004 жылы, жұрт құлағы таза, үнді, табиғи дыбысты іздей бастағандай...

: Кеңестік вокалды –аспапты ансамбельдердің шығармашылығы.

Жоспар:

  1. 60-жылдардың екінші жартысындағы кеңестік эстраданың орпидауимглары,
  2. Поющие гитары ВАА-ның жауапшылығы,
  3. «Песняры”, “Ариель” шығармашылығында ұлттық фольклорды пайдалану.
  4. Эстрадалық әндердің кеңестік танымалорындаушылары.

Вокальдық –аспаптық ансамбльдердегі тәрбие процесінің өн бойында студенттердің музыкалық - эстетикалық ой-өрісін кеңейту шығарманың мазмұны мен сипатын сын көзбен бағалай білуді көркемдік талғам мен музыканы қабылдай білу мәдениетқалыптастыру .

Көптеген вокальдық-аспаптық ансамбльдер стилінің қалыптасуына совет әндері, ал кейбір ансамбльдерде фольклор үлкен роль атқарады 60-жылдардағы таңдаулы ұжымда –«Пеняры» (Белоруссия), «Сомоцветы» (Москва), «Ариэль» (Свердловськ), «Ялла», (Өзбекстан), «Гунем» (Түрікменстан), «Орера» (Грузия), «Гая» (Азербаижан), (Досмұқасан»,

«Арай», «Яшлык», «Айгул» (Қазакстан) және т,б фольклордың қазіргі заманғы әннің және фольклороктың арсеналынан мұқият іріктеліп алынған құралдың табиғи ұжымдасуына құрылған біртұтас музыкалық - оброзды жүйе пайда болды .Өзінің алғашқы қадамынан-ақ бұл вокальдық –аспаптық ансамбльдер фольклорға батыл ден қойды. Бұл ұжымдар өз халқының ән- аспаптық мұрасына құрметпен қарап, ұлттық асыл қазынадан ансамбльдің орындаушылық стиліне мейлінше табиғи үндестік әуендерді ғана іріктеп алып отырды. Өздерінің музыкалық өңдеулерінде олар өз халық әндерінің ладтық және гармониялық құрылысын сақтауға және сонымен бірге оларға эстрадалық сипат беруг ұмтылады.

Халық әндерін өңдеуге бет бұрып, сәтті интерпретация үлгілерін берген алғашқылардың бірі белорустің «Песняры» вокальдық –аспаптық ансамбльі болды. Оның фольклорды өңдеуге халықтың ән әуенімен симфонизімнің қазіргі тәсілдері , дамыған полифония және рокмузыкаға тән композиялық тәсілдерден шығатын созылмалы остинатты үн налымды біріктірілген. Вокальды партиялар динамикалық және колористикалық реңктердің қарама-қарсыласымен баурап алып, мінсіз дауысымен, гармониялық күрделілігі мен шаттыққа бөлейді.Өңдеулердің сезімдік образдылығы көп көңілінен шықты.

Вокалдық –аспаптық ансамбльдердің негізгі міндеті электр музыкалық аспаптарда ойнаудың, ансамбльдік әнңің вокальдық техникасын, практикалық дағдысын игеру, көркем репертурды іріктеп алу принциптіқазіргі асапатармен дыбыс күшейткіш аппаратураның барлық әсерлілік –орындаушылық құралдарын салалы түрде түсіне пайдалануды үйрету. Вокальдық –аспаптық ансамбльдердің аспаптары тура партитуралардытворчестволық пен құру теориясымен практикасы туралы эстрадалық вокальдық – аспапты жанрдың тембрлік-регистрлік ерекшеліктер, техникалық мүмкіндіктері туралы, «микрфолдық» ән айту және алуан түрлі электронды дыбыстардың өзіне тән ән айту және алуан түрлі электронды дыбыстардың өзіне тән ерекшеліктерін білу туралы қажетті мәліметтер беріледі.

