Сот өндірісінде сот сараптасасын арнайы ғылыми білім ретінде қолдану

  1. Сот өндірісінде арнайы білімінің түсінігі.

Сот ісін  жүргізудегі  арнаулы  білімді  тиімді  пайдалану  осы  аталған түсініктің  мазмұнын  дұрыс  және  біржақты   түсінуге  көп  байланысты.

Практикалық заң  ғылымы  саласы  ретіндегі  қылмыстық  процесс  іс  жүргізу  нормаларымен  құқықтық  институттар  жүйесінен  тұратын  әмбебап   құқықтық  база  болып  табылады, олардың  келісімді  қызмет  етуі  кезінде  құбылыстан  қандайда  бір құқыққа қарсы әрекет  мәнін  танып –білудің  ретроспективтік  жолы  қамтамасыз  етіледі.

Сонымен  бірге, қылмыстық  істер  бойынша  шындыққа  жету адам қызметінің  әр түрлі  заңи емес аясынан  білім  алусыз  қол  жетпейтіндігі анық. Сонымен ,   қылмыстық  процестің басты танымдық  міндеті  әр түрлі  заттық – танымдық және  рухани  қызмет нәтижесінде  адамның   қазіргі  уақытта  меңгерген , заңмен  рұқсат   етілген әдістер, құралдармене  білімді  тек  кеңінен   және  белсенді  түрде  пайдалану  кезінде  ғана  шешілуі  мүмкін .  Осыған  байланысты, ҚР Қылмыстық  іс  жүргізу  кодексінде  арнаулы  білімді  пайдалану реттемеленген .  Қылмыстық  істерді ашу,тергеу  және  сот  қарауы   кезінде құқықтық  нормаларды  пайдалануды  белгілейтін  олардың  жиынтығы  ғылыми  негізделген   жүйемен   ажыратылмайтын  іс   институты болып  табылады. Дербес  гносеологиялық санат  ретінде  арнаулы  білім  танымдық  теорияда жоқ,  соңғы  уақытқа дейін олардың  қылмыстық  іс  жүргізу  заңындағы  анықтамасы  да айқындалмай  келді.

Сонымен  қатар,  қылмысытық  процесс теориясында “арнаулы білім” ұғымымен  бірге, ”арнаулы  таным” деген  ұғым да  бар   екендігіне   назар  аударуымыз керек.  Философиялық  түсінікте “таным” санадағы  объективті шындықты көрсетумен  қайта  елестету  процесі, тәжірибе жинаудағы-білікті меңгеру мен игеру екендігін, ал “білім”-ол тәжірибе  мен  білік  дағдыларға  негізделген  қоғамдық-еңбек  және  ойлау  қызметінің  өнімі  еккндігін  ескере  отырып,  заң  шығарушы  өте  дәл  ұғым  ретінде  бірінші  ұғымға  тоқталды.

Заң  әдебиеттерінде  сот  ісін  жүргізуде  пайдаланылатын  арнаулы білімнің  мәнін   анықтауға , олардың  мазмұнымен оларға  ие  болатын  субъектілерді  неше мәрте  анықтауға  талап  қылынды,  алайда  осы  сұрақтарды  шешудің   біріңғай  жолы  болмай  отыр. Осы  мән-жайлар   арнаулы  білімнің  мазмұнын  ашу  қажеттілігін,  олардың   қолдану  субъектілерін , сондай-ақ пайдалану  нысандарын   анықтауды   белгілейді.

       Арнаулы  білімнің  табиғатына   жасалған  көптеген   көзқарастарды  талдау  жасағанда , біздің  ойымызша ,  олардың  негізгі   сипаттамасын  ең  дәл  көрсететін  бірқатар  ережелерді  бөліп  алудың  мүмкіндігі  болды.

Арнаулы  білімнің  табиғатына  жасалған  көптеген  көзқарастарды талдау  жасағанда , біздің  ойымызша ,  олардың  негізгі   сипаттамасын  ең  дәл  көрсететін  бірқатар   ережелерді   бөліп  алудың   мүмкіндігі  болды.

А.А. Эйсман  арнаулы  білімнің   мазмұндық  жақтарын   зерттей  отырып оларға  заңи  емес  және  жалпығы   мәлім  емес, жалпының  бірдей  қолы  жетпейтін  білімдер, яғни  шектеулі  ғана мамандардың ауқымы  меңгерген  білімдер  жататындығын  нақтылайды. Дәл  осындай  көзқарасты В.И.Шиканов та  ұстанады.

