Ауғаныстан, Иран, Туркия халықтарының саяси азаттық үшін күресі

0

ХХ ғасырдың басында Ауғанстан сыртқы әлемнен бөлектенген, халқы түгелдей дерлік сауатсыз, халқының үштен бірін көпшенділер мен жартылай көшпенділер құрайтын нашар дамыған ел болды. Екінші ағылшын –ауған соғысы (1878-1880)жылдары билік басына келген Ауғанстанның әмірі Абдурахман (1 қазан 1901 жылы) қайтыс болғаннан кейін  баласы Хабибулла (1901-1919) таққа отырады. Ол билік еткен кезеңде елдің болашақтағы даму тенденциясы анықтала бастады. Бірақ ағылшын отарлаушылары тарапынан қайта қыспаққа түсті. Сол аймақта британдық билік жүргізіп отырған Индияның вице-королі лорд Керзонға Хабибулла өзінің таққа отарғандығы жайлы хабардар етті. Керзонның әкімшілігі тез арада қатал қысыммен, жаңадан болған ауған әмірінен елдің егемендігін қысқартатын көптеген жеңілдіктерді алып қоюға тырысты. Осы мақсатпен ағылшын –ауған арасындағы келісім кезінде жеке әмір Абдурахманмен жасалған болатын, соны қалпына келтіруді түсіндірмекші болды. Екі ажқты дауы мәселелерді шешуді сылтау етіп КЕрзонның Индияға шақырғанына Хабибулла бармайттындығымен жауап берді.

Ел ішіндегі жағдайдың тұрақсыздығына байланысты ағылшындар әмірге аса қауіптірек болған ағасы Насурлла- ханды таққа отырғызамыз деп қорқытып, жауыздық істеп отырды. Ұйымдастырылған бірнеше сарай қастандықтары ашылды.

Сол кездегі халықаралық жағдай, әсіресе Ресейдің Жапаониямен  соғысында жеңіліп қалу ағалшындардың Орталық Шығысында белсенді қимыл жүргізуіне мүмкіндік берді. Осы жағдайды Ауғанстандағы позитциясын нығайту мақсатында ағылшындар Кабулға жаңа келісім шарт жасау үшін Дэн тапсырмасы жіберіледі. Дэнеге Ауғанстанның сыртқы саясатына британ үкіметі тарапынан толық бақылау орнатуды сақтау тапсырылған.Сонымен қатар бұрынғы Ауғанстанның егемендігіне шек қоюына қосымша Керзон жасаған келісім жобасын апара жатты.

Бірақ Хабиюолла бұл жобаны қабылдаудан бас тартты. Ол өзінің билік еткен уақыт арлығында бұрынғы ағылшындар мен Абдурахман арасында болған келісім шарт жалғастыру жобасын ұсынды. Бұл жобаға 1905 жылы 21 наурызда Дэн қол қояды.

Абдурахманның мақсаттарын Хабиболланың қабылдауы ағылшын үкі метінің Индиянның вице-королі арқылы Ауғаныстанның сыртқы саясатына толық бақылаудың сақталғандығын нығайты. Сол үшін ол Иран, ауғаныстан және Тибеттегі ықпал ету аймағын  межелеу туралы 31 тамызда 1907ж. ағылшын –орыс келісім шартына қол қоюы еді. Ауғанстан үкіметі бұл келісімге қосылғсы келмеді . Бірақ оған ауғандар келісе ме жоқ па «заңды күші» бар ретінде қарастырылады. Ауғаныстанның бірте- бірте сыртқы саяси жағдайы нашарлап,  елдің егемендігін қалпына келтіру үшін күрес те қиындай түсті.

1 дүниежүзілік соғыс басталғанда Хабибулла Ауғанстанның  бейтарптығын жариялады. Ол іштегі шиеленсті германдық – түріктік халықтың  саны көп болғанымен бейтараптығын Англяға сеніп жариалады. Әмір 1 дүниежүзілік соғысты «үлкен тарап»  ретінде сипаттап, «қазіргі кезде тек бейтараптық саясатты ұстанған Хабибулланың  халық алдындағы беделі  зор болды.