Қазақстандағы «Яшлык» фольклорлық ұйғыр ансамбльінің халық әндерін өңдеуі сүйсіндіреді .Бұл ансамбльді тыңдап отырып, ұйғыр халық әндері динамикалық өңдеулер мен электрлі аспаптар үшін баяғыда «бағдарламаланғанба» деп ойлайсың. Орындаушы мен электргитаралар мен синтезаторларға көңіл әзілге толы, лирикалық әндерді ұлттық дауыспен айтып үйретіп қойғандай. «Милыктың» фольклормен тығыз тасуы ұйғыр аспаптарын (раваи, тамбур, най, дап) пайдалануынан да аңғарылады. Бұл аспаптар гитаралармен соқпалы аспаптардың арасында ешбір жоғалмайтын ансамбль үнінешығыс әріп береді.

Вокальдық – аспаптық ансамбльдегі кез-келген жаңалық тез арада жұртшылықтың игілігінеайналатыны аян. Халық әндерінің табысқа жетуіоған өңдегіш эпигондардың назарын аударды. Олар неғұрлым оңай жолды таңдады: кеңінен танымал әндердіалып, әуенді қазіргі заманғы ырғаққа тез жетіп жатыр.

1982 жылы Н.Тілендиевтің жеткешілік етуімен қазақ фольклорлық- этиографиялық «Отырар сазы» оркестрінің құрылуы қазақ халқының музыка мұарсын кеңінен, жан-жақты пайдалануғакөңіл қойғанынтағы да дәлелдеп берді. Орекстрде түрлі музыкалық аспаптардың дыбысы жарасымдыүйлесім табуы дыбыс күшейткіш арқылы сәтті түрлі аспаптардың оркестрде пайдалауныамүмкіндік туды. Осының бәрі бұрын халық оркестрлерінде пайдаланылған аспаптардың жаңа колористікмүмкіндіктерін ашып берді. Қазақ халқының аспаптық творчествосы бірегей халық аспаптарымен музыкалық шығармаларын пайдалануғана емес, сонымен бірге халық аспаптарының орындаушылық мәнерінің өзіндік ерекшелектерін сақтау арқылы да көзін тапты.

Эстрадалық вокалды – аспапты музыкалық дамуының негізгі кезеңдері.

Жоспар:

  1. 20 жылдардағы вокалды- аспапты шығармашылықтың әлеуметтікаспектілеріменмузыкалық стильдері.
  2. Вокалды – аспапты ансамбльдердің көркемдік ерекшеліктері
  3. Жаңа жанрдағы жетекші музыкантар мен орындаушылар

Қазіргі кездегі телевизияның, радионың, киноның, электрдегі машиналардың барған сайындами түсуі музыкалықсол жағынан өсе тусуін ғана емес, сонымен бірге музыка өнерінің барлық сан алуан стильдері мен жанрларымен, басқа халықтардың фолкьлорымен композиторлардыңжәне алуан түрлі мектептермен көркем бағыттардың орындаушыларының творчествосымен танысуға мүмкіндік береді. Өте қысқа уақытта музыка өнері саласындағы аса жаңа эксперименттер мен сәтті жаңалықтар тек мамандардың шағын ортасының ғана есем, сонымен бірге халық тыңдаушысы қауымының да игілігіне айналады. Қазіргі өнердің таңдаулы неғұрлым қызықты құбылыстарытүрлі ұлттық топырақтан нәр алып, сол халықтың музыкалық тілінің өзіне тән өрнегінен өз бояуын тауып, жаңа әуезбен байып отырады. Эстрадалық музыка жанры барлық жаңалыққа бәрінен бейім тұратыны белгілі. Қазіргі замани рухына сай келетін әсерлілік құралдарын іздестірудің үздіксіз процесі нақ осындабарыншаайқын байқалады. Эстрадалық музыканың жастардың эстетикалық талғамын қалыптастыруда маңызды рол атқаратынынмойындаған жөн.

Эстрадалық музыкаға да, оның алдындағы жанрлар – үрмелі аспаптар оркестарлеріне арналған музыка, тұрмыстық романс және лирикалық әндер сияқты ұлттық белгілер қажет. Ұлттық белгілермузыкалық толып жатқан әсерлілік құралдарында - әуендер, ырғақта, гармонияда және т.б. көрілуі мүмкін.

Ауыз екі тіл секілді, музыка өнерінің тілі де уақыт өтуімен байланысты өзгеріске ұшырап отырады. Ой мен сезімнің жиынтығынқазіргі заманғы суреткер өткеннің ұзақ- солар ырғағы мен бере алмайды. Ол форманыңжасқалығын айтпақ ойдың айқындылығын, тұжырымдылығы мен нақтылығын талап етеді. Міне, сондықтан да қазір шағын музыкалық формалар үлкен табысқа жетіп отыр.