Сонымен бірге, жалпыға  мәлім  білімнің  ұғымын,  сондай-ақ  арнаулы  және заңи  білімдердің  арақатынасын  анықтауды  талап етеді.

  1. Сот сараптамасының  пәні және мәселелері.

Жалпыға  мәлім  білім  жалпыға  бірдей   білім  беру  нәтижесінде  адамдардың  алатын  әдеттегі  әлеуметтік  тәжірибесі  мен  ғылыми  білімінің   қазіргі  деңгейіне  сәйкес   келетін  сенімді  білімнің  жиынтығы  дегенді білдіреді.  Ал  кәсіптің,  мамандықтың  ерекшелігі   ол  ғылыми  деректерге   және  практикалық   шеберлікке,  адам  қызметінің  белгілі  біржақты  мамандық  бағытындағы  тәжірибеге  сүйенеді.

Білімді  құқық  саласынан   арнаулы  білімге  жатқызу  мәселесі   қылмыстық  процесс  ғылымында  талас  пікір  болып  келеді.

Заң  білімі  көлемі  шегінде  қлмыстық сот  ісін  жүргізуде  жауапты  адамдардың  білімдерін,  іс-әрекеттерді  жіктеу мен  іс  жүргізу  нормаларын  орындау  бойынша   өкілеттікке, қылмыстарды  тергеу  әдістемесі  мен  іс  жүргізу  іс- әрекеттерін  жүргізу тактикасын  іске  асыруға  қатыстысын  бөліп  көрсету  керек. Аталған  тізбе кәсіби  міндетті  білімдер  мамандығын   анықтауға сүйенетін анықтауды жүргізуші  адамның, тергеушінің, прокурор мен судьяның  жалпы біліктілік  сипаттамасы  болып  табылады. Қылмыстық  іс  бойынша  дәлелдеудің  субъектілері  пайдаланатын  осы  білімдер  шеберінен тыс  барлық  білімдер, соның  ішінде  заң  білімі,  арнаулы  білімге  жатқызылады.

Е.Р. Россинская  атап  көрсеткендей,  ғылымның  дамуымен ілесе  жүретін  ғылыми  білімді   дифференциациялау  процестері   заң  ғылымдарын   да  шет  қалдырмады. Осы  күрделі  жағдайларда, әрбір  құқық  саласындағы   практикамен   айналысатын  заңгерлер  үшін    жалпыға  мәлім  оларға  ең  жиі   кездесетін  білімдер  мен  арнаулы  білімдер  ауқымын  шартты  түрде  бөліп  алуға болады. Сонымен  бірге ,  қазіргі  заңнамалардың  егжей-тегжейін  білу  көп  жағдайларда  іс  бойынша шындықты  толығымен , объективті  және  жан-жақты  анықтау  үшін  қажет. Сонымен,  автор  арнаулы  білім  қатарына  заң білімдерінің  белгілі  бір  бөліктерін  де  жатқызады.3

Сондай-ақ А.А.Эксархопуло “ең  алдымен, стереотиптер  қатарына, құқық саласында  арнаулы   деген   таным  болып табылмайды  деген  көзқарасты  жатқызу  керек …” деп есептейді . Нақты тергеушіні,  анықтау  органының  қызметкерін , прокурорды,  судьяны бүгінгі  күндегі құқықтың  салалары   мен сала  тармақтарындағы  жалпы  мәлім   бүкіл сұрақтар   бойынша  толықтай   құзіретті  болу  міндетін  телу ,  ал оны  білу  қылмыстық    істерді   тергеу мен  қарау   барысында   қажет  болуы  мүмкін , тергеушіні , судьяны өте  қиын ,  тіптен  ешбір   шарасыз  жағдайға   әкеліп   соқтырады дегенді  білдіреді, онда”олар  құқықты  білуге  міндетті, бірақ білікті және  жауапты  шешімдер  қабылдау  талап етілетін  ауқымда  бұл білімдерді  шынайы  игеруге  мүмкіндік  болмайды”.

