Макроэкономика пәніне кіріспе

Экономика ғылымы екі басты бөлімнен тұрады: макроэкономика және микроэкономика. Микроэкономика – фирмалар, үй шарушылықтары, үкіметтік агентіктер сияқты шағын бірліктер жасайтын таңдауларды зерттейтін экономикананың  бөлімі. Макроэкономика – экономиканың инфляция, жұмыссыздық, экономикалық өсу секілді ірі масштабты экономикалық құбылыстарын зерттейтін бөлігі.

Макроэкономика экономиканы бір үлкен бүтін құбылыс ретінде қарастыратын ғылым. Ол экономикадағы іс-әрекеттерді біріктіріп жалпылай қарастырады. Белгілі бір уақыт аралығында кейбір фирмалар өндірген өнімдеріне бағаны өсіреді, кейде төмендетеді. Бағаның жиынтық өзгерісін талдау кезінде зерттеушілер көптеген баға өзгерістерінің ішінен орташасын алады. Бағаның экономикадағы жиынтық динамикасын өлшеу үшін баға индектсі қолданылады. Макроэкономиканың негізгі мақстаы жеке фималар мен жұмысшылардың дамуын қарастыру емес, экономиканың жиынтық беталысын талдаудан тұрады. Макроэкономикадағы жалпы ұлттық өнім, қор жинағының нормасы, тұтыну баға индексі, инфляция деңгейі, жұмыссыздық деңгеі және өндіріс көлемінің өзгері қарқындылығы секілді көрсеткіштер экономиканың бір бөлек элементін ғана қарастырмайды, олар экономиканың  дамуының беталысын зерттеуге мүмкіндік береді.

Макроэкономика ғаламдық мәселелерді де зерттейді. Белгілі бір уақыт аралығында  ұлттық экономиканың байлығы өсті ме, әлде      кеміді ме? Қарастырып отырған мемлекеттегі халықтың қор жинағының мөлшері қандай? Неге кейбір мемлекеттерде инфляция бар, ал бағы тіреулерінде ол жоқ? Міне, осындай және тағы басқа да сұрақтарға макроэкономика жауап береді.

Экономикалық өсу халық санының  артуы және техникалық прогресс сияқты салыстырмалы тұрақты факторлар әсерінің нәтижесі болып табылады. Осы факторлардың ұзақ мерзімдегі динамикасы әлеуітті өндіріс көлемінің динамикасын анықтайды. Ал қысқа мерзімді экономика осы негізгі траекториядан ауытқып отырады. Сол себепті тұрақты экономикалық өсуді қамтамасыз ету үшін  осы циклдік толқуларды басқарып отыру қажет.

Ресуртардың  толық пайдаланылуы және экономиканың  ифляциясыз өсуі мақсатында экономикалық циклдерді басқару макроэкономикалық саясат арқылы жүзеге асырылады. Макроэкономикалық саясат бюджет – салық немес қазыналық және ақша – несие немесе монетарлық саясаттан тұрады. Бюджет – салық саясаты сыртқы саудада, тек қана үкімет арқылы, ал ақша – несие саясаты Орталық банк арқылы жүзеге асырылады. Осы қазыналық, монетарлық саясаттардың көмегімен мемлекет ішкі және сыртқы макроэкономикалық  тұрақтылық орнатуға және оны  ұстап тұруға тырысады. Кез келген мемлекет экономикасы үшін макроэкономикалық саясатын қатесіз анықтау, оны  таңдалған бағытта дұрыс жүргізу ең өзектіде басты мәселе болып табылады.

