Әскери қызметшілер қылмыстылығы және оның алдын алу

Қазақстан  Республикасында  әскери  қызмет атқарудың  тәртібі  ҚР Конституциясында,  әскери  міндеттілік  және  әскери  қызмет туралы  заңда,  ҚР Қарулы Күштерінің арнайы жарғыларында, басқа да нормативтік-құқықтық актілерінде көрініс тапқан. ҚК Ерекше бөлімінің  16-тарауы  әскери  қылмыстарға  арналған.

Қылмыстық кодекстің 366-бабында  әскери қылмыстың  заңдылық  ұғымы берілген.  Онда: әскерге шақыру бойынша не келісім шарт бойынша ҚР Қарулы Күштерінде, ҚР басқа да  әскерлер мен әскери құрамаларында әскери  қызмет атқарушы, әскери қызметшілердің, сондай-ақ запастағы азаматтардың  жиындардан  өтуі  кезінде әскери қызмет атқарудың  белгіленген тәртібіне  қарсы  осы тарауда  көзделген қылмыстарды жасауы  әскери қылмыстар деп  танылады  делінген.

Осыған орай әскери  қызмет  атқарудың   белгіленген  тәртібі қоғамдық  қатынастар осы  қылмыстың топтық  обьектісі  болып табылады.

Әскери қызметшілердің әскери қызмет атқарудың  белгіленген тәртібімен  байланысы жоқ басқадай қоғамға қауіпті және құқыққа  қайшы іс-әрекеттері әскери қылмыс болып табылмайды,  олардың  мұндай іс-әрекеттері жалпы қылмыстық құқықтық норма  бойынша  сараланады.

Бұйрыққа бағынбау немесе оны өзгедей  орындамау.

Қылмыс обьективтік  жағы  бойынша:  бағынбау,  яғни бастықтың бұйрығын орындаудан  ашық бас тарту,   сол сияқты бастықтың белгіленген  тәртіпте берілген   бұйрығын  бағыныштының, қызмет мүдесіне елеулі  зиян  келтіріп,  өзгедей әдейі  орындамауы арқылы  сипатталады. Бұл  жерде екі бірдей қылмыс құрамы көрсетіліп тұр.  Оның біріншісі бағынбау, яғни бастықтың заңды  бұйрығын орындаудан ашық, қасақана бас тарту.  Екінші  бұйрықты өзгедей әдейі  орындамау – яғни бастықтың белгіленген  тәртіппен,  заңды түрде берілген бұйрығын,  яғни бағыныштының әдейі орындамауы  болып табылады.  Әдейі  орындамауға  ашық түрде,  ешбір негізсіз заңға сәйкес берілген қарсы бұйрықтағы талаптарды істемеуі,  немесе  бұйрықтағы  талапқа қарсы  басқа  әрекетті істеуі,  немесе  бұйрықтағы  талапқа қарсы  басқа әрекетті істеуі,  немесе  бұйрықтағы кешіктіріп орындау немесе жартылай  орындаулар  жатады.

Бағынбау мен  бұйрықты өзгедей әдейі орындамау іс-әрекетінен қызмет мүддесіне елеулі зиян келтірілуі қажет. Зиян мүліктік немесе ұйымдастырушылық, я болмаса басқадай түрде  орын  алуы  мүмкін.  Егер  іс-әрекеттен  әскери  тәртіпте ойсырауы  орын  алса,  бастықтың бағыныштының алдында  беделі  түссе,  адамдардың  денсаулығына  әртүрлі  дәрежедегі  жарақат келтірілсе немесе  әскери  бөлімде, оның мүлкіне,  техникасына  залал келтірілсе  зиян  елеулі  деп  танылады.

Бұйрыққа  бағынбаудан  немесе  оны әдейі  орындамаудан  келтірілген  зиянның  арасында  себепті байланыс болуы  шарт.

Қылмыс құрамы  материалдық.

Субьективтік жағынан  қылмыс  қасақаналықпен  (тікелей  немесе  жанама)  жүзеге  асырылады.

Әскери  қызметті өтеу  тәртібіне  қарсы бағытталған қылмыстар.

Бөлімді  немесе  қызмет орнын  өз бетімен  тастап  кету.