Г.М.Нагорный  арнаулы  білімнің  арнайы  дайындақ және  қызметпен  байланысына   назар  аударады. Ол  зерттеліп  жатқан  ұғымға  мынадай   анықтама  беруді  ұсынады:”Арнаулы  білім-бұл  ғылыми  және  инженерлік –техникалық  мамандықтардың негізін  құрайтын  ғылым   мен  техника  ауқымынан  алынған  білімдер , сондай-ақ  қандай да  бір  қызмет  түрлерімен  шұ ғылдануға   қажетті  басқа  да  кез-келген  білімдер .  Қылмыстық сот ісін  жүргізуде   арнаулы  білімдер  дәлелдемелерді  табу,бекіту,алу, бағалау  және зерттеу үшін  пайдаланылады. Дәлелдемелерді  табу, бекіту,алу,бағалау және  зерттеуге қатысты  арнаулы   заң   ғылымдары саласындағы білімдерді  қоспағанда , арнаулы  білімге  заң  білімдері  жатпайды”.Осы  анықтама (дефиниция)ғылым  мен қылмыстық  процесс практикасында іс  жүргізу іс-әрекеттеріне қатысушылар анықтау  мен   алдын-ала   тергеу   органдары  техникалық-криминалистік  бөлімшелер  қызметкерлері  мамандары  болып, яғни  арнаулы  білімді  жеткізушілер  болып танылатындығы  жөніндегі  ережеге  толығымен  сай  келеді.

Сондай-ақ “кәсіби білімдер, мысалы,филателиядағы секілді, арнаулы  білімнің әрдайым елеулі  белгілері  болып табылмайды” дегенге   назар  аударып  отырған  Б.М.Бишмановпен де келісуге  болады.

Қылымыстарды тергеу  кезінде  арнаулы  білімнің  қолданылуының мақсаттық  бағытын   анықтауға мүмкіндік  беретін  олардың  анықтамасын Г.И. Грамович  ұсынды. Ол “қылмыстық іс жүргізу мәнінде  арнаулы  дегеніміз қылмысытық  әрекет   туралы дәлелдемелік  бағдарлық  ақпарат  жинау мақсатында  пайдаланылатын, сондай-ақ техникалық құралдармен дәлелдемелермен  жұмыс  тәсілдерін  әзірлеуге   және  іс  үшін  мәні  бар елеулі  мән-жайларды  анықтауға  көмегін  тигізетін  мақсатты кәсіби  дайындықпен  ғылыми  білімдер  , адам  қызметінің  белгілі  бір  аумағындағы(материалдық және іс  жүргізу  құқық  саласында  білімді   есептемегенде )білік-дағдылары болады” деп  атап көрсетеді.

Арнаулы  білімнің  практикалық  және  функционалды  ерекшелігі В.К. Лисиченко  мен В.В. Циркальдің  анықтамаларында  көрсетілген : “арнаулы білім –ол іс  жағдаяттарын  анықтауда  не  сұрақтарды шешуде оларды  қолдану   қажет  етілетін  сұрақтар  бойынша   қорытынды  беруде  тергеушіге  немесе  сотқа  жәрдем  көрсету  мақсатында  маман  немесе    сарапшы  ретінде  тартылған  адамның  кәсіби  оқуда, не  болмаса , белгілі  бір  мамандық  бойынша  жұмыс  нәтижесінде   меңгерген сот  ісін жүргізудегі   жалпы  белгілі емес  ғылыми, техникалық  және  практикалық білімдер”.

Отандық  авторлар А.А.Исаев К.Н.Шакиров және басқалары  да  қылмыстық процесс аясындағы   зерттеу  контексінде  арнаулы білім   анықтамасына  талдауды  жүзеге  асырды. Негізінде , К.Н.Шакиров “арнаулы білім ”деген жалпы ұғымды  ғана  беріп  қоймай , оның  сот ісін   жүргізудегі  функционалдық,  практикалық  мәнін оның  нақты  жеткізгіштерін  дифференциялау  арқылы  анықтау  пайдалы болар  еді”. деп  көрсетеді.

А.А.Исаев арнаулы  білімнің  қолданып  жүрген  анықтамаларын жинақтап  қорыту  негізінде  олардың  мынадай  сипаттамасын  бөліп  көрсетеді:

– жалпыға  мәлім білім  мен  құқық  саласындағы  білімдерді  санамағанда, арнаулы  білімдер  кез-келген   білімдердің жиынтығын білдіреді;

-арнаулы  білімдер  бір  немесе өзге  мамандықтардың  кәсіби білімдері  болып  табылады;

-арнаулы  білімдер ситуациялық  сипатта  болады , өйткені  оларды  мұндай  разрядқа жатқызу іс  жүргізу  шешімін  қабылдауға  байланысты;

-арнаулы білімдер ғылыми білім болып  табылады;

-арнаулы  білімдер “аналық”ғылымдар базасында синтезделген  білімдердің  кешені  болып  табылады.

