Құқық қорғау органдарының жеке мамандықтар қызметінің ізгілікті этикалық негіздері

Полиция  қызметкері  оған  заңмен  жүктелген  міндеттерді өз  отандастары  мен  қоғамды  ұрлық,  зорлық  және т.б. зиян  келтіруіші әрекеттерден  қорғау  арқылы  орындауы  тиіс. Бұл  бап  полиция  қызметкерін   құқықпен  байланыстырады. Заңның  билігі  әрбір  демократиялық қоғамның негізінде  жатыр. Полиция қызметкерінің  мақсаты және  жауапкершілікті  міндеті- заңды  сыйлау және  оның талаптарын ұстану.

Әрбір  полиция  қызметкері  өз борышын  адал, әділ және  қадір қасиетпен орындауға міндетті. Ол  сыбайлас жемқорлықтың кез-келген түріне  қарсы тұруға  және  оларды болдырмауға  күш салуы  тиіс.  Сыбайлас  жемқорлықтың  нақты анықтамасы  жоқ, алайда  әрбір полиция  қызметкері  оның  қай  жерден  басталатынын   біледі. Пара  алу  мен  сыбайлас   жемқорлықты   болдырмау  ерекше  маңыздылыққа   ие, себебі,  полиция  сыбайлас  жемқорлықты  қолдаса,  бұл  сыбайластық  кейіннен  қоғамның қалған  бөлігіне де  таралады.

Жаппай  жазалаудың  басқа  нысандарына  қандай  жағдайда  болмасын   тыйым  салынған.  Полиция қызметкері  осы  сипаттағы  шараларды  негізге  алған  кез- келген  бұрықты  немесе өкімді  орындамауға   сыйламауға  міндетті.Жазаны  анықтау – сот органдарның міндеті , сол себепті  де, полиция қызметкері  бұл функцияны  заңға  қайшы  жолмен өз мойнына  алмауы  тиіс.

Полиция  қызметкері  өз бастығының бұрықтарын  орындауға міндетті, алайда ,  егер  ол  бұрықтың  заңсыз  сипатын  білсе не түсінісе,  оны  орындамауы  керек. Бұл  бап  әрбір  өкімнің полиция  қызметкері  орындамауға  міндетті  жақтарын кеңейтеді. Бұл  баптың неқты  мағынасы,  ең  алдымен,  полиция  қызметкерінің  иерархиялық және  қатаң  бағыныштағы ұйымның  мүшесі  бола  тұра,  көптеген  жағдайларда  өз  бастығының   өкімдерін  бұлжытпай   орынвдайтынын  ескеріп  өткен.  Көптеген  жағдайларда  заңды  қорғауға  бағытталған  бұрықты жедел  түрде  орындау   қажет  болады.  Алайда,  полиция  қызметкері  бұйрықтың  заңсыз екенін  сезінсе, оны  орындамауы  керек.

Полиция  қызметкері   жеке  тұлғаға   тікелей, орны   толтырылмайтын  зиян  келтірумен  сипатталатын   заң  бұзушылықтарға қарсы  тұруы  тиіс, ол  барлық  мүмкіндіктерді  пайдалана  отырып ,  кешіктіркместен   шаралар   қолдануға  міндетті.

  1. Ар- намыс кодексі құқық қорғау саласындағы  жұмыскер.

Мемлекеттік  қызмет  атқару  қоғам  мен   мемлекет  тарапынан  ерекше  сенім  білдіру  болып  табылады  және  мемлекеттік  қызметшілердің  адамгершілігіне  және  моральдық –  этикалық бейнесіне  жоғары  талаптар  қояды.

Қоғам  мемлекеттік қызметші  өзінің  барлық  күш- жігерін,  білімі  мен  тәжірибесін  атқаратын  кәсіби  қызметіне  жұмсайды, өзінің Отаны – Қазақстан  Республикасына  адал  да  қалтқысыз  қызмет  етеді  деп   сенім  білдіреді.

ҚР мемлекеттік  қызметшілерінің  осы  ар- намыс  кодексі (Мемлекеттік  қызметші-лердің   қызмет  этикасы  ережелері  (Бұдан  әрі- Кодекс) “Мемлекеттік  қызмет  туралы” 1999 жылғы 23  шілдедегі ҚР-ның   Заңына, “Сыбайлас жемқорлыққа қарсы  күрес  туралы” 1998 жылғы  2  шілдедегі  ҚР-ның Заңына  және  жалпы  қабылданған  моральдық- этикалық  нормаларға  сәйкес ҚР мемлекеттік  қызметшілер  мінез- құлқының  негізгі  стандарттарын   белгілейді.