Қазіргі эстардалық музыка, сан алуан болғанына қарамастан, үш негізгі бағытқа ие болып отыр. Олар: таза фольклорлыққазіргі заманғы және фольклорлық қазіргі заманғы стильдегі бағыттар.

Фольклорлық бағыт – репертуары халық әуендері мен аспаптық шығармалардан тұратын солистер мен ансамбльдің алынған аспаптары, тиісінше халықтық болып келеді.Қазіргі эстрадалықмузыка -қазіргі заманғы композиторлардың әндері мен пьессалары. Ал бұл бағыттағыансамбль мен оркестрлердіңаспаптарыныңқұрамында да, музыкалық белгілер басым болады. Бұл жағдай осы бағыттың өкілдерінежұртшылққа тез танылатын әрі дәлсондай тез ұмытатын, айшықты көркемдік жағынан тартымды шығармалар жасауға көмектеседі.

Фольклорлық қазіргі заманғы стиль бағыты, музыкалық терналді өзіншебіріктірумен сипатталады. Эстардалық музыка стилініңтақырыптық мазмұнының және көркемдік әсер құралдарыныңсарқылмас қоры бар.

Қазақстан да, Орта Азия республикаларындасияқты профессионалдық музыка өнері, оның ішінде эстарда да бірқатар обьективті тарихи себептерге байланыстысабақтан кейінгіжиындардағана белсендідами бастады.

Біздің республикамызда Мемлекеттік республикалық «Гүлдер» жастар –эстардалық ансамбльі, «Дос-Мұқасан», «Айгүл» вокальдық-аспаптық ансамбльдері, «Серпер», «Алматы әуендері» және т.б. сияқты фольклорлық қазіргі заманғы стильдегіөзіндік бет-бейнесі қалыптасқан ұжымдар өз репертуарын жасаған кездебұл ансамбльдерқазақ халық музыкасыныңбой әуені мен ырғағынтабысты пайдаланып, ұлттық пластика дәстүрлерін творчестволық ой-елігінен өткізіп отырады.

20 жылдардан бастап ондаған жылдар бойы Джаз стилі қажеттілікті қанағаттандырды. Мұның бәрі жас ырғақтық, әуендік және гормониялық құрылымдар мен вокальдық жаңа мәнерімен электрондыаспаптардың елумен үйлесімді 60 жылдардың басында қазіргі заманғы көпшілікке танымал музыканың пайда болуына негіз болды. Біздің елімізде, олардың бір түрі ретінде, вокальды аспаптық ансамбльдер пайда болды.

Қазіргі ырғақтар, жалпы би әуені, барлық воальды аспаптық ансамбльдердің стильдік қолтаңбаларына тән. Алайда түрлі ән және фольклордәстүрлеріне байланысты түрлі елдер мен аймақтардың вокальдық ансамбльдері, рок және поп топтары орындаған музыканыңекпін-әуен негізі бір-біріне ұқсамайтын кейде тіпті күрт ерекшеленетін болып шықты.

Күрделі шығармалар. дрижерлық техниканы жетілдіру.