Қылмыс  обьективтік  жағынан  шақыру  бойынша  әскери  қызмет  өткеруші,  әскери  қызметшілер  жұмыс жасаған  білімді  немесе  қызмет  орнын өз бетімен  тастап  кету,  сол сияқты  бөлімнен босатылған кезде,  тағайындау,  ауыстыру  кезінде,  іссапардан,  демалыстан  немесе  емдеу  мекемелерінен  қызметке  екі  тәуліктен  ұзақ,  бірақ  он  тәуліктен  артық  сипатталады,  Әскери  қызметшінің  бөлімді  немесе  қызмет  орнын  өз бетімен бастықтың  рұқсатынсыз  тастап  кетуге  құқы  жоқ.

Бөлім немесе  қызмет орнына  әскери  бөлім орналасқан  жерлер,  аумақтар  жатады.  Сондай-ақ  қызмет  орнына  әскери  бөлім  орналасқан  жерлерден  тысқары  жерлерде  әскери  қызметшілердің әскери  міндетін  өтейтін орындары да  (уақытша  жұмыс орны:  эшелон,  поезд,  жылжымалы  маршрут  т.с.с.)  жатады.

Әскери  қызмет  өткеруші  бөлімді  немесе  қызмет орнын өз бетімен  тастап кетсе,  сол сияқты  бөлімнен рұқсат бойынша  босатылған кезде,  тағайындау, ауыстыру кезінде, іссапардан,  демалыстан немесе  емдеу мекемелерінен қызметке  екі  тәуліктен  ұзақ,  бірақ он тәуліктен  артық  емес  уақытқа  дәлелді  себептерсіз  келмесе  онда  оның  әрекетінде  осы  баптың  1-бөлігінде  көрсетілген қылмыс  құрамы  бар.  Бұл  құрамның  субьектілері  шақыру  бойынша  әскери  қызмет  өткеруші – жауынгер,  матростар,  сержанттар, старшиналар.

 Қашқындық.

Қылмыстық  заңда  қашқындық,  яғни  әскери  қызметтен жалтару мақсатында  әскери  бөлімді  немесе  қызмет  орнын  тастап  кету,  сол сияқты  осындай  мақсатпен  қызметке  келмеу деп  белгіленген.

ҚР  Конституциясына  сәйкес  Отанды  қорғау  әрбір  азаматтың міндетті және  азаматтық  борышы,  әскери  міндеттілік  және  әскери  қызмет  туралы  заңдарға  сәйкес  азаматтар  Қарулы  күштер  қатарына  олардың  еріктілік  жағдайында  шақыру  бойынша  немесе  келісім-шарт  бойынша  жүзеге  асырылады.  Заңмен  белгіленген тәртіп  бойынша  әскери  қызметші  болып  танылғандар  өз  бетімен  әскери  қызметтен  заңсыз  жалтару  мақсатымен  әскери  бөлімді  немесе  қызмет  орнын  тастап  кетуге,  сол сияқты  осындай  мақсатпен  қызметке  демалыстан,  іссапардан,  емделіп  шыққаннан  кейін  келмей  қоюға  қақысы жоқ.

Билікті  теріс пайдалану,  биліктің  асыра  қолданылуы  немесе  әрекетсіздігі.

Қылмыстың  тікелей  обьектісі  әскери  басқару  аппаратының  белгіленген  қызметін  реттейтін  қоғамдық  қатынастар.

Қылмыс  обьективтік жағынан бастықтың немесе  лауазымды адамның билікті  немесе  қызмет бабын теріс пайдалануы,  билігін немесе қызметтік  өкілеттігін   асыра  қолдануы,  сол  сияқты  пайдакүнемдік немесе  өзге  де жеке  мүдделікте  жасаған  жасаған және  елеулі  түрде зиян  келттірген  биліктің  әрекетсіздігі  арқылы  көрініс табады.  Яғни  қылмыс  обьективтік  жағынан  үш түрлі жеке  қылмыс  құрамынан  құралады:  1) қызмет бабын теріс пайдалану;  2)  қызметтік  өкілдігін  асыра  қолдану;  3) биліктің  әрекетсіздігі.  Көрсетілген  қылмыс  құрамдарының  түсінігі  ҚК –тің  307, 308,  315-баптарында  берілген.  Олардың  обьективтік және  субьективтік  жақтарының  белгілері  ұқсас.  ҚК-тің 380-бабындағы  қылмыстың  субьектісі  әскери  лауазымды  адамдар.  Әскери  лауазымды  адамдардың  түсінігі  ҚК-тің  307-бабының  ескертуінде  берілген.  ҚК-тің  380-бабының  1-тармағында  көрсетілген  әрекеттерді  істеу  ауыр  зардаптарға  әкеп  соқса,  онда  кінәлі  ҚК-тің  380-бабының  3-тармағы  бойынша  жауапты  болады.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!