Мемлекеттік  органдардың  басшылары  осы  Кодекстің мәтінін  мемлекеттік  органдардың  ғимараттарында  баршаға  көрінетіндей  жерлерге  орналастыруды  қамтамасыз  етеді.

  1. Мемлекеттік қызметшілер өз қызметінде:

1) ҚР Президентінің  саясатын  жақтауға  және  оны  дәйекті  жүзеге  асыруға , өзінің  іс- әрекетімен  мемлекеттік  биліктің   беделін  нығайтуға , мемлекет  мүдделерін   қорғауға; Қазақстанның  беделін  түсіретін  іс-әрекеттер  жасауға  жол  бермеуге;

2) Конституцияны  бұлжытпай  сақтай  және ҚР –ның  заңдарына, ҚР Президентінің   актілеріне  және ҚР-ның   өзге  де  нормативтік  құқықтық  актілеріне  сүйене  отырып, заңдылықтар  қағидаттарын   басшылыққа  алуға;

3)азаматтардың  құқықтарын ,  бостандықтары  мен  заңды  мүдделерін  сақтау  мен  қорғауды  қамтамасыз  етуге, адамның  және  азаматтың  құқықтары  мен  бостандықтарын бұзуға  бастайтын  іс  – әрекеттерге  жол  бермеуге;

  • Қазақстан халқының бірлігі  мен  елдегі ұлтаралық  татулықты  нығайтуға   жәрдемдесуге;
  • Мемлекеттік және  еңбек  тәртібін   бұлжытпай  сақтауға, өзінің   қызметтік  міндеттерін  адал, әділ  де   сапалы  атқаруға , ол  үшін   өзінің  жұмыс  уақытын  тиімді  пайдалануға;
  • Жоғары кәсіби  үшін  барлық  күш- жігерін  жұмсауға,  қойылатын  міндеттерді  шешудің  оңтайлы  және  үнемді  әдістерін  қолдануға, сеніп  тапсырылған  мемлекеттік  мүліктерге  ұқыппен  қарап, оны ұтымды  әрі  тиімді пайдалануға;
  • Сыбайлас жемқорлық көріністеріне   қарсы  тұруға;
  • Мемлекеттік  қызмет мүдделеріне  залал келтіретін  іс- әрекетті   болдырмауға ; мемлекеттік  қызметшінің  жеке  мүдделерін   қозғайтын  мәселелер  жөнінде   шешімдер  қабылдауға  қатысы  бар  адамдардың  қызметіне  араласпауға;
  • кәсіпкерлік  қызметке   араласуға  және  жекелеген  шаруашылық  субъектілерінің  мүдделерін   сүйемелдеуге  жол  бермеуге;
  • қызметтік  ақпаратты  пайдакүнемдік  және  өзге  де  жеке  мақсаттарға  пайдалануға жол  бермеуге;
  • қызметті жоғары  немесе  төмен  тұрған  не  өзімен қызмет  немесе   жұмыс бойынша  өзге  де  тәуелділіктегі  адамдармен  ақшалай немесе  өзге  де  мүліктік сипаттағы  құмар ойындарға  қатыспауға;
  • мемлекеттік функцияларды  орындаумен  байланысты  жеке  және  заңды  тұлғалардан  сыйлықтар  қабылдау  немесе   қызметтік  пайдалану  фактілеріне  жол  бермеуге;
  • заңмен  белгіленген   жағдайлардан  басқа,  қазақстандық   немесе  шетелдік  және  заңды  тұлғалар  есебінен   мемелекетішілк  және  шетелдік  туристік, емдеу-          сауықтыру  және  өзге  де  сапаларға  шақырулардан  бас  тартуға;
  • өзінің іске көзқарасымен  және  жеке  мінез-құлқымен  ұжымда  орнықты  және  жағымды  моральдық- психологиялық жағдай  туғызуға  ықпал  етуге;
  • мемлекеттік органдардың   тиімді  жұмыс  жасауына   және  мемлекеттік   қызметшілердің  қызметтік  міндеттерін  тиісінше  орындауына  бөгет  болатын іс-әрекеттерге  қарсы  тұруға;
  • кадрларды жерлестік  және  жеке өзіне  берілгендік  белгілері  бойынша  іріктеу  мен  орналастыру  жағдайларына  жол  бермеуге;
  • басқа мемлекеттік   қызметшілер  тарапынан   қызмет этикасы  нормаларын   бұзу  фактілеріне жол  бермеуге  және  жолын  кесуі;
  • өзінің қызметтік  міндеттерін   атқару  кезеңінде  киім  киюдің  іскерлік  стилін  ұстануға  тиіс.
  1. Азаматтармен және заңды  тұлғалармен   қарым- қатынастарда  мемлекеттік  қызметшілер:

