XIX ғасырдың екінші жартысындағы Батыс Еуропадағы саяси және құқықтық ілімдер

Марксизм XIX ғ. 40 ж. пайда болды. К. Маркс пен Ф. Энгельс еңбекшілерді эксплутациядан және әлеуметтік қанаушылықпен теңсіздіктің өзге де нысандарынан босататын реальды жолдарды көрсетуге және олардың жағдайын  анықтап беруге тырысты. Олар еңбекшіні билікпен меншіктен шектеуді жеңетін, қоғамдық өмірде  неғұрлым саналы түрде ұйымдастыратын тұлғаның еркін гармониялық дамуын қамтамасыз ететін құрылымның бейнесін салу міндетін қойды.

Ең біріншіден  және негізінен ол екеуі әрине осы сұрақпен  тығыз байланысты  мемлекет, құқық, саясат,  заң шығару мәселелеріне назар аударды. Марксизмнің мемлекетпен құқықтың тарихи-материалистік  концепциясы осы көңілдің жемісі.

Тарихи-материалистік концепція негізінде осы мемлекетпен  құқықты қоғамның  экономикалық құрылымының  үстінен салынатын  қондырма деп түсіну. Мемлекет пен құқықты қондырмаға теңеу аталған  құбылыстар өмірдегі қатынастарға түбір жіберетін  және реалды негізге  сүйене отырып болмыс ретінде оған  тәуелді екндігін  дәлелдеуге бағытталған  зерттеушілік тәсіл.

Реальды негіз яғни өндірістік қатынастар тек саяси жіне заңды қондырмалардың негіз болмай,  сонымен қатар олардың жағдайын және оның өзін анықтайды. Материалдық өмірді өндіру әдісі, жалпы барлық әлеуметтік  және саяси әлеуметтік  және саяси, Діни өмірді қамтамасыз етеді.    Экономикалық құрылымнан  мемлекетпен құқыққа  себеп-салдарының тәуелділік жібі де апарады.

Марксизм барлық тарихи  оқиғалардың соңғы себептері мен  тартушы күш қоғамның экономикалық дамуында табады. Энгельс  бойынша: қоғамдағы барлық өзгерістер  мен саяси төңкерістердің  себептерін  өндіріс пен алмасудағы  өзгерістерден іздеу керек. Қондырма мекемелері  экономикалық негізбен  детерминациялау идеясы қондырманың салыстырмалы дербестігі мен  тұрақты түрдегі   белсенділігі идеясы мен тығыз байланысты.  Әрине екі идея  бір –бірін толықтырады,  олардың  бірлігі таптық  қоғамның саяси, заңды және әлеуметтік  – экономикалық құрылымдардың қатынасының теориясын құрады.

Марксизм бойынша  таптық қоғамдық –экономикалық формация  саяси заңды қондырмаға  таптық сапасын береді.  Ал онда екі қатар өзгешеліктер бар. 1-ші  ол әрбір мемелекет пен құқықты бейнелейтін  жалпыға бірдей сәттер. Марксизм мұндай сәттерге  саяси және заңды қондырмалардың бар болуының әлеуметтік топтардың бар болуымен негіздейтін таптардың қатынасы,  мемлекет пен құқық нысандарын  анықтауы ,  мемлекет аппаратының  іс-әрекеттерінің  бағыттар мен   іс-әрекеттерінің тәуелділігі таптық күштердің қатынасынан құқықтың жүзеге  асу әдістері  және т.б. жатқызады.  2-сі белгіленген  таптық формациядан туындайтын арнайы  тарихи ерекшеліктер қасиеті. Қасиеттер қатарына заң шығарушы, атқарушы және сот биліктерінің  байланысу түрі, мемлекеттік аппараттың құрылуы іс жүргізу  қағидаттары, заң шығарушылық тәртіп ресми қаулылары сақтауды қамтамасыз ететін  әдістер және т.б.  жатады.