Арнаулы  білімдерді  арнаулы  еместерден  шектеу  белгілі  бір    қиындықтармен  себептеледі. Адамның үлкен танымдық  мүмкіндіктерімен  қабілеттері, жалпыға  білім  беру   дайындықтарын   тереңдетуі,   ғылыми-техникалық  прогрестегі  жетістіктері  оның  жалпыға  мәлім   білімнің  ауқымы  ұдайы  әрі тез  кеңейіп  кететіндігі  даусыз,  соның  салдарынан  кейбір  арнаулы   білімдер  жалпыға  мәлім  разрядына  өтеді.

Әдебиетте  арнаулы   және  ғылыми   білімдерді   теңдестіру  туралы   түсінік  көрініс  тапты.  Бұл  пайымдау    сарапшының   қызметіне  қатысты  бөлігінде   ғана  дұрыс  болады.  Шынында  да,   сараптаманы  жүргізу  үшін  арнаулы  ғылыми  деректердің   болуы  міндетті   талаптар  болып  табылады.

Алайда, дәл  осындай  пайымдау  өзге  субъектілерге   қатысты   арнаулы  білімдер   қазіргі ғылым  мен  техниканың  талаптарына сай  болу  керектігіне  келісеміз, бірақ  осындай  ретінде  тек ғылыми   білімдер  болатындығын  білдірмейді. Қылмыстық  істерді  тергеу  барысында  тергеушімен  соттың  қандай да  бір  жалпыға  мәлім емес  білімді  кәсіби меңгерген  кез-келген адамды  дәлелдемелер  жинау  мен  тексеруде  көмекке алу қажеттілігі пайда  болуы  мүмкін.

Арнаулы  білімдердің маңызы  мен  мазмұны туралы  негізгі  көзқарастарға  жүргізілген   жоғарыдағы талдау  ҚІЖК 7-бабының 41-ші  тармағы  жалпы  түрде  адам  кәсіби  оқудың  не  белгілі  бір  мамандық  бойынша   жұмыс  істеудің  нәтижесінде  алған,  қылмыстық  сот  ісін  жүргізу  міндеттерін  шешу үшін  пайдаланылатын  арнаулы  білімді қылмыстық  сот  ісін  жүргізудегі жалпыға  мәлім  емес  білім  ретінде анықтауға  мүмкіндік  береді.

           “Арнаулы білім” ұғымымен қатар, ҚР қылмыстық іс жүргізу заңына  алғашқы рет “арнаулы ғылыми білім” деген  ұғым  енгізіледі, ал  бұл  арнаулы  білімдерді  пайдаланудың   ең   білікті  нысаны  ретіндегі сот  сараптамасының  қажетті атрибуты  болып табылатын  арнаулы  білімдерді  дифференциациялау,  арнаулы   білімдердің жоғарғы деңгейін бөліп  шығару мақсатын алдына  қойды.

Заңның “арнаулы ғылыми білім” ұғымына түсінік бермейтіндігіне  қарамастан, арнаулы  ғылыми  білімді барлық  арнаулы  білімдер  көлемі  ішінен  бөліп  алуға   болатын  негіздерді , біздің  ойымызша , белгілі  іс  жүргізуші  М.С. Строгович анық  және  толық   айтып  берді:” сараптаманың  негізінде   ғылыми білімнің белгілі  бір  саласы, сарапшының қорытындысы-ғылым деректеріне  негізделген  дәлелдеме  жатыр. Сараптама істі тергеу  және  қарау  кезінде “ғылым, техника, өнер мен қолөнерде”арнаулы білім   қажет  жағдайларда  тағайындалады” деген нұсқау біздің  пікірімізше,техника, өнер мен қолөнер  ғылымға  қарсы  қойылады және  ғылым  деректеріне  негізделмеген  сараптамаға  рұқсат беріледі деп  пайымдаудың  керегі  жоқ.Техника ,өнер мен қолөнердің  әр  түрлі  мәселелерінің  өздері  ғылми  зерттеудің  объектілері  болады, сондықтан  да  техника, өнер  және  қолөнер мәселелеріне  қатысты  болса  да,  кез-келген  сараптама ғылым деректеріне  негізделу  керек. Сарапшы  өзінің  тұжырымдарын  ғылымның  құбылыстарды зерттеудің   заңдылықтарын  көрсететін  шынайы  ғылым  ережелерін, ғылымның жетістіктерін пайдаланады”.

