Білім берудегі баскару қызметтерін автоматтандыру

Білім беру көлемін асыру үшін оны автоматтандырудың негізін үйрету.

  1. Педагогиканың әдістемелік тарихы оқу пәні ретінде қазіргі кезде  өте бір қиын жағдайда тұр.  Өйткені  егер біз  педагогикалық   әдістемелік  тарихты талдап шығатын  болсақ, ол жағдайда  бұл  әдістердің  өз  заманының  әлеуметтік,   психологиялық  және эканомикалық сұранысына  сай болғанын  көреміз [1].

Мысалы,  ежелгі   грекиядағы  тәрбие әдісі  бұл  Спартандық  және  Афиналық   тәрбие жүйесі  болып   табылады.  Олардың   әрқайсысында   ерекше тәрбие   жүйелерінің  әдістері    қалыптасқан  болатын.  Оның  ерекшелігі  мынадай   жағдайларға   байланысты  болды:  бір  жағынан,  құлиеленуші  құрылыстың  жалпы  заңдылықтарымен,   екінші   жағынан,  сол  елдің даму  ерекшеліктерімен   байланысты.  Спартандық      және  Афиналық     тәрбие жүйелерінің  айырмашылығы  бұл  мемлекеттердің  эканомикалық  –  саяси  дамуының  және    мәдениетінің   кейбір ерешеліктерімен  байланысты.  Бұл екеуі  де  құлиеленуші мемлекеттер  болғандықтан   қоғамдық  тәрбие   жүйесі  тек құлиеленушілердің  балаларын   оқыту  мен  тәрбиелеу істеріне  мән берді [2].

Спартандық   білім  беру  әдісі  спартиат  ( аристократ – құлиеленушілер) балаларын  әскери  даярлығы  күшті,  шыныққан,  табанды  құлиеленуші  етіп  тәрбиелеу  болды. Өйткені  ол  дәуірде  қоғамды  басқару  үшін дене  күші  жетілген,  өте  шыныққан  адамдар керек болған.

Мемлекет  балалар  туғаннан  бастап   отбасы  тәрбиесін  бақылап   отырды. Ақсақалдар жаңа  туған  балаларды  тексеріп,  тек дендері   сауларын  ғана  әкесіне  қайтарып  берген,  ал  аурулары  мен  әлсіздерін  өлтіріп  отырған.  Сол  кезеңде бұл  тәрбие  әдісі  ең  алдыңғы  қатарлы   инновациялық  әдіс болып  саналған. Бұл  тәрбие  әдісі   Спартандық  тәрбие  жүйесінің  ерекшелектерін  білдіреді .

Афиналық  тәрбие әдісі.  Афинаның  жағрафиялық  жағынан  ыңғайлы  орналасуының  арқасында   ежелгі   Шығыс  елдерімен  сауда – саттық  ісі  ерте  дамыды.  Егін шаруашылығынан  басқа  онда  қолөнер  кәсібі  жан-жақты дами бастады. Афина тәрбие ісі мен білім беру әдісінің мақсаты әскери жауынгер даярлау ғана емес, одан гөрі білімді, қабілетті,  жан-жақты үйлесімді жастарды тәрбиелеу болды . Мұның  себебі  сол  кезде  Афина үшін дене  күші  жақсы  дамыған  адамдармен  бірге  интеллектуальдық  деңгейі жоғары   болған  адамдар  қажет  болды.  Өйткені  бұл  адамдар  сол  кезде қоғамның  жан – жақты  дамуын  қамтамасыз  ететін  еді.  Жаттығулардан  тыс  полестра  мектебінде  оқушылармен  саяси және  адамгершілік тақрыбында  әңгімелер сұрақ – жауап  түрінде өткізілді. Бұл әдістің  тиімділігі  соншалық, бұл  әдіс бүгінге  дейін  қолданылады [3]. Сол  кезең үшін  бұл   білім  беру  әдісі  ең  мықты  инновациялық  әдіс  болып  есептелді . Осы мысалдардың өзі тәрбие әдісінің бізді қоршап тұрған әлеуметтік-эканомикалық  жағдайға тікелей байланысын көрсетеді.