Марксизм антагонистік топтарға бөлінген қоғам басшысында  таптық күрес ең негізгі заңдылықтардың бірі. Бұндай қоғамның әлеуметтік өміріндегі маңызды құбылыстың ешқайсы таптық  күрестен  тыс түсіндірілуі мүмкін емес. Осының арқасында қоғамды мақсатты түрде заңды басып жаныштайтын  мемлекеттік аппарат  мәселе бола алады.  Марксизм үшін мемлекеттің  түп негізі ретінде күштеу заңдылық. Мемлекеттік институцияланған органы ретінде  бейнелеу Маркс пен Энгельске мәдениетті қоғамның тарихын  негізінен  қарама-қарсы  күресімен  демін беретін әрқилы соғыстарға толы  антагонизмдерден  тігілген процесс ретінде  түсінуге түрткі болады.

Маркстың саяси теориясының  мәнін әрбір  тапка бір таптың диктатурасының маңыздылығын, сонымен қатар пролетариат  үстемдік жүргізетін  қоғамда да маңыздылығын  түсіну арқылы ғана  ұғуға болады. Мемлекетпен құқыққа маркстік көзқарастың жалпы жүйесіндегі пролетариаттың диктатурасы идеясының  фундаментальды мінезі коммунизнің  осы бағытын  қарастырушылардың   оған осылай баға беруінен   пайда болды.

Маркс өзінің әлеуметтік билігінде  ашқан жаңалықтардың  жүрегі ретінде  осы идеяны айтады. Таптық күрес міндетті  түрде пролетариат  диктатурасының орталық рөлі оның бірнеше мәрте Маркс пен Энгельстің шығармаларында атаулы дәлелдейді. Екеуі де идеяны   өздерінің теориялық  және тәжірибе әрекеттерінде  қолданып, оған   бет бұрып отырған. Маркс пен Энгельс үшін пролетариат  диктатурасының  бір мысалы:  Париж коммунасы  болады.  Олар оны  халық әдісімен халықты басқарушы жүйені құраушы ретінде бағалады. Бірақ жаңа  билік жүйесін  ұйымдастыру Париж коммунасы  түсінігінде мемлекетің демократиялық  құқықтық  құрылымы жүйесіне  жат жақтар болады. Маркс көзқарасы бойынша  бір кезде заң шығару және атқару қызметін жүзеге асыратын Коммуна  парламаеттік емес жұмыс істеуші  корпарациясының  үлгісі яғни комунада биліктің  бөліну принципі жүзеге асады. Ал бұл халық әдісімен халықты басқаруды құқықтық нысанын  жоятын билік тің  монополиялануына алап келеді.  Заңшығару және  атқару билі гін  бір органға  біріктіру кеңестің  большевистік  концепциясының  негізін құрды.

Маркс пен Энгельс қоғамдық биліктің  қоғамның басқару  қызметі екендігін көрсетті. Мысалы қоғамдық биліктің алдында тұрған өзгерістердің жалпы коммунистік формацияның дамуына  тәуелді етіп қойды.  Буржуазия  үстемдігін  құлату актісі ашатын  тарихи дәуірді  Маркс  3 сатыға  бөліп қарайды:

  1. коммунистік қоғамның алғашқы сатысы капитализмнен  социолизмге көшу.
  2. коммунистік қоғамның  алғашқы фазасы.
  3. коммунизмнің  ең жоғарғы  фазасы  саяси жоба  бойынша  копитализмнен социализмге  өту белгіленген  аралықта мемлекет пролетариат  диктатурасының,  оның әлеуметтік  билігінің  құралы болуы тиіс және әрі қарай  жүріп жатқан  таптық күреспен  құратылған  ғаптардың  қарсыласымен  жеке меншікті түбірімен  жоюмен  социолистік  қоғамды құрумен  қамтамасыз етілетін  мәселелерді  шешумен ерекшеленеді.

Коммунистік  формацияның  бір інші  сатысында көрініс өзгеше өндіріс құрамдары жеке меншіктен шыққан  және барлық  қоғамға  тиесілі, таптық эксплутациясы жоқ,  сол себепті таптың  күрес те керек  емес,  бірақ бұл сактыда  мемлекет сақталады. Ал Маркстың  коммунизмнің  ең жоғарғы сатысындағы  саяси аспектіге  келсек,  мунда мемлекеттің  толық түрде  жолы болуы болжанады.  Мемлекеттің осындай ой- өрісін  жалғастыра отырып  Энгельс мемлекеттің  пайда болуымен

