Жанжал және оның моральдық – ізгіліктік құрылысы

Құқық  қорғау  қызметі  қылмыскерлермен   күресуінің, арнайы  күшқұралдарды  қолдануы  нәтижесінде  өз  қызметкерлерін  адамгершілік  шиеленіс  жағдайына  жиі алып  келеді. Аталған  шиеленістер  себептердің   қарамақайшылық  бағыттылығы  жағдайында  жиі  болады. Мұндай  жағдайда  субъектіге  борыш  талаптарынан  көрініс  тапқан  қоғамдық  қажеттік  пен  өзінің  жағдайға  байланысты  пайда  болған  көзқарастарын, алыс  және  жақын  мақсаттың  біреуін,  үлкен және  одан  азырақ   қауіптің  біреуін  таңдауға  тура  келеді.

 Адамгершілік  шиеленістің  ерекшелігі  мынада – белгілі  бір  жағдайдағы  моральдық  нормаға  негізделген  әрекеттің  басқа  біп  норманы  бұзуы. Бұл  жердегі  күрделілік  адамның  кейбір  адамгершілік  нормаларды  білмеуі  салдарынан  таңдау  жасай алмауында емес,  тіпті,  оның  моральдық  талаптарды  орындағысы   келмейтінінде  де  емес, мәселе – осы  талаптардың  бір- біріне  қайшы  келмеуін  болдармаудың  қажеттігінде.

Құқық  қорғау  органдары  қызметкері  үшін  кәсіби мәні  бар  шиеленістердің  қатарынан  сыртқы  және  ішкі  шиеленістерді  атауға  болады. Сыртқы  шиеленістер  адамдар  арасындағы  адамгшершілік  шиеленістер  ретінде  көрініс  табады.  Олар  жеке  тұлғалардың, әлеуметтік  топтардың  және  қоғамның  құндылықты  бағыт  бағдарының  қайшы  келуін білдіреді.

Ал  ішкі  шиеленістердің  табиғаты  басқаша.  Олардың  қайнар  көзі  болып  тұлғаның   жүрістұрысының    бірбіріне  бағынышты  себептерінің  күрделілігі, әртүрлі  сипатта  болып  табылады.

Бірқатар  жағдайларда  ішкі  шиеленісті  шешу   сыртқы  шиеленістің  пайда  болуына  негіз  болуы  мүмкін. Мысалы, тұлғаның   құқық қорғау  органдарымен  құпия  негізде  одақтасуы,  оның  ішкі   шиеленісін  жеңудің    негізінде   жүзеге  асқанымен, осы  құпия  көмекші  мен  оның  қызмет  ету саласының  арасында  сыртқы  шиеленіс  туындауы  мүмкін.

Құқық  қорғау  органдары   қызметкерінің  тағы  бір  ерекшелігі-  кей  кездері  өзінің  мемлекеттік  құрылымдарға  қатысын  жасыра  отырып,  оған  қылмыстық  ортада  жұмыс істеуге  тура  келеді.

Мұндай   жағдайларда  адамның  санасында   моральдық  құндылықтардың  әртүрлі  жүйелері  бір  мезетте  шиеленіске  түседі. Бұл  көзқарас  тұрғысынан  аталған  шиеленісті  ішкі  деп  те  атауға  болады. Алайда,  ішкі  шиеленістің  ерекшелігі  мынада – оған тұлға  өзі  дұрыс  деп  санайтын  құндылықтардың,   нормалардың  күресі  тән. Ал  сыртқы  шиеленіске  өзінің   көзқарастарына  қайшы сенімдердің , көзқарастардың , құндылық-тардың ,  идеялардың  дұрыстығын  жоққа  шығару  тән.

Құқық  қорғау  қызметіндегі  моральдық  шиеленістердің  көрініс табу  нысандары   түрліше. Олар  осы қызметтің  белгілі  бір  бағытының  нақты  ерекшеліктеріне,  осы  қызмет  жүзеге  асатын  ерекше  жағдайларға,  шиеленіске   қатысушылардың  әлеуметтік  психологиялық  мінездемелеріне  және  басқа да  жағдайларға  байланысты.