1) азаматтардың мемлекет  институттарына  сенімін  нығайтуға ықпал  етуге;

2) қарапайымдылық  танытуға, өзінің  лауазымдық  жағдайын, соның  ішінде  көлік,  сервис  және  өзге  де  қызметтерді  алу  кезінде,  баса  көрсетпеуге  және  пайдалан-бауға;

3) өзінің  іс- әрекеттермен  және  шешімдерімен  қоғам  тарапынан  негізді сынға  ұшырамауға, сынағаны  үшін  қудалауға  жол  бермеуге, оған  төзімділікпен  қарауға, оң сын-  ескертпелерді  кемшіліктерді  жою  мен өзінің  кәсіби  қызметін  жақсарту  үшін  пайдалануға;

4)  өтініштерді  қарау  кезінде  төрешілдік   пен сөзбұйдаға  салу  көріністеріне  жол  бермеуге, олар бойынша  белгіленген  мерзімде  қажетті  шаралар  қолдануға;

5) шығу  тегіне,  әлекметтік,  лауазымдық  және мүліктік  жағдайларына,  жынысына , нәсіліне,  ұлтына,  тіліне, дінге  қарым  –  қатынасына, сеніміне,  тұрғылықты  жеріне  немесе  кез  келген   өзге  де  жағдайларға  қарамастан  адамның  және  азаматтың  ар- намысы  мен  қадір- қасиетін  құрметтеуге;

6)  жалпы  қабылданған  моральдық- этикалық  нормаларды  сақтауға,  мемлекеттік   тілге  және  басқа  тілдерге, Қазақстан халқының  салттары  мен  дәстүрлеріне   құрметпен  қарауға;

7) сыпайы  және әдепті болуға  тиіс;

  1. Өзіне бағынышты қызметкерлері  болатын   мемлекеттік қызметшілер:

1)бағынышты  қызметкерлердің  міндеттері  мен  қызметтік  өкілеттіліктерінің  көлемін  олардың  атқаратын  лауазымдарына  сәйкес  дәл  айқындауға, бағынышты  қызметкерлерге  анық  орындай  алмайтын  өкімдер  бермеуге  және  олардан  қызметтік  міндеттерінің   шеңберінен   тыс  тапсырмалар   орындауды  талап  етпеуге;

2) бағынышты  қызметкерлеріне    қатысты  негізсіз  айыптауларға, дөрекілік  фактілеріне,  адамдық  қадір  қасиетіне  кемсітуге, жөнсіздікке  жол  бермеуге;

3)  бағынышты  қызметкерлерді  құқыққа  қайшы  теріс  қылықтар  немесе   жалпы  қабылданған  моральдық- этикалық нормалармен   үйлеспейтін  іс-әрекеттер  жасауға  мәжбүр  етпеуге  тиіс.

  1. Мемлекеттік орган қызметінің   мәселелері  бойынша   көпшілік  алдында  оның  басгысы  немесе  мемлекеттік  органның   бұған  уәкілеттік  берілген  лауазымды   тұлғалары  сөйлейді.

Мемлекеттік қызметшілер  мемлекеттік  қызметтің  беделіне нұқсан келтірмей,  пікірталасты  әдепті түрде  жүргізуі  тиіс.

  1. Мемлекеттік қызметшілер мемлекеттік саясат және  қызметтік  ісінің мәселелері  жөніндегі  өз  пікірін, егер ол:

1) мемлекет   саясатының негізгі  бағыттарына  сәйкес  келмесе;

2) жариялауға   рұқсат  етілмеген  қызметтік  ақпараттарды  ашаытын  болса;

3) мемлекет лауазымды  тұлғаларының  атына  әдепке  сай  емес сөздер  айтудан  тұрса, көпшілік алдында  білдіруге  тиіс  емес.

