Сарапшының қортындысы дәлелдеу құралы ретінде

Дәлелдемелердің қатарына заң сарапшысының қорытындысын да жатқызады (ҚІЖК-нің 120-бабы).

“Сарапшы қорытындысы” деген терминнің екіжақты мағынасы бар: біріншіден, ол сот дәлелдемесінің түрі, екіншіден, ол, осы дәлелдеме баяндалған іс жүргізу актісі.

Қылмыстық іс жүргізу заңына сәйкес сарапшы қорытындысы – ол осы заңда көрсетілген жазбаша нысанда ұсынылған,  қылмыстық процесті жүргізуші орган немесе тараптар  сарапшының алдына қойған мәселелер бойынша көрсетілген объектілерді зерттеуде арнаулы ғылыми білімін пайдалана отырып жүргізілген  нәтижелерге негізделген қорытындылар. Қорытындыда сарапшы зерттеу кезінде қолданған әдістер, қойылған мәселелерге жауаптардың негіздемесі, сондай-ақ іс үшін маңызы бар және сарапшының өз бастамасы бойынша  анықталған мән жайлар көрсетіледі. Сарапшының ауызша түсініктемесі ол бұрын берген қорытындыны  түсіндіруі бөлігінде ғана дәлел болып табылады. Сарапшының қорытындысы қылмыстық процесті  жүргізуші орган үшін міндетті  болып табылмайды, алайда оның қорытындымен келіспеушілігі дәлелді болуы тиіс.

Заң іс бойынша дәлелдеме ретіндегі сарапшы қорытындысының мына ерекшеліктеріне аса назар аударады:

  • қорытындының ҚІЖК-нің 251-бабында белгіленген міндетті жазбаша нысаны болады. Сарапшыдан жауап алу барысындағы оның ауызша жауаптары қорытындыны түсіндіреді, бірақ оны ауыстыра алмайды;
  • дәлелдеме ретінде сарапшының қорытындысына оның тұжырымдарымен бірге, сараптама жүргізудің негіздерін, тапсырмаларды, зерттеу барысы мен сарапшы тұжырымдарының негіздеуі сипаттамалары да кіреді. Сонымен, сарапшы қорытындысы тек қойылған сұрақтардың жауаптарывн  тұжырымдаумен ғана бітпейді. Зерттеулерді сипаттаудың болмауы қорытындыны дәлелдемелік мәнінен айырады;
  • қорытынды берілгеннен кейін сапаршыдан жауып алу жүргізу жағдайында, тіптен арнаулы ғылыми білімдерге негіздерсе, одан алынған өзге мәліметтер емес, алдында берілген қорытындыны түсіндірулер дәлелдеме болып табылады. Сарапшыдан жауап алу барысында оған қойылған сұрақтарға сарапшының жауаптары  қорытындының құрамдас бөлігі болып табылады;
  • сарапшының қорытындысы қөылмыстық процесті жүргізуші орган үшін міндетті болып табылмайды, сондықтан қорытындыға сыни емес көзқарастан көрінетін  мүмкін болатын қателерді болдырмауға назар аударылады. Алайда, ҚІЖК-нің 25-бабы 2-бөлігіне сәйкес ешқандай дәлелдеменің күні бұрын белгіленген күші болмайды дегенге қарамастан, қылмыстық процесті жүргізуші орган тиісті дәлелсіз сарапшының қорытындысын қайтара алады.

Қолданыстағы дәлелдемелердің жіктеушілігі тұрғысынан  сарапшының қорытындысын  талдай отырып, ең алдымен, бұрынғы  негіздемелеріне қарағанда, әрдайым жаңа нақты деректер болып тұруы керек. Сарапшының қорытындысы зерттелетін  материалдардың мазмұнын қайталамайды және іс бойынша жаңа длелдеме болып табылады. Бұл жерде, сарапшының қорытындысы туынды дәлелдеме емес, бастапқы дәлелдеме болатындығын айту керек.

Сарапшының қорытындысы айыптау, сонымен бірге дәлелдемесі болып қызметатқара алады, өйткені сарапшы тұжырымдары субъектінің кінәсін растауы да немесе оның қылмысқа қатыстылығын растамауыда мүмкін.