Ал қазіргі кезеңде ақпараттық  технологиялардың дамуы жаһанданудың жеделдеуі білім беру әдістемесін  жаңа  инновациялық  тәсілдер  арқылы  жетілдіруді  талап  етіп  отыр. Бұл  талап  қазіргі кезде ақпараттар көлемінің өте көптігімен және бұл ақпараттарды жедел қабылдау қажеттігінен туындап отыр.

Бұл жұмыстың негізгі мақсаты жоғарыда айтылған талапқа жауап беретін жаңа инновациялық  әдістемені білім беру процесіне енгізу болып табылады.

Көлемді   ақпараттарды   жедел  игеруді   жүзеге  асыру   үшін  білім беру әдістемелерін  инновациялауды   қажет  етеді.

Бұл    инновациялық  әдістің   негізгі ерекшелігі  неде  болу керек?

Қазіргі  кезде  бұқаралық  ақпарат  құралдары мен   интернет  жүйесі   арқылы  студенттердің  алып жатқан  ақпараттары  қайшылықты  мазмұнға  ие  болып,  білім  беру  процесіне   өзіндік   кері әсерін  тигізіп  отыр. Бірақ та,  білім  беру  процесінде  бұл  жағдайды  талдау  ерекше  мәселе  болып  саналады.

Ал жоғарыда  қойылған  мәселені  шешу  үшін   төменде  жаңа  инновациялық  білім  беру  әдістерін  ұсынып  отырмыз. Бұл  әдістерді  біз «СШДЖ»  (сызықтық,  шеңбер, дөңгелек, жұлдызша ) әдістері  деп  атадық.

Бұл  әдісті   сабақ процесінде тиімді  пайдалану үшін  топтағы студенттерді интеллектуальдық  деңгейіне  қарай шартты түрде  үш  топшаға  бөліп  алуымыз керек: «жоғары» ,«орта»   және  «төмен» .  Топ студенттерін  осындай  үш  топшаға  бөліп  алған соң,  төмендегідей  төрт  білім  беру  әдісінен:  оқытудың «сызықтық»  әдісі;  оқытудың  «шеңбер»  әдісі;   оқытудың « дөңгелек»  әдісі;   оқытудың «жұлдызша»  әдісі   пайдалану  арқылы  сабақтың   сапасын арттыра  отырып  оң нәтижелерге  қол  жеткізе   аламыз.

  1. Бұл әдісті  интеллектуальдық   деңгейі  және білім алуға ынтасы  төмен   топтарда  пайдалану  тиімді.   Бұл  әдістің  ерекшелігі  оқытушы   сабақ  тақырыбы бойынша  1- студентке сұрақ  береді, студенттің  жауабын  өзі  толықтырып  2-студентке  екінші  сұрақты  береді, студенттің  жауабын  өзі  толықтырып  3-студентке  үшінші  сұрақты  береді,  студенттің  жауабын  өзі  толықтырып  сабақтың  соңына  дейін  тақырып  сұрақтарына  сәйкес  тиісті  жауаптар толық  берілуіне  қол  жеткізіледі.

Мысалы, 1- студентке: дүниетаным  немесе дүниеге көзқарас дегеніміз не? – деген сұрақ қоямыз. Студент: айнала қоршаған орта,  бүкіл әлем, тұтас дүние туралы, ондағы  адамның  орны, тіршіліктің мән – мағынасы туралы  көзқарастардың, пікірлер мен түсініктердің  жүйеленген  жиынтығы – деп жауап берді делік. Оқытушы тарапынан, бұл жауапты:  дүниетаным – бұл адамның  дүниеге қарым –  қатынасын  анықтайтын  және оның іс- әрекетінің  бағыт- бағдарлаушысы мен  реттеушісі болатын  көзқарастардың, базалардың, қалыптар мен  ұстанымдардың  жиынтығы – деп  толықтыруы арқылы сұрақ мазмұнын  нақтылай аламыз және т.б.