Соғыстың аяғында Ауғаныстнның толық мемлекеттік егемендігін қалпына келтіруге қолайлы жағдай ұалыптасты. Солай бола тұрса да, жас ауғандар мен ересек ауғандар арасындағы көзқарастың айырмашылығына қарамастан , олар Х абиболланы Англяға тауелді  болудан құтылуға әрекет етпегені  үшін сынады. Халық арасында жас  ауғандықтар қозғалысын да белсенділігіменг  көзге түскен ханзада А манулланың беделі өсе түсті. Әмір Хабиболла 1919 ж. 28 ақпанда сарайда ұйымдастырылған қастандық нәтижесінде өлтірілді.

Билікке Нарсулла мен күреске түскен Аманулла Кабул халқы мен әскердің қолдауымен  жеңіп  шықты. 1919 ж. 28 ақпанда Аманулланың  таққа отырғанын  салтанатты  түрде жариалады және Ауғанстанның ағылшын –ауған  қатынастарын  қайта қарау туралы  және  Ауғанстанның  толық  тәуелсіздігін  қалпына  келтіру  туралы Үндістанның вице – колоі  лорд  Челмосфордқа  хат жолдады. Бірақ , Лордтан бұған келіспейтіндігі жайлы жауап келді.

1919 ж. мамыр  айында Англия ауған мемлекетіне қарсы III- басқыншылық соғысты бастады. Әскеінің басымдылығы мен техникалық  жақсы жабдықталғанаына арқа сүйеген британ  әскері  ауған жеріне басып кірді .

Дегенмен ,  ауған әскерімен таипалардың бірігіп жасақ құрып,  басқыншыларға қарсы күресі  нәтижесінде, сондай – ақ ауған әскери күштерінің Үндістанның  солтүстүк – батыс шекаралық  провинциясына басып кіруімен жағдай шиеленісе түсті . Сонымен бірге,  Үндістандағы  азөаттық  қозғалыстарымен  қызыл Армияның  Орта Азиядағы ағылшын әскери бөлімшелеріне қарсы әрекеттерінің нәтижесінде отарлау  әкімшілігінің  жағдайы қиындай түсті.

1919 ж. 3 маусымда Англяға келісімге кеиліп , ал 8 тамызда Равалпин  қаласында алдын ала бейбіт келісім щартына  қол қ оюға мәжбүр болды. Осы келісім шарт бойынша Ауғанстан тәуелсіз ме млекет болып  танылып , сыртқы байланыстарды жеке жүргізу  құқығына  ие болды.

1921 жылы 28 ақпанда  кеңес – ауған келісім шартына қол  қоиды, ол келісімшартта екі мемлеке те өздеріне қарсы жауласушы елмен келісімге келмеу туралы өзара міндет қабылдады. Кеңес  мемлекеті А уғаныстанға ақшалай және басқа даматериалдық жәрдем көрсетті.

 Бұл келісімшартқа  қол қойылғннан кейін Англия 1921 жылы Ауғаныстанмен  татулық келісімшартын  түзіп  онымен  бірге дипломатиялық  байланыста болуға мәжбүр болды. Соның артынша Ауғанстан Еуропа мен Азияның басқа елдермен  дипломатиялық  қарым – қатынасты құрады.

  Егемендік алғаннан соң Ауғаныстан саяси және әлеуметтік – экономикалық дамуға мүмкіндік  туғызады. Елде бірқатар реформаларды жүзеге асыру үшін 25 адамнан  тұратын еркше комиссия құрылды. Бұл комиссия  елдегі қаржы, салық мәселесін бірінші кезекте жолға  қойды.  Комиссия жүргізген реформалардың ішіндегі  ең маңызды жерге жеке меншікті енгізу мен шаруашылықтың  көптеген салаларында мемелекеттік сектордың меншігін кеңейту болды. Кейінірек қаржысының жетіспеуі соаншалық  мемлекеттің жерін сата бастады.

