Сот сараптамасы және процеске қатысушылардың процесуалдық жағдайы

  1. Процеске қатысушылардың жағдайымен сараптама жүргізу: жалпы мәселелер.

Сезіктінің, айыпталушының, жәбірленушінің сараптама тағайындау кезіндегі құқықтары ҚІЖҚ-нің 244 бабында белігіленген. Сондай-ақ аталған бап  куәлердің және медициналық  сипаттағы мәжбүрлеу   шараларын қолдану  жөнінде  іс жүргізіліп отырған адамдардың да   тиісті құқықтарын белгіейді.

Аталған бап  процесске қатысушылардың жеке басының құқықтары мен  заңды мүдделерінің сақталуына   кепілдік  беретін бірқатар нормаларды белгілейді, қылмыстық іс бойынша сараптманы жан-жақты, толық және обьективті түрде жүргізуді қамтамасыз туге және бүтіндей жарысымпаздық принципті іске асырпуға көмектеседі.

Маңыздылығына байланысты айытылған  құқықтарды бұзу сарапшы   қорытындысын  дәлелдемелік күші жоқ деп тауғ әкеп соқтыруы  мүмкін.

  1. Сараптама жүргізу кезінде  сезікті мен айыпталушының  құқықтары мен міндеттері.

Сараптама тағыайындау және  жүргізу кезінде сезіктінің, йыпталуышының, жәбірленушінің, куәнің  сондай-ақ  медициналық сипаттаға  мәжбүрлеу шараларын қолдану  жөнінде  іс жүргізіліп отырған адмның, егер оның  псиикалық күй-жайы мүмкіндік  берсе, құқытары:

  • сараптама жүргізілгенге дейін оны тағайындау туралы қаулымен танысуға және ол жөнінде хаттама  толтырылатын  оның құқықтары жөнінде   түсініктер алуға;
  • сарапшыға қарсылық білдіруге немесе сот сараптамасы  органын сараптама жүргізуден    шеттету туралы өтініші білдіруге. Процеске атысушыға оның  сарапышға  қарсылық білдіру құқықтартарын түсіндіре отырып, қылмыстық процесті жүргізуші   орган сарапшыға қарсылық білдіру үшін, ол дәлелді болу керек деген ҚІЖҚ-нің 96 бабында  көздлгн негіздермен оны таныстыру тиіс;
  • сарапшы ретінде ол  көрсеткен  адамдарды немесе нақт сот сараптамасы   органдарының қызметкерлерін тағайындау туралы,  сондай-ақ сараптаманы сарапшылар  комиссиясы  жүргізу туарлы өтініш беруге. Өтінішіті қарау кезінде қылмыстық процесті  жүргізуші орган ұсынылаған  сарапшы  кандидатурасының  құзыреттілігін және оған қарсылық  білдіру үшін өзге негіздердің  болмауын тексеруге  міндетті. Сарапшылар комисиясының  сараптама жүргізу туралы  мәслелені шешкен кезде ҚІЖҚ-нің 249 бабында көзделген негіздер анықтау қажет;
  • сарапшының алдына қосымша сұрқтарды қою немесе қойылғандарды нақтылау туралы  өтініш беруге. Егер сұрақтар  сарапшының арнаулы ғылыми білімдерінің ауқымына  кіретін және істі дұрыс  шешуге  көмектесетін болса, өтінішті қарау  кезінде қылмыстық процесті   жүргізуші орган сұрақтарды  тұжырымдауға жәрдем көрсетуі керек.
  • Қылмыстық процесті жүргізуші органның рұқсатымен  сараптама жүрізу кезінде  қатысуға,  сарапшыға түсінік беруге құқысы бар. Мұндай жағдайларда хаттамаларда көрсетілуі тиіс іс жүргізу әрекеті жөнінде  сөз болғандықтан, сарапшылық  зерттеудің  міндетті  қатысушы сараптама жүргізу  кезінде сезіктінің, айыпталушының, жәбірленушінің қатысуына келісім берген сол адамда  да болу керек.

Сарапшыға әсер етуді болдырмас үшін  процестің өзге қатысушыларды   тек сарапшылық зерттеу кезінде қатысып,  оның нәтижелерін талқылау мен  тұжырымдарын бекіту  кезінде  болмауы керек. Жоғарыда  аталған адамдардың  сараптама жүргізу кезіндегі  қатысуларының басты мақсаты  оларыдң сараптама тақырыбына  қатысыты түсініктеме берулері болып табылады.  Мұндай түсініктемелер көбінде  сот экономикалық, сот инженерлік- техникалық  сараптамалар жүргізу кезінде үлкен маңызы болады.  Осыларды жүргізу кезінде сезіктінің, айыпталуышының, жәбірленушінің,  қатысуы сарапшыға сарапшылық  зерттеу обьктілерінің пайда болу кезінде  олған ситуацияны толық түсінуге, сарапшыға емес, сараптама тақырыбына   қатысы  бар материалдардың  болуы туралы  білуге мүмкіндік алады.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!