Энгельс мемлекеттің пайда болуы  мен жойылуы  сұрағы бойынша өзінің және Маркстың приципиальды  позициясын  құрады . Сонымен мемлекет өмір бақи   өмір сүрмейді.  Мемлекет пен мемлекеттік билік туралы түсінігі болжанған  қоғамдар болған. Қоғам ның тараптарға бөлінуі негізінде  пайда болған экономиканың  белгілі бір даму сатысында  мемлекет қажеттілік ретінде пайда болды.  Бір жақындағы келе жатқан  өндірістің даму сатысында  таптардың өмір сүруі тек  қажетсіз емес,  сонымен қатар өндіріске тұсау болады.  Топтар қалай қажетті түрде пайда болса,  солай қажетті түрде жойылады.  Өндірушілер асоциацияның  еркіндігі мен теңдігі  негізінде өндірісті жаңалап құрған  қоғам мемлекеттік  машинаны өз орнына, яғни  ерте мұражайдағы ұрлықпен  ғана балтаның қасына жібереді.  Бүгінгі бұл қорытынды мен болжауды  реали стік деп. санамайды. Тарихи ең даналы және бейтарап, мұғалім – ол мемлекет пен құқық  туралы Маркстік ілімді дәуірге бөлу бойынша өте қатаң сыннан өткізді. Осы емтиханның онша жағымды  бағасы нәтижесінде Багін аталған ілімнің  маңыздылығына жаңа баға берілуде.

Маркс пен Энгельстің саясат, заң,  мемлекет туралы көзқарастарына  ыңғайдың қалайша  өзгеруіне қарамастан  бұл түсініктер әлемнің құқықтық ой-тарихына  мәңгі бақи кіреді.  Олар  маңызды әлеуметтік рөлді  атқарған және әлі де атқарады. Марксизмі әр жақта қарастырмай     XIX-XXғ.ғ.  саяси және рухани  өмірдің шынайы көрінісін көру мүмкін емес.

  1. Дж. Остиннің құқық туралы ілімі

Қазіргі таңдағы юридикалық  позитивизмнің пайда болуын  өткен ғасырдың  бір інші жартысына жатқызады және он XIXғ. 20ж.  Лондон  университетінің Юриспруденция  кафедрасын бір інші  Дж. Остиннің /1790-1859/ ағылшын құқықтанушы  шығармашылығымен  байланыстырады. Осында ол өзінің Определение  предмета юриспруденции  дәрістер циклінде атақты тетесі И. Бентамның құқын ол егемен бұйрығы  унитаристік тезистік әрі қарай дамытып  он ашық мағынамен түсіндіріп берді.

Остиннің өлгеннен кейін жария етілген еңбегі “Лекция о юриспруденции или философия позитивного закона” көрнекті ағылшын філософ-позитивист Дж. Ст. Мильдің жазбасымен шықты. Сонымен ағылшын құқықтанушының шығармасында оның дәуірінің унитаризмі зерттеу методологиялық тәсілдері мен құқықтың эмприкалық қасиеттеріне басым  негізделген позитивизм бір ікті құқықты эмприкалық тануды құқықпен  құқықтану  проблематикасын талқылауда  табиғи құқық дәстүріне тән құқықтың  әлеуметтік саяси бейнесінен он моральды бағалаудан алшақ таза юридикалық критерилер  негізінде жүргізу болжанды.

Нәтижесінде құқық жанама  түрде анықталған және жеңіл қарап өтілетін ережелер,  қағидаттар және типологиялық бөліністер  жиынтығы ретінде  көрініс табады. Егер И. Бентам түсінігі бойынша  құқықты егеменмен оның қол астындағы белгілі бір  тұлғалар класының  тәртібін реттеу үшін  шығарылған және мақұлданған  құбылыс ретінде түсіну керек десе, Остин бойынша  мұндай егеменді  берілген саяси  қоғамда  бағыныштылар үшін ресми емес шын мәнінде  егемен болатын жағдайға орай тек тұлға ретінде ғана емес, мекеме ретінде де ескер туге болады.  Осыған сай құқықтың қайнар  көзі    егеменді билік, ал егеменді билік пен құқықтың  дұрысорындалынуының аса маңызды күші ретінде көпшіліктің бағыну дағдысы болады.

