Меншікке қарсы қылмыстардың криминологиялық сипаттамасы және оның алдын алу

24.1. Пайдакүнемдік қылмыскерлікті криминологтер “жалпы қылмыстық” және “экономикалық” немесе шаруашылылық- пайдакүнемдік деп жіктейді. Бұл олардың өзара айырмашылықтары бар екендігімен байланысты. “Методика анализа преступности” кітабында аталып өткендей, жалпықылмыстық пайдакүнемдік қылмыстарға бөтеннің мүлкін тікелей заңсыз иемдену үшін, яғни пайдакүнемдік сылтаулармен жасалатын, сол мүлік есебінен негізсіз баюды мақсат тұтқан іс-әрекеттер жатады, бұл ретте шаруашылық байланыстары, экономикалық қатынастар бұзылмайды, қызмет бабы пайдаланылмайды. Ал, экономикалық, немесе шаруашылық- пайдакүнемдік қылмыстар жасалғанда басқару, шаруашылық жүргізу, материалдық ресурстарды өндіру және бөлу принциптері бұзылады, қызмет бабытеріс пайдаланылады.

Меншікті, билікті қайта бөлісумен  байланысты көптеген қылмыстардың тіркелуі жиіледі. Олардың көпшілігі Қазақстанда реформа жылдары ғана пайда болды. Олар – адам ұрлау, адамды аманатқа алу, кәмелетке толмағандарды сату және т.б.

Қылмыскерліктің сылтаулық сипаттамасы. Тіркелген жалпы қылмыстар арасында пайдакүнемдік қылмыстардың үлестік салмағы тез өсе бастады. Бұл ретте күш және психикалық қысым көрсетіліп жасалған, меншік иемденумен байланысты қылмыстар көбейді.

1986-1993 жылдары пайдакүнемдік қылмыстардың үлестік салмағы біршама азайды,бірақ олардың ішінде күш қолданыпнемесе үрей тудырып жасаған қылмыстар саны көбейді (51-ден 76%-ға дейін).

Пайдакүнемдік қылмыстардың үлестік салмағының артқандығын салыстыруға болатын массивтің құрылымын талдағанда да айқын көруге болады.

Қоғамда пайдакүнемдік те, зорлық көрсететін де қылмыстар етек алуда. Ал зорлық көрсету көбіне пайдакүнемдік мақсатқа жету үшін қолданылды. Сонымен қатар ол адамдар, топтар, ұлттар арасындағы, корпоративтік дауларды шешуде де кең қолданылды.

24.2. Меншікке  қарсы  қылмыстардың  заты  болып – азаматтық  құқық  бойынша   меншік  обьектісі  деп  танылған  танылған  кез-келген  бұйымдар мен  мүліктер  танылады.  Меншікке  қарсы  қылмыстардың  затына  адам  еңбегі  арқылы  жасалған  кез келген  материалдық  дүниелер,  заттар  жатады.  Осыған байланысты  адамның  ақыл-ойы,  заттық  белгісі  болмағандықтан  осы  қылмыстардың  заты  болып  табылмайды. Сондай-ақ  заттық  белгісі  жоқ  болғандықтан  электр  немесе  жылу  энергиясы да  меншік  затына  жатпайды.   Меншік  қарсы  қылмыстардың  затына –ақша,  бағалы  қағаздар,  сондай-ақ  азаматтық  айналымнан  алынбаған  басқа  да  қозғалмалы  немесе  қозғалмайтын  мүліктер  жатады.  Жер  қойнауы,  су  көздері,    өсімдіктер  мен  жануарлар т.б.

Меншікке  қарсы  қылмыстардың  обьективтік  жағы  кінәлі  адамның  бөтеннің мүлкін  өзінің  немесе  басқа  адамның  пайдасына  заңсыз,  тегін  айналдыру  үшін  құқыққа  қайшы  түрде  алып  қоюы  арқлы  сипатталад.

Меншік  иесіне  немесе  өзге  де  иеленушіден  кінәлі  адамның  бөтеннің  мүлкін  өз  иелігіне  заңсыз  алуын алып  қою  деп  білеміз.

Меншікке  қарсы  қылмыстардың  обьективтік  жағы  негізінен  белсенді  әрекеттер  арқылы  жүзеге  асырылады,  тек  қана  бөтеннің  мүлкін  абайсызда  жою немесе  бүлдіру  құрамының  кейбір  тәсілдері  ғана  әрекетсіздік  арқылы  жүзеге  асырылады.

Меншікке  қарсы  қылмыстардың  көпшілігі  материалдық  қылмыс  құрамын  құрайды,  олардың  обьективтік  жағы  заңда  көрсетілген  үш  элементтен:  құқыққа  қайшы  іс-әрекеттерден;  қылмыстық  құқықтық  диспозициясында    көрсетілген  мүліктік  зиян  ретінде  зардаптан;  сондай-ақ  құқыққа  қайшы  әрекет  пен  орын  алған  зардаптың  арасындағы  себепті  байланыстан  тұрады.

Меншікке  қарсы  қылмыстардың  субьективтік  жағынан  міндетті  белгілеріне – пайдакүнемдік  ниет  және  мақсат жатады.  Меншікке  қарсы  қылмыстардың  субьектісі  болып 14-ке  толған  адамдар  танылады.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!