Cондай-  ақ  А.В.Дулов, сараптаманың  ерекшелігі “сарапшы пайдаланатын  ережелердің  қатаң  ғылыми  сипаты” болып  табылады  деп  есептейді: “көп  жағдайларда  кәсіби  тәжірибе  мен  білік –дағды  сот  сараптамасын   жүргізуге  қажет  құбылыстардың себептері мен  өзара  байланысы туралы  білімді бере  бермейді” деп түсіндіреді”4.

Арнаулы  ғылыми  білімдер  сараптамадан басқа, өзге  де  нысандарда  пайдаланылуы мүмкін, алайда, сот  сараптамасын   жүргізу  үшін оларды пайдалану  міндетті талап  болып табылады.

Кез-келген құбылыстың ,оқиғаның, процестің мәнін ұғу, сондай-ақ  оның  қазіргі  ахуалын түсіну, үрдістерін анықтау, дамудың келешегін  көру  үшін  зерттелетін  проблеманың  тарихын  оқып зерттеудің  маңызы  зор.

Қылмыстық  процестегі  арнаулы  білім институтының   туып-өсуі  мен   дамуына  фундаменталды талдау А.В.Дулов пен И.Ф.Крыловтың5  еңбектерінде баяндалған. Сараптаманың  мәні  мен  тарихының  жекелеген  аспектілері  XIXғасыр XX ғасыр басындағы  белгілі  орыс   заңгерлері  К.К. Арсеньев, Я.И. Баршев, Е.Ф. Буринский, С.И Викторский,  Л.Е.Владимиров, С.Годлевский, В.К.Случевский және  басқалардың еңбектеріне берілген.

Арнаулы білімдерді  пайдалану –ғылыми  практикалық  қызмет, қылмыстық  іс жүргізу  ғылымының элементі  және қылмыстық   іс  жүргізу ғылымының  элементі  және   қылмыстық іс  жүргізу құқығы  институты  ретіндегі  үш  бағытта дамығандықтан , оларды  қысқаша  әрбір  аталған  аспектілер  ішінде  қарастырайық.

Құқық  ескерткіштері  мен  заң әдебиеттерін  оқып-зерттеу   нәтижелері  бұрында   арнаулы  білімдерді   пайдалану қажеттілігі   зорлық  пен  кісі  өлтіру   туралы, мүлік  туралы  даулар  мен  әр  түрлі  құжаттардың   түпнұсқалығы  туралы істерді  қарауда  туды  деп  есептеуге  негіз  береді. Мысалы, Ежелгі  Римде  жалған жасау  туралы  істерді  қарау  кезінде  сарапшылар  ретінде   сотта  жазбалар  жөнінде   сөйлейтін  мамандардың   ерекше  алқасы  болған.

Сыма Цяньнің (Ежелгі Қытай ,б.д.д.221ж)”Тарихи жазбаларында” император  Цинь Шихуанның  шығарған  қылмыстарды  тергеу  жөніндегі   басшылығы  айтылады, онда өзін-өзі  өлтірушілерді   тергейтін  адамдардың  сот-медициналық  танымдарының   жоғары  деңгейі   қарастырылады.  Сонымен   қатар, адамды  теңдестіру  мақсатында   саусақ  таңбалары  Қытайда   сонау Тан  династясы  кезінде-ақ  қолданылғандығы  белгілі, ал Сун династиясы  кезеңігде (900-1278жж) олар тіптен  қылмыстық  процестерде  қлданылған. 1247жылы  жазылған  атақты “Сиюань-лу”қытай  сот  медицина  ескерткіші  кеңінен  танымал.  Cондықтан  да, И.Ф. Крылов  пайымдағандай ,  сот  сараптамасының   туып-шыққан  жері  дәл Қытай  болып  табылады.

Ресейдегі ең  алғашқы  сараптамалардың   бірі XVI ғасырдың  басында  тарихи  мұрағаттық  актілерге “құпия  тасталған  хаттар”  деп  аталатынды  жазды  деп   сезіктелген  адамдардың  жазуларын  салыстыру  фактісі   және  удельдік  князь Андрей  Старицкий  өтірік  ауырды деп  сезіктенген дәрігер Феофильдің  куәландыру  жағдайы  көрсетілген.