Дәлелдеме тақырыбына қатыстылығына байланысты сарапшы қорытындысы  іс бойынша тікелей немесе жанама дәлелдеме болады. Көп жағдайларда қорытынды  жанама дәлелдеме болады, алайда бірқатар жағдайларда ол тікелейдің қатарына жатқызылуы мүмкін. Көбінде ол сот-медициналық сараптама саласындағы қорытындыларға қатысты болады.

Істің нақты мән-жайларын анықтау үшін сарапшының қорытындысын пайдалану  кезінде тергеу және сот практикасының елеулі кемшліктері  ітегі бар қорытындыларды  пайдаланбау не оларды тиісінше пайдаланбау болып табылады.

Қорытындыларды тиісінше пайдаланбау әр түрлі нысандарда  көріні мүмкін:

  • үкімде және басқа да іс жүргізу актілерінде қорытындыны дұрыс түсіндірмеу (мысалы, тектік (топтық) қатыстылық тужырым жеке тепе-тендік туралы тұжырым ретінде, ихтималды нысандағы тұжырым кесімді тұжырым ретінде баяндалады);
  • қорытындыны толық пайдаланбау – сарапшының бір тұжырымдарыда ескеріледі де, екіншілері еленбей қалады;
  • сарапшының анықтаған фактілерін дұрыс түсіндірмеу.

 Сараптамашылық зерттеудің сатылары

Сарапшының қорытындысын анықтаушысы, анықтау органы, тергеуші, прокурор, судья дәлелдемелерді жан-жақты, толық және объективті қарудың жиынтығына негізделген өздерінің ішкі сенімдері бойынша, заң мен ар-ожданды басшылыққа алып, дәлелдемелерді бағалаудың жалпы ережелері бойынша  бағалайды (ҚІЖК-нің 25-бабы 1-б.).

Сарапшының қорытындысы іс бойынша басқа дәлелдемелер бағаланатын негіздерде бағаланады. Қылмыстық іс бойынша дәлелдеме ретіндегі сарапшы қорытындысын бағалауға  іс бойынша оның қатыстылық, жол берушілік, сенімділік және дәлелдемелік маңызын анықтау кіреді.

Егер нақты деректер іс бойынша маңызы бар мән-жайлардың өмір сүруі туралы тұжырымдарды растайтын, растамайтын немесе күмән келтіретін болса, дәлелдеме іске қатысты  деп танылады. Сарапшы қорытындысының қатыстылығы әдетте күмән тудырмайды, өйткені ол ең бастан қылмыстық процесс шеңберінде қалыптастырылады. Бұл жағдайда бағалау, негізінде, сараптама объектілерінің қатыстылығын, сондай-ақ сарапшының өзінің бастамасы бойынша жасаған тұжырымдарын тексеруге бағытталуы тиіс.

Жол берушілік – ол оны нақты деректердің (мәліметтер, ақпараттар) заңды  көздері тұрғысынан, сондай-ақ қылмыстық іс жүргізу заңына көзделген тәртіпте, осындай көздерде болатын нақты деректерді алудын тәсілдері мен бекіту нысандарын сипаттайтын дәлелдеме қасиеті.

Сонымен, егер дәлелдеме Қазақстан Республикасының  қылмыстық іс жүргізу  заңында белгіленген тәртіпте  алынған болса, оған жол беріледі деп танылады.

            Дәлелдеме ретіндегі жол берушілікке төрт критерий кіреді:

  • дәлелдемелерді алуға бағытталған іс жүргізу әрекеттерін жасауға құқықты тиісті субъект;
  • дәлелдеме мазмұнынан құралған … нақты деректердің тиісті көзі;
  • дәлелдемелерді алу үшін пайдаланылатын тиісті іс жүргізу әрекеті;
  • дәлелдемелерді алу үшін пайдаланған іс жүргізу әрекетін  өткізудің тиісті тәртібі.

Сондай-ақ сарапшы қорытындысын бағалау туралы мәселе адам құқығын  сақтау тұрғысынан сарапшы пайдаланған арнайы әдістер мен әдстемелерге жол берушілік проблемасымен байланысты. Бұл жерде объекті ретінде адам болатын сараптама түрлері жайында сөз болып отыр.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!