Хор партитурасымен жұмыс. 12/4 өлшемі күрделі төрт үлесті өлшемнен құралады. Әрбір қимыл үш қысқа жіктелулерден тұрады. Анық көрсетілімдер 1, 4, 7, 9, әлді үлестер, қалғандары әлсіз үлес болып табылады. 12 411 10 9 8 67 235 4 11 2 3   Вокалдық хорларда 12\4 өлшемі өте жиі кездеседі .Жиі аспаптық және аспаптық оркестірлерде кездеседі . Күрделі өлшемдер көбіне күрделі шығармаларға тән . О п е р а-артистердің либретто сөзін музыкаға (ария, романс, баллада, ансамбль, хор) қосымша айтуы арқылы орындалады. Оның идеялық мазмұны тамаша музыка және құлаққа жағымды, жақсы әндер мен мелодиялар арқылы ашылады. Р е ч и т а т и в (италян сөзі ) - операда ,ораторияда және контатада болайын деп жатқан не болатын оқиғаны сөзбен баяндауды, таппақтап айтуда речитатив дейді. Операда речитатив тек құр тақпақтап айтыла бермейді, кейде ол ойналып жатқан музыкамен жарыса, астарласып сәл әндетіліпте айтылады. Бірақ речитативтің ән сияқты ойда сақталатын, нақты әуені болмайды. Контата-ораториялық жанр. Оратория кантатадан өзінің мазмұнымен ,ерекше дамыған сюжетімен (мағынасымен ) үлкен құрылымымен ерекшеленеді . Оратория -көп дауысқа , жеке дауыспен хорға ,оркестірге арналған вокалды симфониялы шығарма . Oratio – ораториялық баяндама деген мағынаны білдіреді латын сөзінен шыққан . Оратория драмалы сюжетке жазылады ,және концерттік залда орындалады . О р а т о р и я- қаһармандық немесе эпикалық оқиғаны баяндайтын, симфониялық оркестрдің сүйемелдеуімен орындалатын шығарма.Ораторияда образдарды бейнелейтін жеке әнші немесе дуэт, трио, квартет сияқты ансамбльдер болады. Ораторияның желісін күшейтіп отыратын көп дауысты хор қатысады. Мысалы: совет композиторлары Ю. Шапориннің «Орыс жері үшін ұрыс туралы аңыз». Д. Шастоковичтің «Орман туралы ән» Ғ. Жұбанованың «Дала үстіндегі нұр» С. Мұхамеджановтың «Ғасырлар үні» ораториялары, Бөрі Исаның «Армысың ХХІ ғасыр ораториясы»   К а н т а т а – салтанатты шығарма .Ол ариялардан , дуэттерден тұрады . Оркестрдің сүйемелдеуімен орындалатын вокалдық шығарма. Мұнда хор, ансамбльдер, жеке әншілер болады. Кантата бірнеше бөлімнен тұрады, оратория сияқты концерттерде орындалады. Мысалы. М. Төлебаевтың , Е.Г. Брусиловскийдің , А. Арутюнянның «Отан туралы кантата», С. Прокофьевтің «Бейбітшілік үшін күрес» кантаталары осындай. Хор миниатюрасы –бұл аса үлкен емес музыкалық шығарма . Өңдеу –(обработка) ,бұл нота материялын өзгерту ,қайта қарау болып табылады .Өңдеулер бергілі бір әуенге хор партияларын қосу және аспаптық сүйемелдеуін қосу . Қайта өңдеу қайсы бір шығарманы көркемдеу , әсерлеу деген сөз .

Дирижерлық техникасын жетілдіру, күрделі өлшемдер.