Сонымен  бірге,  ежелгі   құқық  ескерткііштері, атап  айтсақ, “Русская правда”, қылмысты  тергеу  кезінде әр  түрлі “атауларды”(ұрып-соғу іздері) анықтауды  талап  еткен,  мұнда”сарапшы” рөлін   ол  кезде   тексеру  жүргізу  арқылы судья   орындаған.Кейінде  бұл  міндеттер  бірте-бірте бөлініп , дьяктар, подьяктар, дәрігерлер  қолөнершілер  және арнаулы білімдерді меңгерген  басқа  да “хабардар” және”шеттегі  адамдар” шақыртыла бастал-ды. Іс жүргізу тарапынан  хабардар  адамдардың пікірлері  мен  қорытындылары олардан  жауап  алу  нәтижесінде  алынған  айғақтар  ретінде  ресімделген. Сол  кезеңдегі  ғылыми  білімнің деңгейі  тартылатын  адамдарға  қойылатын   сұрақтар әліде   болса  анық  жеткілікті  бола  алмады, сондықтан да  судьялар , негізінде ,  тек  зерттеудің  негізгі  әдісі ретінде, көбінде, құжаттың  немесе   куәландырылатын  адамның сыртқы  түрін  қарауды  және  салыстырмалы  талдау  жасауды  қолданды. Алайда ,1644 жылы Ресей  медицинасы  тарихы құжаттарында  “доктуралар”  өлген  адамнан  оқты  табу   мақсатында   оны  тексеру  кезінде  оқ  тиген “жараны ұстап  көрген”,яғни  сарапшылар  алдында  тұрған  міндетті экспериментті  әдіспен шешуге  тырысқан  факт  белгіленген. Екінші  бір  жағдайда, зорлық  пен өлген  адамның  себебін анықтау үшін мәйітке  медициналық  ашу  жүргізген.

Санамаланған фактілер  сарапшылық  зерттеулердің   қазіргі  әдістеме-сін   әзірлеудің  басы  деп  есептелуі  мүмкін .XVII ғасырда  бұрынғыдан  ерекшеленетін өзгеше  сараптаманың  іс  жүргізу (салттық) негізін  енгізу жөніндегі тарихи  растаулар  бар,  онда  сарапшының   пікір  жазбаша  қорытынды (скаска)  түрінде  баяндалған.

Сот  практикасының өсіп  келе   жатқан  қажеттіліктері, формалды  дәлелдемелер  теориясынан бас  тарту , қылмыстық  процестің  жаңа  түріне   жарысыпаздық  элементтерді, ішкі  сенім  принциптерін  енгізу дәлелдемелерді  табу,  жинау менг  зерттеудің, сарапшылық   әдістермен   әдістер мен   ғылыми –техникалық   жетістіктердің ең  сенімді   құралдарын  қолдануға  әкелді.

Сараптамалардың  көптеген  қазіргі   түрлерінің негізі  XVI –XVII,әсіресе  XVIII –XIX  ғасырларда салынды, оған  табиғи  және техникалық  ғылымдар-дың   едәуір жетістіктері  ықпалын  тигізді.

Криминалистік, сот-медициналық, сот-химиялық, сот-психиатриялық, сот  фотографиясының  туып-өсіп, дамуында  ғылым  мен   практиканың   әр  түрлі  саласындағы  белгілі    ғалыдар –М.В.Ломоносов, Ю.Ф. Фрицше, В.М.Бехтерев, Е.Ф.Буриниский, А.М.Бутлеров, Д.И.Менделеев және басқалары  жетекші  рөл  атқарды.

Сол  уақыттағы  сараптаманы   тағайындаған  органдар   әр  кезде  сұрақтарды дұрыс  қоя  білмеді, соған  байланысты сарапшылар  өз  ғылымының   мүмкіншіліктерін  ескере, заттай  дәлелдемелерге  зерттеу  жүргізе  отырып, кейде  олардың  шегінен асып кетіп  отырды. Қылымыстық  істі  дұрыс шешуде   шешуші  рөл  атқарған, маңызды   ескерту –алдын-алу мәні  бар және  қазіргі уақытта  да сарапшылық  қызмет   үшін  өзектілігін   жоғалта  қоймаған      сарапшылық  бастаманың  үлгілерін  Е.Ф.Буринский  мен Д.И.Менделеев  көрсетеді.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!