Оқытудың  «шеңбер»  әдісі .

Бұл  әдісті   интеллектуальдық   деңгейі  төмен, бірақ білім алуға ынтасы бар   топтарда  пайдалану  тиімді.   Бұл әдістің «сызықтық»  әдістен  ерекшелігі студенттердің  білім алуға  ынтасының  болуына байланысты   қолданылуында. Оқытушы  әрбір  студенттің  жауабын  бақылау  мүмкүндігін  сақтайды. Бұл әдіс  жағдайында  оқытушы 1- студентке  бірінші  сұрақты  қояды,  студенттің  берген  жауабын  2- студент  толықтырады  және  3-студент, 4-студент  берілген  жауаптарды  мүмкіндігінше   өз  тарапынан  толықтырады.  Осыдан  кейін ғана  оқытушы  студенттердің  берген  жауаптарын  толықтырып  қортындылайды. Студенттер  тарапынан  жіберілген  кемшіліктер  көрсетіледі.  Осылай  әрбір   сұрақ  талқыланып  қорытынды  жасалып,  тақырып  мазмұнын  студенттердің  игеруіне  қол  жеткізіледі. Бұл  әдістің «сызықтық»  әдістен  тағы  бір  ерекшелігі  студенттердің  белсенділігін  артыруға   ықпал  етеді.

Мысалы, 1- студентке: дүниетаным немесе дүниеге көзқарас дегеніміз не? – деген сұрақ қоямыз. 1- студент:  айнала қоршаған орта, бүкіл әлем, тұтас дүние  туралы  түсінік – деп жауап берді делік. Бұл сұрақты толықтыру  2- студентке жүктеледі. 2- студент: ондағы адамның  орны, тіршіліктің  мән -мағынасы туралы көзқарастар –  деп толықтырды делік. Бұл сұрақты  тағы да толықтыру  3- студнентке  жүктеледі. 3- студент: пікірлер мен түсініктердің  жүйеленген  жиынтығы  – деп  толықтырды делік. Бұл сұрақты  тағы да толықтыру  4- студентке  жүктеледі. 4- студент :  сонымен  бірге  дүниетаным  – бұл адамның дүниеге  қарым – қатынасын  анықтайды – деп  жауап  берді  делік. Енді бұл сұрақты  оқытушының өзі: сондай – ақ оның іс- әрекетінің  бағыт – бағдарлаушысы   мен реттеушісі  болатын  көзқарастардың, базалардың, қалыптар  мен ұстанымдардың  жиынтығы  – деп  толықтыруы  арқылы  сұрақ  жауабын  қорытындылай  аламыз.

Оқытудың «дөңгелек»  әдісі .

Бұл  оқытудың  типтік  әдісі. Бұл әдісті    интеллектуальдық  деңгейі  орта және білім алуға ынтасы төмен топтарда  пайдалану  тиімді. Бұл   әдісті  тиімді  пайдалану үшін  бір  тақырыпты 5-6 нақты шағын сұрақтарға   бөлеміз.  Бұл  жағдайда оқытушы  бір  студентке сұрақ  береді,  жауабына  қарай  бағалайды. Қалған  студенттер  сұрақ  жауабын  толықтыруға  ат салысады.  Оқытушы  студенттердің  жауабын  толықтыру   және  сабақ  жүргізудің  техналогиясын  сақтау  мүмкүндігіне  ие болады.