Бір  ортаға бағынған мемлекет құру ұшін 1921- 1925 жылдары арасында бірнеше заңдар  шығарылды. Мемлекттік құрылыс реформаларының  ішіндегі ең  маңыздысы 1923 жылы 10 сәуірде Ауғаныстанда монархиалық құрылысты бекіткен конституциясы қабылданды. Жоғарғы билікті жүргізуші әмір блоды. 50 адамнан  тұратын Мемлекеттік кеңес  заң шығырушы  бюджетті , басқа елдрмен  келісім  шарт жүргізуді  талқылап, бекіткен  орган болды атқарушы билік министилр кабинетіне берілді . Сонымен қабылданған негізгі  заң елде конституциалық монархияны заң жүзінде бекітті. Сот реформасы жүргізіліп, сот  ісі мұсылман дініне  бөлініп, мемлекет бақылауына берілді.

Елде болашақ ауған пароаментінің  бастапқы формасы- халық Кеңесі құрылды, сонымен бірге  мемлекеттік жалау, елтаңба бекітіліп,  жаңа азаматтық  және қылмыстық  кодекстің жобасы жасалды.  Бірақ та жаңа реформаларға наразылық білдірушілер саны әсіресе, белді діни қызметшілер , дінбасылар арасында арта түсті. Олар барлық наразылық білдірушілердің басын қосып, 1928 ж. күзде Хазарраджат пен Хоста ауған таипалары бас көтерді. Көтерілісшілер арасында  шыққан тегі тәжикБачайи Саконың  беделі артып , ол аз уақыттың ішінде жас ауған дар режимін  құлатып, әмір тағына қол жетті.  Ол  өзін «дінсіз»Аманулланың әрекетінен «шаруалар мен исламның  тазалығын қорғаушымын»  днп жариалады. Жоғарғы дін басылары, тайпа хандары, әкери жер иеленушілер оны ашықтан- ашық қолдады. 1928 жылы қарашада Багай Сакао әкерлері Чарикар  қаласын басып алды.  Ол қаланы басып алған соң өзінің  әмірші Хабиболла – ханмын деп өлген әмірдің құрметіне аталды. 1929 жылы Кабулды астана ретінде қабылданғаны үшін өкініп қалды. Аманулла өмірінің ақырына дейін қуғында жүріп, 1960 жылы шетелде Цюрихта қаза тапты.

Ауғаныстан үшін өте ауыр  уақыттар басталды. 1929 жылдың көктеміне дейін мемлекетте ішкі  соғыстар болды; мемлекеттің егемендігіне  қауып төнді.  Бачай  Сакао басқарған  уақыттарда(1929 жыл қаңтар- қазан) Ауғанстан үшін орта ғасырлардағы ең ауыр да азапты уақыттар болды. Бачай Сакао  сыртқы саясатында КСРО –ға қарсы жауласушы, дұшпандық саясат ұстанды.  Ол Ауғаныстанда Орта Азиадағы Кеңестік  елдерге қарсы басмашылардың базасын айналдырып жіберді.

Бачай Сакао басқару режиміне соққы берген  ағылшын- ауған соғысының батыры  жас ауған үкіметінде соғыс министірі блоған  гинирал Надри – хан  болды. Надри – хан мемлекеттегі  отаншылдық  күштерді біріктіре алды. Оның  әскерлері Кабулға басып кіріп, Бачаи Сакаоны өлтірді. Сөйтіп 1929 жыл 15 қазанда  Надри- хан Ауғаныстанның патшасы болып жариаланды және оның билігін  бүкіл ел моиындады.

Надриханның билік басына келуімен елдегі жағдай түзеле бастады. Сот билігі қайтадан дінбасыларына  өткенімен оны мемлекет өз бақылауына алды.

1931 жылы жаңа Конституция қабылданды. Бұл жаңа конституция дін  басыларының  құқық пен ағарту саласындағы басымдылығын бекітті,  тайпаның беделді басшыларының орталық  және жжергілікті  билік органының қызметіне қатысуын қамтамасыз етті. Бұл кезеңдегі  Ауғаныстанның  халықаралық саясаттағы басты үрдісі өзінің бейтараптығын сақтау және   барлық елдемен қатынасын дамыту блоды.

1933 ж. 8 қарашада Надришах өлгеннен кейін таққа оның баласы Мұхаммед Захир шах отырды. Европада  екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Ауғансттан өзіне бейтарап саясат жүргізетіндігін мәлімдеді.

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Please enter your comment!
Please enter your name here