Остин бойынша позитивті заңдар қатарына мысалға бұл қаулыға  заң атауын  берсе де оккупациялық әскери билік қаулыларын қосуға  негіз жоқ. Остиннің конструкциясы бойынша егемен барлық билік  жиналған мекеме ретінде, ал құқық нормасы – биліктік күштеу  нормасы немесе Остиннің өз сөзіменайтқанда  басқа сананы жанның  үстінен билоік етуші, оның басқару мақсатында,  өзге саналы жанмен  бекітілген ереже    ретінде  көрініс табады.  Нәтижесінде норма егер  қажеттік биліктік мүмкіндіктерді иеленуші біреу зиян келтіру қауіпі  астында оған міндеттеу  күшін берсе  заңды мінезге ие болады.

Жеке тұлғаның құқықтарын  танумен негіздеу қағидаттары  және табиғи құқықтың  элементтерден Остин  қатаң түрде бас тартан,  бұл тұрғыдан  олжас кезінде Геттенген мен   Берлин де заңды  жетекшіліктерінде оқыған. Гуто мен Савиньи позицияларына жақын еді . Остин өздерінің  мұғалімдері мен құқықтың  тарихи тамырана баға беруге  қатысты пікірлерінен  айырылды, себебі көпшілік  унитаристер секілді ол құқықты  тарихтан тыс зертеу тұрғысын қолдады.

Құқықты талқылау мен  түсінуді заңды  позитивті  ыңғайдың негізін заң  ол- заң формуласын жақсы ашады.  Тарихи тұрғыда   позитиви стік ыңғай санасуға  келетін неғұрлым саналы құқықпен  салыстыру үшін  бейне болып табылатын мемлекетпен байланысты заңшығарушылық   массив бір екенін мойындайтын  мүмкіндікке шыдамды қарайтын  әрбір құрылымға негативті қарайды.  Осындай жақтырмаушылықты  ол табиғи және айырылмас  құқықтарға тарады.  Заң ол заң формуласын қолданудың  ерекшелігін ақтайтын басқа  маңызды дәйек  ол оның шарте ретінде мемлекеттің үлесін ғимаратындағы көп жақты тас  және күнделікті құқықтық  қатынастың  айырмас атрибуты  секілді дұрыс   ұйымдастырылған  адам  жатақханасындағы  дұрыс қатынас.  Әрине құқық аумағы мен   юриспруденция пәнін  талқылау барысында  Остин сот тар мен  судьялардың құқық шығармашылық  рөлі туралы  сұрақтарды түртіп  кетуге мүмкіндік болмады.  Ол сот  шешімдері егер олар егемен құқық  бөлігі ретінде  танылса ғана  құқық бөлігі бола алады.

Қоғамдағы басқарушы тұлғалар  тобы мен   бір басқарушының  бұйрығымен табиғат құқығын байланыстыра  отырып Остин осылайша  барлық биліктің  құқық шығармашылығын  лигитациялайды. XX ғ.  Англиядан тыс жерлерде  бұл концепція неғұрлым  демоератияға қайшы,  гуманды емес  тәртіптер мен пайдаланылды.

  1. Р. Иерингтің құқық пен мемлекет туралы ілімдер.

XIX ғ. 2 ж. Еуропа концепциясының аса көрнекті өкілі неміс құқықтанушысы Рудольф фон Иеринг болды. “Дух Римского права  на различных ступенях его развития”, “Цель права” және “Борьба за право” еңбектері арқылы танылды. Оның шығармаларына біртекті баға беру қиын, себебі оның “түрлі саяси-құқықтық теорія негізінде  шығармашылығын екі кезеңге бөледі” 1-сі XIX ғ. 30 ж. дейінгі кезең. Бұл уақытта ол өзінің ісі түсініктерді  білімнің негізгі ісі  түсініктерден білімнің қайнар көздерін көрген, жалпы түсініктерден арнайы құжаттық тәртіпті шығарып алу деп юриспруденция түсініктері тұғырын  құқық ғылымындағы  бұл бағытты ұстанғандар түсініктер өлшенді  және олар өмірге жаңа түсініктер әкеледі  деп. санады. Құқықтанудағы  бұл бағыттан Иеринг қол үзеді.