2 мектеп әнін үйрену. ___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ _____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Мына әнді зейін қойып талдасақ 9\4 өлшемде жазылғандығы анықталады. Шығарма толымсыз тактіден басталады. 9\4 үлесті өлшемі, 3\4 өлшемнің әрбір үлесіне – үш үлестен тиеді, тактілеу барысында 9\4 өлшемі шығармалардыталдау . 3\4 ұлесті өлшем. 9\4 үлесті өлшем . 37 89
1 2 34 125 6   Әр түрлі өлшемдер : 2\4 ;2\2 ;2\8 ; 3\4 ; 3\8 ;4\8 т .б Екі үлесті өлшемдер жайекіге дирижерланады .( 2\2 ;2\4 ,2\8 , 2\16 ) ,күрделі екі үлесті ( 6\2 ,6\4 , 6\8 ,6\16 ) өлшемдер дирижерланады . Үш үлесті схемада жай үш үлеске тактілеу (3\2 , 3\4 ,3\8 ,3\16 ) ,жылдам екпінде күрделі үш үлесті (9\2 ,9\4 ,9\8 , 9\16 ) өлшемге дирижерланады . Төрт үлесті қысқаша “ төртке ”әр түрлі күрделі (4\2 ,4\4 ,4\8 ,4\16 ) ,ал жылдам екпінде күрделі төрт үлесті ( 12\2 ,12\4 ,12\8 ,12\16 )өлшемдер дирижерланады . Бес үлесті схемада немесе қысқаша “беске ” күрделі аралас өлшемдер (5\2 ,5\4 ,5\8 ,5\16 ) өлшемдер дирижерланады . Алты үлесі өлшемде қысқаша “ алтыға ” күрделі екі бөлімді (6\2 ,6\4 ,6\8 ,6\16 )өлшемдер дирижерланады . Жеті үлесті схемада қысқаша жетіге (7\2 ,7\4 ,7\8 ,7\16 ) өлшемдер дирижеоданады . Музыкалық шығармаларда әр түрлі аралас өлшемдер кездеседі . Аралас өлшемдер әндерде аспаптық музыкада , әр халықтың музыкалықөнерінде кездеседі .Украин халық әндерінде осындай мінез көрінеді. Аралас өлшемдерді тактілеу оңай және жеңіл ,дирижердың ұымдастыруымен ,дайындығымен жылдам бағыталуына қажет етеді . Мысалы 2\4 және 3\4 өлшемдері кезектесіп араласып кездеседі . 2\4 өлшемге 2үлесті ,3\4 өлшемге 3үлесті жай төрттік ноталардан құралған . Дирижер үйрететін әнді жақсылап жаттап , аралас өлшемдерде шатаспай дирижерлауы керек . Шығармаларда екпінінің тосыннан өзгеруі симфониялы музыкада кездеседі . Moderato alla breve -деген жазу кездеседі , жартылық –төрттік-төрттік -теңжүзге .Яғни екпінде минутына жүз жартылық ұрыс болуы шарт . Композитордың мақсаты керекті сюжетті , жекелеген эпизоттарда көрсетілген екпінде орындау . Мұндай екпіндерді көрсету арнайы приборқолданылу - метроном деп аталады . Метроном пирамида формалы корпусы ағаштан жасалғанжылжымалы көрсеткіші бар . Магнитті қозғалыс жылжымалы көрсеткішке байланысты Көрсеткішті 40 қойғанды минутына 40 ұрыс береді Төменгі аз өлшемде аз ұрыс береді , көрсеткіші жоғары болса екпіннің минутына керекті ұрыс береді . Мысалы : жортылық тең 80 немесе төрттік тең 116 деп жазылса магниттіңминутына әр бір ұрысы осыған тең болуы керек . С и н к о п а (грекше syncope -қысқартылған ) Такт ішіндегі әлді үлестің әлсіз үлеске ауысып кетуіне байланысты туатын ырғақ .Синкопа такт ішінде және такт арасында кездеседі .
  1. Такт ішіндегі синкопа. 2. Такт аралығындағы синкопа.
_____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________   Синкопаның ерекшелігі шығарманың екпінін өзгертеді, бірақ шығармаға бай мазмұн берілген фразаны құбылтады. Мұндай мінез шығыс- украина музыкасына тән.  

Дирижерлау техникасын дамыту, күрделі өлшемдер.

Мектеп репертуарымен жұмыс.

Енді, қимыл жіктелулерімен таныс болғаннан кейін жеті үлесті схемаға көшуімізге болады. .Мұнда төрт үлесті схема негізге алынады, үш үлесі екіге жіктеледі, ал біреуі жіктелмейді.

7Схемада4 үлестіөлшем алынған , мұнда 3 үлес

1)жіктелінген,ал төртінші үлес жіктелмеген..

(сурет 1)

6

435

2)7

21

6

Дирижерлау барысында7 үлестікөлшемді

байқаймыз . Егерде берілген 7 үлесті өлшемде

3+4 болса ,яғни 4 үлесті өлшемдебірінші қимыл

жіктелмейді, ал қалғандарыжіктеледі .

(1-сурет)325

4

1

Мысалы: (27) шығарманы алсақ7/4 өлшемде жазылған, үшіншітактіде4/4 өлшемге ауысадыал төртінші тактіде 7/4 өлшеміне қайтып жалғасады . Егерде керісінше 4+3 болса , яғни соңғы төртінші қимыл жіктелмейді , ал қалғандары жіктеледі . (сурет 1).Екі жағдайдада тактінің соңына қарау керек . Дирижерлау барысындасхемада бөлшектелгені менұзақтығы созылмауы керек .Сондықтан олардыекесе жылдам орындау ,екі жағдайдада жетіге санау керек . Бөлшектеу барысында 3+4 ,біріншіден ұзақтау,4 пен 6 ші үлестерді анығырақ бөліп көрсету .Схемаларды талдау , тактілеу барысында аралас өлшемдердебірнеше факторлар роль атқарады . Ең алдымен(өлшемі ) шығарманың орындалу екпіні ,мелодиялық немесе гармониялық құрылысы , әдеби тексті , тыныс белгілеріт.б .Дирижер осы аталып өткен факторларды талдай отырып , ыңғайлы схеманы таңдайды .