Мысалы, 1 – студентке: дүниеге  көзқарастың  қандай  түрлері  бар ?-  деген  сұрақ  қоямыз. 1- студент: мифологиялық, діни, натурфилософиялық  және философиялық  сияқты  дүниеге  көзқарастың   төрт түрі  бар  -деп  жауап берді  делік. Оқытушы  сұрықты  ары  қарай  тереңдетіп, ал  мифологиялық  дүниетаным  дегеніміз  дүниеге  қандай  көзқарас ? – деген  сұрақ  қояды. Сол бастапқы 1- студент: мифологиялық  дүниетаным – аңыздарға әпсаналарға, ертегілерге  негізделген, шындық  дүниенің сыртқы, жеке көріністерін ғана  ұғыну.  Мифололгиялық  дүниетану – дүниетанымның  тарихи алғашқы  типі  болып  табылады – деп  жауап  берді  делік. Оқытушы  немесе  келесі  2-  студент:  табиғат  және  қоғамдық  өмір туралы  бейнелік, синкреттік түсініктерін  сипаттайтын  дүниеге  көзқарастың  түрі  – деп  толықтыруы  мүмкін.  1- ші студент  жауабы бағаланады. Оқытушы 2- студентке: мифология  дегеніміз не? – деген сұрақ қояды. 2- студент: мифология (гректің muthos – аңыз және logos – ілім  деген сөздерінен құралған)- алғашқы санадағы шындықтың ерте дүниедегі  халықтың ауызекі шығармашылығына  тән  қиял түрінде  бейнеленуі – деп  жауап  берді  делік. Оқытушы немесе келесі 3-студентмиф- тарихтың  ертедегі  кезеңдерінде  туған  хикаялар :  (құдайлар, аңызға айналған батырлар, оқиғалар  және с.с.)  табиғат  пен  қоғамның  түрліше  құбылыстардың  жалпылай  түсіндіруге  әрекет  жасаудан  келіп  туған – деп толықтыруы  мүмкін. 2- студенттің  жауабы  бағаланады. 3- студентке: мифология  түсіндірудің     қандай  түріне  жатады?– деген сұрақ  қояды. 3-студент: мифология  түсіндірудің  бейнелеу – көркем  тәсіліне  жатады –  деп  жауап  берді  делік. Оқытушы  немесе келесі 4-  студент: адамзат  қоғамымен  бірге қалыптасқан  мифологиялық дүние  көзқарасына  тән  нәрсе –  адам  қоршаған  ортадан  өзін  ажырата алмауы, құбылыстардың  құрамындағы  ұқсастықты ғана  пайымдау, сананың, өнердің, дәстүрдің бір  ғана сипатына – символдық қызметіне ерекше  көңіл бөлу.  Дүниеге  мифологиялық  көзқарастың мәні – дүниені  ұғынудың  әпсаналығы, бірлігі, біртұтастығында – деп толықтыруы мүмкін. 3-сутуденттің  жауабы  бағаланады және осылай сабақ  жалғасын табады.

Оқытудың «жұлдызша»  әдісі. 

Бұл  әдіс  интеллектуальдық  деңгейі  жоғары және білім алуға ынтасы күшті топтарға пайдалану тиімді. Бұл  жағдайда  оқытушы  әрбір  студенттің  жеке  дайындығын  есепке  алып  сабақ  жүргізеді.

Әр студентке  немесе  әр  топшаға  оқытушы  дербес тапсырмалар  береді. Бұл  әдіс  әр  студентпен жеке  жұмыс  істеуге де   өте  тиімді. Бұл  әдістің  ерекшелігі  тапсырмалар тест, негізгі сұрақ түрінде  немесе  басқа  формада  беріледі.

 Мысалы: 1- студентке  немесе топшаға: 1 – негізгі сұрақ:

1) Мифологиялық дүниетаным   дегеніміз не?

Студент  немесе топша студенттері негізгі сұрақ бойынша  жауап бергенде  мына мәселелерді: мифология  дегеніміз не?

миф  дегеніміз не? дүниеге мифтік көзқарастың мәні неде? анимизм дегеніміз  не? тотемизм дегеніміз не? және т.б. сұрақтарды  қамтуы  керек.