Шиеленістің  дамуы  оны шешуге, яғни,  жүрістұрыс  немесе  әрекеттің  белгілі  бір  түрін  таңдауға  алып  келеді. Мұндай  жағдайда  адамға  өзі  қабылдайтын  шешімнің  негізінде  жатқан  дұрыс  бағытты   анықтауға  көмектесудің  маңызы  зор.  Бұл бағыт  адамның  өзі  қабылдайтын моральдық  талаптары   сенімге  айналған  сайын  берік  бола  түседі. Аталған  мәселе  құқық  қорғау  қызметі  үшін, нақты  айтқанда, құпия  көмекшілермен  жұмыс  үшін  тәжірибелік  мәнге ие. Құпия көмекші  өзінің  құқық  қорғау  органдарымен  бірігіп  қызмет  ету  туралы  қабылдаған  шешімнің  дұрыстығын  сезінсе  де,   бұл шешіснің  моральдық  маңызы  зор  екендігін  түсінсе  де, жедел  іздестіру  өкілінің  тапсырмаларын   саналы  және  ерікті  түрде  орындаса  да, өз  әрекетіне  субъективтік, психологиялық түрде  іштей  қанағаттанбауы  мүмкін.Өз  жүріс  тұрысыңды  түсіну,  сезіну сенімге, әдетке , тұрақты  сезімдерге  айналмауы  мүмкін. Құпия  көмекші  дұрыс  әрекеттер  жасап, оларды  негіздей алса да, бұл негіздеу сеніммен  жүзеге  асырылмауы мүмкін. Өзін-өзі  мәжбүрлей, борыш  сезімі- бұлар  да  оң  әрекеттің  мәжбүрлеу,  борыш  сезімі – бұлар да  оң әрекеттің  жоғары  негіздері,  алайда  оларды  адамгершілік   жүріс  тұрыстың  жоғары   түрін  сипаттайтын  сеніммен бір  қатарға  қоюға  болмайды.

Әдебиеттерде  адамгершілік  шиеленістердің  алдын  алуға  және  оларды  шешуге  жәрдем  беретін  ұсыныстарды   жасау  ұмтылыстары  біршама. Бұл  жағдайда  ортақ  қағида  ретінде  адамгершілік  құндылықтардың  үстемдігі  туралы  ереже  ұсынылады.

Моральдық  шиеленістерді  шешуде қоғамдық  мүдденің  жеке  мүддеден  үстемдігі  туралы   ереже  көп  жағдайда  орын алады.  Өкінішке  орай, шын мәнінде көп  жағдайда бұл ереже қате,  дөрекі түсініліп, жүзеге асырылады. Шиеленіс  жағдайда  көбінесе  жеке мүдделерге  зиян келтіре отырып  шешу орын алады. Әрине, қоғамдық  мүдде жеке мүддеге  қарағанда  әлдеқайда маңызды. Алайда, кей кездері  жағдайды дұрыс түсіну  нәтижесінде  жеке мүддеге  ешбір зиян  келтірмей  ақ, қоғамдық  мүддені  қанағаттандыруға  болады. Жеке  мүддені  қоғамдық  мүддеге  бағындыру – шешімі  қиын  жағдайларда  жиі кездесетін мәселе. Шиеленісті  жағдайдан  ең жақсы, оңтайлы  жолмен шығу үшін  тұлғаның  өз мүдделерін  ескермеуге талпынысы ғана  емес, сонымен  қатар,  қоғамның мүдделерін  қанағаттандыруға  деген  ұмтылысы  да қажет. Осындай, тұлғаның   қоғамға, қоғамның  тұлғаға  дұрыс  қатынасы  жағдайында  ғана  дұрыс моральдық  таңдау  жүзеге асырылады.

Таңдау жағдайында   қабылданған  шешімді  жүзеге  асыру үшін  қойылған  мақсатқа  жетудің   белгілі  бір  құралдары  қажет. Бұл  көзқарас  тұрғысынан, құралдар  таңдау  мен  мақсаттың  ортасында  аралық  буын  ретінде   көрініс  табады. Моральдық  таңдаудың  бұл кезеңі  мақсат  пен  оған  жету  құралының   өзара  қатынасының   мәселесі  ретінде   сипатталады.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!