Ферматанытактілеу.

Фермата (итал. сөзінен аударғанда –тоқтау ,кідіру деген мағынаны білдіреді) - фермата орындаушының бір дыбысты не тынысталуды өз қалауынша ұзартып, созып тұруын көрсететін таңба. .Фермата жеке дыбыстардың не тыныстардың үстіне , астына қойылады. .Ферматаны тактілеу - дирижерлық ғылымының ең негізгі бөлімі болып табылады.. Фермата нотаның немесе паузаның үстіне не астына қойылады, музыкалық шығарманы орындау барысында өз қалауынша ұзарту үшін ерік беріледі. .Шығарманың жылдамдығы не ғұрлым жай болса, Ферматаны созу қызметі, берілген жай екпінде болса аздау созу; жылдам екпін болса ферматаның күшіұзақтау созылады . Ферматасы бар нотанысермеуеш қиындығы жоқ ; шығарманың ортасындакездескен фермата өлшемге сай дирижерланады , ал соңында қолды ауада қозғартпай ұзақтау қалағанынша созу мүмкіндігі бар. Дирижердың қолы дирижерлау қалпынан сәл көтерінкі , фермата тұсында , хор айтушыларға назарын аудару .

Шығарма соңында кездесетін ферматасәл қиындыққа соғуы мүмкін , аяқталатынжәне аяқталмайтын фермата .Аяқталатын фермата шығарма соңғы нотасы мен аккордпен аяқталады . Және шығарма соңындамузыкалық эпизодтың , сөйлем немесе фразаның аяқталу барысындахор айтушы коллективдем алуы , немесе пауза жасау .Аяқталмайтын ферматанықай нотада ферматадан кейін үзілмей жалғасады .Пауза немесе цезура бар жерлеріняғни бұл жерлерде демді шығара алмайды .Мысалы музыка фразасының ортасында немесе сөйлем ортасында . Алдымен аяқталатын ферматаны қарастырайықдиридерлау барысында бір түйін жасау ,шығарма соңында түін қарастыру

.Мысалы : мына шығарманы қарастырайық.

____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

«Дударшик» шығармасыөңдеген Леонтович4/4 өлшемде диридертанады 2 –ші тактіде жартылық нотаменың үстінде фермата , яғни үшінші , төртініші үлесте тұр . Фермата ұстау барысындаартық қол қимылын жасамас үшін2 –ші қол сермеудің орнына оңға қарай бір үлкен қимыл фермата түйінімен көрсету . Мұндай фермата аяқтауда тек akapella шығармаларында қолдануға болады.

Оркестрдің сүйемелдеуінде хор шығармаларын айту тиісті әрбір үлесін көрсету. Егерде фермата бір тактының ішінде тұрса онда бірақ қимылмен көрсетеміз.

Динамикалық белгілермен жұмыс.

Динамика – күшейту дегеніміз ,дыбыс күшін азайту немесе арттыру дәрежесі, шығарманың мазмұны мен табиғи болмысы , орындаушылық ерекшеліктеріне дыбысты күшейту ,азайту динамика белгілері арқылы көрсетіледі .Динамика белгілері орындау мағынасын білдіретін италия сөзінің бас әріпімен кейін арнайы белгілерімен белгіленеді .

Негізгі динамикалық белгілер:

P -ақырын жай .

S -қатты

mp –жай

mf –орташа

PP –өте ақырын жай

SS –өте қатты

sf –кенеттенкүшейту .

- бірте- бірте қатты

- бірте-бірте пәсейту .