2- студентке немесе топшаға: 2- негізгі сұрақ:

1) Діни дүниетаным дегеніміз не?

    Студент  немесе топша студенттері негізгі сұрақ бойынша  жауап бергенде  мына мәселелерді: буддизм дегеніміз не? христиандық дегеніміз не? христиандықта неше бағыт бар?католицизм қандай дін? православие қандай дін? протестантизм қандай дін?және т.б. сұрақтарды  қамтуы  керек.

3-студентке немесе  топшаға: 3- негізгі сұрақ:

1) Ислам  қандай дін?

Студент  немесе топша студенттері негізгі сұрақ бойынша  жауап бергенде  мына мәселелерді: ислам діні қашан және қай жерде пайда болды? құран туралы не білесің? құдай туралы не білесің? ислам неше бағыттан тұрады? суннизмнің  ерекшелегі неде? шейзмнің ерекшелігі неде? және т.б. сұрақтарды  қамтуы  керек.

4-студентке немесе  топшаға: 4- негізгі сұрақ:

1) Жеке және көп құдайды  мойындайтын діндер мен философиялық  ілімдер?

Студент  немесе топша студенттері негізгі сұрақ бойынша  жауап бергенде  мына мәселелерді:  теизм дегеніміз не?деизм дегеніміз не?  политеизм және монотеизм дегеніміз не? пантейзм дегеніміз не?синтоизм дегеніміз не?индуизм дегеніміз не? иудаизм дегеніміз не? және т.б. сұрақтарды  қамтуы  керек.

5-студентке немесе  топшаға: 5- сұрақтар  топтамы:

1) Натурфилософиялық  дүниетаным  дегеніміз не?

Студент  немесе топша студенттері негізгі сұрақ бойынша  жауап бергенде  мына мәселелердінатуралистік дүниеге көзқарастың ерекшелігі ? философиялық ой толғамдар мен  тұжырымдар қай кезде  және қай елдерде қалыптасты? философияға дейін дүниеге қандай көзқарастар болды? философиялық дүниетаным дегеніміз не?біртұтас дүниетаным дегеніміз не? ұлттық дүниетаным дегеніміз не? және т.б. сұрақтарды  қамтуы  керек. Бұл  1,2,3,4 және 5 – жағдайда көрсетілген сұрақтар  негізгі  сұрақпен бірге студенттерге берілмейді.  Топ студенттерінің интеллектуальдық  деңгейі жоғары және білім алуға ынтасы күшті болғандықтан тек негізгі сұрақ қана біріледі. Сұраққа  студенттер дербес дайындалып жауап береді.

Қортынды. Қортындылай  келе «СШДЖ» әдістерінің  тиімділігіне  біз  өз  тәжірибемізде  көз  жеткіздік. Шынында  да білім  беру процесінде әр топта 3 деңгейлі  студенттер  болады,  интеллектуальдық  деңгейі  «жоғары», «орта» және  «төмен».  Сонымен бірге  бұл деңгейлерге қатысты студенттердің білім алуға «белсенді» немесе «енжар» болуы мүмкін. Ал «СШДЖ» әдістері білім беру барысында осы студенттердің сабақ процесіне белсенді қатысуын қамтамасыз етеді.

Бұл «СШДЖ» әдістерін сабақ барысында қандай пән болмасын тиімді  пайдаланған жағдайда топтағы студенттердің  сабаққа деген қызығушылығын   тудыру  арқылы  белсенділігін арттырып,  бағдарламалық материалдарды  жедел және нәтижелі  меңгерулеріне  мүмкіндік  береді. Бұл «СШДЖ» әдістерін сабақ процесінде тиімді  пайдалану үшін  оқытушы ең алдымен  топтың  интеллектуальдық  деңгейін, тәртібін және сабаққа  ынтасын  есепке алуы керек.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!