  1. Мемлекеттік қызметшінің  атына   коммерциялық  ұйымдарды  басқаруы  және / немесе  кәсіпкерлік  қызметпен  айналысуы, біреудің  мүдделерін  сүйемелдеуі  жөнінде  негізсіз  көпшілік  алдында  айыптау  болған  жағдайда, ол тиісті түрде  мұндай  айып-тауларды  теріске  шығаратын   ақпаратты  жариялауға  тиіс.
  2. Мемлекеттік құзметшіні  сыбайлас  жемқорлық  жасаған  деп  көпшілік  алдында  айыптаған  жағдайда,  ол  бұл  айыптауларды  теріске  шығару, соның  ішінде  сот  арқылы теріске  шығару  шараларын   қабылдауы керек.
  3. Мемлекеттік қызметшілердің осы Кодексті сақтауы  олардың  қызметтік   борышы  болып  табылады.

9.Осы Кодексте көзделген  талаптарды  бұзғаны  үшін  мемлекеттік  қызметшілер  Қазақстан  Республикасының  заңнамасында  белгіленген  тәртіппен  жауапкершілікке   тартылуы  мүмкін.

  1. Мемлекеттік органның ұжымы оның   басшысының  шешімі бойынша  мемле-кеттік   қызметшінің  осы Кодексті сақтамау  фактісін  қарап,  қараудың  нәтижесі  бойынша  қоғамдық мін таға  алады.
  2. Заң мамандығы өкілдерінің қызметің құрайтын жеке ізгілік.

Егер  жасалған  құқықбұзушылық  тікелей, орны  толтырылмайтын  зиян  келтіреді  деген  негіз  болмаса,  ол  бұл   құқықбұзушылықтың  салдарын  болдырмау   жәнен  қайталанбауы  мақсатында  болған  оқиға  туралы   өз  бастығына  хабарлауы  тиіс.  Егер  бұл  хабарлама  қөараусыз  қалдырылса,  ол  жоғары  тұрған   инстанцияларға  жолдана  алады.  Бұл  бап  заңбұзушылықтарға  арналған . Декларация  құқықбұзушылықтардың  екі  түрін  ғана  атап  көрсетеді.  Бірінші  жағдайда тікелей  және  орны  толтырылмайтын  зиян келтірмейтін  фактілер.  Мұндай  жағдайларда   полиция  қызметкері    құқықбұзу-шылықытар тікелей  және орны  толтырылмайтын  зиян  келтірмейтін  фактілер. Мұндай  міндетті,  нәтижесінде  соттық  сипаттағы  бұлтартпау   шараларына жол  беріледі.

Заңға  қайшы  өкімді орындаудан   бас  тартушы  полиция   қызметкері   тәртіптік  жазаларға  немесе  сот  алдында  жауаптылыққа   тартылмауы  тиіс.  Бұл  бап  4  баптан  туындайды.  Заңғы қайшы  бұрықпен   Полициялық  декларацияның  нақты  мәні  айқын  көрінсе,  бұл  бұйрықты  орындаған  полиция  қызметкері  өз  әрекеттері  үшін  жазаға  тартылмауы  тиіс. Тағы  да  қайталанып айтылады:  бұл  бап 4  баптан туындайды. Заңғы  қайшы  бұйрықтан  Полициялық  декларацияның  нақты  мәні  айқын  көрінсе, бұл  бұйрықты  орындаған  полиция  қызметкері  өз  әрекеттері  үшін   тартылмауы  тиіс. Тағы  да  қайталанып  айтылады:  бұл  бап  барлық  заңға  сәйкес  бұйрықтардың  орындалу  міндеттілігіне  бағытталған; сонымен  қатар,  ол  бұйрықты    орындамаған  полиция   қызметкерін  өзінің  бағынбаушылығының  негізін  міндеттейді.

Аңдуды, ұстауды,  қорғауды  немесе  көлікпен  тасымалдауды  жүзеге  асырушы  полиция  қызыметкері   сезікті  болмаса  да,  оларға  қатысты  нәсілдік  тегіне,  діни  немесе  саяси көзқарастарына  байланысты  қамау  қаупі  немесе  қудалау  орын  алған  тұлғалармен  одақтаспауы  тиіс. Мұндай  жағдайда, ол  екі  көзқарастың  арасынан  оңтайлы  нәтиже  шығаруы тиіс. Бір  жағынан, ол  азаматтардың нәсілдік  тегі, діни  немесе  саяси  көзқарастары  үшін  қудалауға түсуіне  шыдамауы  тиіс. Ол  полиция  қызметкері  ретінде  нақты  және  айқын  әрекеттер  жасауы  тиіс: мысалы,  ол  еврейлерді  діни  көзқарастарына  байланысты  қамауға  көмек  беруден  бас  тартуы  тиіс.

 

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!