Композитордыңмузыкалық шығармасындажан дүниесін , сезімін ,ойын , көңіл-күйі , шығарманың бай көрінісі қамтылады . Дирижерөзінің шеберлігіменәр түрлі құбылмалы , бірте-бірте ойда жоқта кездесетін динамикалық белгілердіңкомпозитордың шығармасының көңіл-күйін көрсетуі тиіс . Музыкалық шығармадағы динамикалық бояуларды анық көрсету үшін дирижер ұтымды оң қолын пайдаланады . ұтымды ролі ,қимыл түрлері : күшті динамиканы үлкен , ұзақтау қимылмен , әлсіз кішкентай ,қысқа қимылмен көрсету

Біртіндеп динамиканың ұлғаюы - қимылмен бірте-бірте ұлғайып көбее береді , динамикасы әлсірегенде , жай темпте , музыканың баяу характеріндемәің қимыл, ал жылдам екпінде, қуатты музыкада – кіші қысқа қимылмен , қол бұлшық еттеріне көп күш түседі , соған байланыстықимылдар қуатты болады.Динамиканың анық көрсету роль жоғары ,орташа,төменгі болып бөлінеді. Күшті динамика - күшті , орташа динамика -орташа , ал әлсіз динамика-төмангі деңгейді көрсетеді . Динамикалық өзгерістерінің салдарынан –қимылдардың деңгейіде өзгереді .Сол қолмен дирижерлау барысында алақанымен көтерілуіжоғары ұсыныс бірте –бірте күшейту«crescendo» ,асықпай қолдың түсірілуі бірте –бірте динамиканың әлсіреуі«diminuendo » . Динамикалық әлсіреудің барысында басты , иықты еңкейтуге болмайды ,дирижер корпусы өз қалпында тұрады. Хор айтушылардың барлығына дирижер анық көріну үшінбиіктеу орында тұрады .

Тактілеу барысында сол қолдың қимылын көрсету, оң қол қимылына қатысты.Бет әлпет мимикасыз күшейген немесе әлсіреген динамикалардың қызметі көрінбейді . Ең күшті «fortissimo»белгісінде ең үлкен жестермен көрсетудің қажеті жоқ . Күшті немесе әлсіз айтып көрсету түстарын бас изеу арқылы көрсетуге болады , бірақ өте жиі емес. Айтылған барлық ескертулерді орындау , шығарманың өз деңгейіндежеңіл әрі ұтымды ,динамикелық блгілері анық ,бояуын анық көрсету- диржердың профессионалды мәреге жетуі.

Дирижерлық тәжірибені жетілдіру,мектеп репертуарын үйрену. дирижерлық техникасын жетілдіру. күрделі өлшемдер.

Екiншi семестрде бiрiншi семестрдегi үйренген бiлiмдерiн шыңдайды.2\4; 3\4; 4\4; өлшемдегi әртүрлi екпiндегi legato және non legato орташа және орташа жылдам екпiндегi5-6 шығармаларды дирижерлап үйрету . Таңдау барысындапунктирлiк ритм амалдарын бар және кульминациясы бар шығармаларды таңдау.

Берiлген шығармаларға талдау жасай бiлу. Шығармалардың аталуы авторыхорға өңдеушiсiтональдiгi, шығарманың өлшемi,динамикалық белгiлерiшығарманың мазмүны, нота түрлерi , ырғағы екпiнi не толық көңiл аудару. Шығармаға жазбаша талдау жасау.

Мектеп репертуарынан бiр әндi өзiн-өзi сүйемелдеп отырып мәнерлеп айта бiлуi керек. Негiзгi әуендi бiр қолымен сүйемелдеп, екiншi қолымен дирижерлауға үйрету aкапелла шығармасыныңдаустарын жатқа аспапта ойнап үйрету .

Хор шығармаларын нотасымен өңдеп үйренудi үйрету. Екi және үш бөлiмдi

куплеттi және бiр екi жолда жазылған 2-3 дауысты немесе екi жолға жазылған шығармалардың партияларын өңдеуге үйрету4 дауысқа өңделген шығармаларды сүйемелдеуiнде және сүйемелдеусiз хор партияларын өңдеуге үйрету

Партитураларды қосып ойнай отыр зiнiң музыкалық ырғаққа сәйкес келуi сөзбен музыканың үйлесiмдiлiгiмен сезiнуге дағды.

ып немесе ойнамаған жағдайда жеке партиясын сөзiменде сольфеджиоменде айтуға дағдылануға үйрету.

Әндердiң поэтикалық сөз текстiмен жұмыс жасауға үйрету.

Бірінші семестрдегі оқып үйренген білімдерін шыңдау 2/4, 3/4, 4/4 өлшемдегі әр түрлі екпіндегі legato және non legato орташа және орташа жылдам екпіндегі шығармаларды 5-6 дирижерлап үйрену.

Пунктирлік ритм амалдарын меңгеру кульминация.