Оның көзқарастарының екінші эволюциясы  өткен 100ж. 501 ж.  ортасынан басталады. Ол қызығушылықтар юриспруденциясын қалыптастырудан бастайды.  Енді ол логика культі  юрист–теоретик үшін керек емес  идеясынан дем алады,  себебі құқықтану  математика емес,  онда периоритет берілмеуі тиіс.  Құқықтанудың  обьектісі логика емес, адамдардың шынайы қызығушылықтары мен өмірлік құндылықтары. Иеринг көңілді құқықтың логикалық және психологиялық  аспектілеріне емес  оның әлеуметтік–прагматикалық  унитаристік  сәттеріне  көбірек  аудара бастады.

  1. Ницшенің саяси-құқықтық ілімі

Фридрих Вильгельм Ницше /1844 – 1905/  философия және саяси ғұрыптық  ілімнің тарихында ерекше орын алатын ілім. Саясат сұрақтары мемлекет және құқық туралы ойларын оның мынадай “Грек мемлекеті”, “Билікке еріктілік”, “Заратустра осылай айтты”, “Мейрімділік пен қастандықтың  жағына қарай”, “Mоральдық қалыптасу” және т.б. еңбектерінде көре аламыз.

Оның концепциясы бойынша мемлекет, құқық, заңшығарушылық, саясат қызметтік құрал, мәдениеттің құралы ретінде көрсетіп, күш мен еріктілік масштабындағы пайда болуы, қалыптасудың үлкен бөлігі, күш ұғымымен біздің физиктер құдай және бейбітшілік өмірді құрды, бірақ оған толықтыру ретінде: ішкі орта яғни билікке еріп билікке ұмтылу және би лікті пайдалану, биліктік шығармашылық інстинкт және т.б. Күшпен ерікті жинау биліктік кеңейту арнасы құрылым көрінісі сонымен қатар әлеуметтік және саяси-құқыұтық ретінде көрінеді. Сонымен билікке еріп – аффектінің  пимитивті құрылымы яғни бұйрық аффектісі, Ницшеннің ілімінде билікке еріктілік деп. жазды. Ол өзінің жаңа кіріспелік қағидатта рол көрсете отырап моральдық құндылықтардың орнына табиғи құндылықтарды алды. Моральдық табиғилығы әлеуметтану орнына билеудің үлгісі мен құрылымын алды. Қоғам орнына мәдени комплекс оның қызығушылық мәні ретінде көрінеді, өзін білу теориясы аффектісінің пе,рспективалық Ілімі деп. айтты, метафизикалық және дін іліміне қайтып келудің ( тәрбиелеу мен  таңдап алу ретінде) дамудың прогрессивті сипатының көрінісін ол дұрыс деп. есептеді, Ницше пікірінше: құндылық – биліктің ең үлкен    көлемі және әр адаи он өз бюойында қалыптастыра алады. Адамшылық құрал емес, ол-мақсат, көптеген ұлы тұлғалар Цезар, Наполеон  сияқтылар олардың аз ғана уақытта даму мен қалыптасуы мұрагерлік сапамен.

Ницше бойынша билікке ұмтылысты мақсаты деп. ойлайды. Ницше барлық әлеуметтік-саяси тарихта билікке күрестің екі түрін көрсетті: күштілердің күресі және әлсіздердің күресі деп. бөлді. Аристократиялық билікке күрес Ницшенің ойынша өмірге күрес, құралдардың билікке күресі, құлау інстинкті, жайға ұмтылудың көтерілудің инстинктісі деді. Жоғары мәдениет аристократиялық билік мәдениеттің тууына әкеледі, мораль – билік құлдырауының құралы, әлсіздерге өнегелі ойлардың және жоғарыларға бағынушылықтың сипати деді.

Ницше пікірінше адамзаттың тарихы соңғы мыңжылдықта яғни аристократиялықтан қазіргі қоғамға дейін, салауатты өмірдің соңындағы әлсіздер санының жеңуі, күштілердің жеңіліп, туылуын айқындады. байта келудің идеясы ол бұрын болғанның және болашақта болатындардың ауысуы және Ницше жаңа аристократия құрылымының үлгісін көрсету үшін ежелгі аристократиялық билікке  Назар аударады, өзінің өткен тактовкасын әлеуметтік-саяси бағдарлама ретінде жоспарлайды. Оның әртүрлі аристократиялық концепциялар негізін жоғары мәдениет, жоғары адамдар түрлерінің даму құралдарды қажет туї, еріксіз еңбектен, физикалық еңбектен өмір сүру үшін күрестен туындайды.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!