Макроэкономика териясының негізі ретінде микроэкономика теориясы пайдаланылады. Микроэкономика пәні – үй шарушылықтары мен фирмалардың берілген экономикалық шарттарды шешім қабылдау және сол “берілген ” шарттарды өзара қызметтері арқылы қалыптастыру механиздері болып табылады. Микроталдауда тұтынушылардың табысы тек берілген өлшем ретінде қарстырылады да, негізгі назар  үй шаруашылықтарының шығындары әр түрлі тауарлар мен қызметтер арасында бөлінуіне аударылады. Ал макроталдауда, керісінше, басты назар жиынтық табыс, жиынтық шығын, қолда бар табыс, тұтыну және тағы сол сияқты ірі, бөлшектелмеген көрсеткіштерге аударылады.  Пайыздың  нарықтық мөлшерлемесі, инфляция, жұмыссыздық сияқты  макроэкономикалық фактор үй шаруашылықтары   мен фирмалардың қор жинау, инвестиция, тұтыну шығындары секілді қабылдайтын шешімдеріне әсерін тигізеді де, ал олар өз кезегінде жиынтық сұраныстың көлемі мен құрылымын анықтайды. Микро және  макроэкономикалық үрдістер өзара тығыз байланыста болады. Жоғарыда айтылғанды ескере отырып,  макроэкономикалық талдауды үш кезеңге бөлеміз:

1 – кезеңде фирмалар мен үй шаруашылықтарының шешім қабылдауының зерттеушілер теория деңгейінде қарастырады. Содан соң микроэкономикалық құралдарды пайдаланып, формаларды әртүрлі экономикалық жағдайларға байланысты қарастырады;

2 – кезеңде фирмалар мен үй шаруашылықтарының  жиынтық шешімдерін қарастыра отырып, жалпы экономикалық беталыстар  талдауға түседі. Бұл кезеңде агрегаттталған, іріленген шамалар қолданылады. Мысалы, бір бір ғана фирманың өнімі емес, ЖҰӨ; жеке банктік пайыз мөлшерлемесі емес, нарықтық пайыз мөлшерлемесі;

3 – кезеңде макроэкономикалық ақпартты талдау және жинау  арқылы теорияның нақты  мағынасы қарастырылады. Макроэкономика – макроэкономикалық теория мен агрегатталған  ақпараттардың ортасындағы байланысты нысандық тәсілмен  зерттеуді қарастыратын ерекше ғылым.

Макроэкономикалық талдау және  саясат тығыз байланысты. Өйткені үкіметтің қолында экзогенді айнымалылардың бірқатарлары бар. Егер макроэкономика жеке оқиғалардың  экзогенді оқиғалармен немесе  саяси шешімдермен байланыстыларын  қарастырса, онда ол позитивті экономикалық талдау  болады. Позитивті талдау да экономикалық саясаттығы, экономикалық шарттардағы өзгерістерді өндіріс, сауда – саттық, баға сияқты факторлардың өзгеруімен түсіндіруге  тырысады. Осы позитивті экономика  арқылы экономист “егер… болса, онда … болады” деген секілді тұжырымдар жасайды. Содан кейін бұл тұжырымдар фактілермен сандармен  салыстырылу арқылы  расталуы немесе жоққа шығарылуы мүмкін. Позитивті талдау нақұты фактілермен,  сандармен, тәелділіктермен жұмыс жасайды. Позитивті талдау қортынданың  жақсы – жамандығына баға бермейді.

Талдаудан шыққан  балама қорытындылардың қайсысы  салыстармалы түрде  бағалылырақ  екенін білу үшін оларды бағалау қажет. Балама шешімнің негізгі шешіммен  салыстырғанда қаншалықты дұрыс не теріс екенін  нормативті экономикалық талдау бағалайды. Нормативті талдауды не болуы мүмкін деген сұраққа  салыстырмалы түрде дұрыс жауап алу үшін  қолдануға болады. Нормативті тұжырымдар  тек кеңес береді.Бұл тұжырымдар көбінесе  мынадай түрде болады: “мынандай шараларды жүзеге асырған дұрыс”, “осындай  саясатты жүргізу оңды болады”. Мысалға; “Еркін сауданы шектейтін саясат тоқтатылғаны дұрыс” деген тұжырымда еркін сауданың  болуының дұрыстығы жағдайында  пікір  қорытылады. Нормативті талдаудан шыққан  тұжырымдарды фактілермен растау немесе  жоққа шығару қиын, себебі олар негізінен болжам түрінде  емес, бұйрық түрінде болады. Сондықтан  нормативті талдау нақты экономикалық шарттардың, экономикалық саясаттың жақсы  не жаман екендігі туралы қорытынды  шығаратын экономикалық талдау деп. айтсақ та болады.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!