Шығармаларды ауызша әңгіме түрінде баяндай білу. Оған жазбаша талдау жасай білу.

Мектеп репертуарынан бір әнді өзін-өзі сүйемелдеп отырып, отырып, мәнерлеп айта білуді үйрену.

Хор шығармаларын нотасымен өңдеп үйрену және іштей есту қабілетін дамыту жұмыстарын жалғастыру.

Екі және үш бөлімді, куплетті және бір екі жолда жазылған 2-3 дауысты немесе екі жолға жазылған.

4 дауысты аспаптың сүйемелдеуінде және сүйемелдеусіз хор партияларын үйрену.

Партитураларды қосып ойнай отырып немесе ойнамаған жағдайда жеке партиясын сөзімен де сольфеджиомен де айтуға дағдылану.

Поэтикалық сөз текстімен жұмыс.

Сөздің музыкалық ырғаққа сәйкес келуі сөзбен музыканың үйлесулігін сезіну.

Дирижерлау техникасын жетiлдiру күрделi өлшемдер

2 мектеп әнiн үйрену

4 семестрәртүрлi екпiндегi және әртүрлi динамикалық кезеңдердi 2-3-4-6 үлестердi дирижерлау ары қарай жалғасады. 5 үлестi өлшемдермен жұмыс жасауға үйрету 5\4 ;5\8 ; өлшемдердi 5ке және 2 ге дирижерлау тәсiлi 5\4 өлшемiнiң екi дирижерлау тәсiлi

1)

1

Стакатто және акценттерi бар 5\4 өлшемдегi шығармаларға талдау жасау. Шығарманың жай ырғағынантез ырғақа көшу жолдары бар әндердiтаңдап жұмыс жасау. Жай ырғақта шығарманықолы мен жай дирижерлау, тез ырғақа көшу жолықолымызбен үлкен жест жасаймыз. РР динамикалық белгiсiндеқолымыздың ұшымен ғана дирижерлап көрсетемiз.

Мектеп әндерiн талдау кезiнде жарты тон жоғары немессе транспозиция жасау жолын қарастыру. Мысалы соль мажор тональдiгiнде жазылған мектеп әнiн фа мажор тональдiгiне транспозиция жасау немесе ля мажор тональдiгiне транспозиция жасау.

Балалар хорындағы сопрано партиясының дыбыс көлемi кiшi октаваның ля си ноталарынан екiншi октаваның ми, фа ноталарына дейiн қамтиды. Олардыңәйелдер хорының дауыстарынан айырмашылығы диапазондарының өзгешелiктерiне байланысты Балалар хорының дауыстары дыбыс көлемi кiшiлеу.

Балалар хорының репертуары екi дауысты әндерден құралады, сопрано және альт дауыстарынан тұрады әндi талдау кезiнде 1 балаларға таңдаған шығарманы орындапберемiз .1 сопрано дауысын жеке үйретемiз 3 альт дауыстарын жеке үйретемiз 4 сопрано және альт дауыстарын қосамыз. Бiрнеше рет айытқызып динамикалық белгiлерiн қосып айтқызамыз.

Дирижерлау техникасын ары қарай жетілдіру мақсатында 2/4, 3/4, 4/4 өлшемдерді меңгеруді жалғастыру, күрделі 5-6 үлестер өлшемдерді 6 үлесті 6/4, 6/8, «6 ға» және «2» дирижерлау тәсілін үйрену. Семестрде 4,5 шығарма үйрену.

Екі мектеп репертуарын үйрену, біреуін 1 тон төмен не жоғары транспорт жасап үйрену

Өлшем (метр) әр түрлі екпіндегі және әртүрлі динамикалық кезеңдерді 2-3-4-6 үлестерді дирижерлауды меңгеруді ары қарай жалғастыру.

5 үлесті өлшемдермен жұмыс жасау. 5/4, 5/8 өлшемдерді «5» ке, «2» ге дирижерлау.

Дыбысталудың сипаты. Стакатто және акценттер.

Жай ырғақтан тез ырғаққа көшу жолдары.

Ырғақ және динамика: РР

Екі мектеп әнін үйрену, біреуін жарты тон жоғары немесе төмен транспорт жасау.

Балалар хорына арналған хор шығармасымен жұмыс істеу әдістерін үйрену.