Феодализмнің пайда болуы және орталықтандырылған мемлекеттердің құрылуы кезеңіндегі саяси және құқықтық ойлардың негізгі бағыттары

  1. Филофейдің саяси концепциясы. «Мәскеу – Үшінші Рим».

Саяси ой тарихында «Мәскеу – үшінші Рим» атты теорияның авторы – Филофей (XVI ғ.). Өз жолдауларында Филофей Ресейдің саяси дамуының саяси перепективаларын түсінуге дейін барды, бірігу саясатымен оның  жақын және алыс нәтижелерінің маңызын көріп, түсіне білді. XV ғ.с. – XVI ғ.б. қайшы саяси жағдайдағы оның  отанының тағдырын анықтаған тарихи жағдайларды анализдеу авторды Ресейдің дәл осы мезгілде және осы  мезгіл оның жоғары провидение объектісі болуы  үшін келді деген ойға алып келеді. Діни ойшылға оның тағдыры православие тағдырына жеке қарастырылатын емес. Православиеге адал мемлекет нағыз құдайдың ойының объектісі бола  алады және де Филофей есептеуінше оған  борлық дәлелдемелер бар. Соның бірі Ресей, барлық христиан патшалықтары сенімсіздерден тазартылған. Православиеге адалдық сақтаған Ресей ешқашан жеңілмес, ол татарлардан  құтылды, өз шекарасын жақсы қоғауда, замандастары көзінде беделге иеленіп, дипломатиялық қатынастарда жетістіктерге жетуде. Филофей Ресейдің атақ-даңқын Риммен салыстырады, әсіресе орыстар көзінде ұлы мемлекет деп есептелінген Византиямен салыстырылады. Оның  жарқындығы , атағы мен күйі жойылған жоқ, ол ұлы орыс князі басқарған елге  өтті.

Кейбір зерттеушілер провиденциализм идеясынада агрессия элементтерін байқаған , яғни белгілі бір нысанда Ресейдің басқа елдерге ықпалының таратылуы. Филофейдің доктринасын осылайша талқылау жақталмаған , әрине ойшыл  үшін православие адамның , құтқаруға жол ашатын жалғыз ақиқатты сенім деп  түсіндіріледі. Міне сондықтанда ол Ресей тағдырын онымен тығыз байланыстырады, осы арқылы барлық христиандарды Мәскеу тұрпатында православиені, яғни олардың әрбірі үшін қорғау мен  қолдануды көруге шақырған. Бірақ та доктринада басқа елдерді Мәскеу мемлекетіне қосу үшін жаулап алуға шақырулар жайлы айтылмаған. Онда православиені жақтамайтын жеке тұлғалардың осы  дінге кіруі жайлы ешқандай сөз жоқ.

Міне, осылайша замандастары Псков қарттың теориясын қабылдады. Ол ойшыл өмірі кезінде  де, кейінгі уақытта да ешқашан қызмет етпеген.

Филофейдің саяси бағдарламасы бір ғана ұлы князь басшылығындағы жалпы орыс мемлекеттік құрылымының қызметі мен ұйымдастыру сұрақтарынақатысты емес. Филофей сондай-ақ мемлекеттік билік  тарапынан халыққа идеологиялық ықпал ету нысандарына мемлекеттегі православиелік христиандықтың ішкі  сұрақтарына көп көңіл бөледі. Ол еркін ойлау мен  ғылымға зерттеулерге тікелей  қарсы шықты, көзге көрініп тұрған  дүниені оның ойынша тек өзгертуге болмайды емес, оны зерттеудің зөі күнә болып табылады. Жетілмегендерге яғни адамдарға Апостол өз күшімен жоғары  тырысуды  бұйырмаған . Мұнда Филофей ешбір  жер беделдігін мойындамады. Ғылым-бұл тек қана жай адамдарға ғана  емес , патшалар үшін де , байлар  үшін де барлық адамдар үшін тыйым салынған жеміс , өйткені ғылым бұл қауіпті және князды іс. Жолдау авторы бүкіл  христиандыққа дейігі мәдениетті  теріске  шығарады. Өз  азаматтарына ғалымдардан жыланнан  қашқан сияқты қашу керек дейді, білімнің  жалғыз қайнар көзін тек Құдай көзі  деп есептейді.

Филофейдің “Мәскеу  үшінші Рим “ атты теориясы кең  таралды, ол сурет құралдарымен бірнеше рет қайта жаңғыртылды, храм жазулары мен  басқа да эпохальды суреттік және әдебиеттік шығармалардың құрамына еніп, орыс қоғамымен танылды. Оның  жеке формулалары Иван  4 патшалығы кезінде жаңғыртылды, содықтан да оны ресми танылған доктрина ретінде есептеуге болады.

  1. Иван Пересветтің саяси бағдарламасы

XVI ғ. ортасында саяси заңды өзгерістердің кең бағдарламасын қызмет етуші дворян Иван Семенович Пересветов ұсынды. Өзінің саяси өзгерістер жобаларында ол жоғары билік құзыретінің көлемі және басқару нысандарына жалпы  орыс әскерін ұйымдастыруға , бір тұтас заңшығармашылық құруға /ол орталықтандырылған сот жүйесімен іске асырылады/ қатысты сұрақтарды қарастырады.

Ол қарсылық  реформаны өткізуді наместниктерді жоюды жэәне сауданы реттеу бойынша бірқатар шаруаларды қарастырды. Оның саяси ойының тереңдігі , оның мемлекеттік құрылыстың кейінгі негізгі бағытын , оның даму жолдарын алдын ала түсіндіре  отырып , мемлекеттің аппараттың негізгі бөлімдерінің іс-әрекетінің негізгі құрылымы мен нысанын анықтаған теоретикалық схемасында көрінді.

1549 ж.      И.С.Пересветов 4-ші Иванға әртүрлі мемлекеттік және әлеуметтік өзгерістерінің жобалары бар екі ұсыныс береді. Өзінің реформалық ойларымен ұсыныстарын ол алдын күшті және жарқын мемлекеттік болған Византияның жеңілісінің себептері анализінің контекісінде көрсетеді. Бұл кезде ассоциативті паралелдер орыс шындығымен сын сипатымен ғана емес, қызығушылығы бар ескертпе сипатында алады. Жақсы  үлгі ретінде грек патшалылығына өзінің көптеген жеңістері бар түрік  патшалығы қарсы тұрады. Жеңілген елге жеңген елдің қарсы тұруы әдәсі Пересветовке жеңіліс  себебінің анализін беруге көмек етеді , яғни елді қазаға алып келген  әлеуметтік және  саяси құрылымды сынға алумен шығу жәнге  де жеңіс себептерін анықтау деген  себебін жеңген елдегі орын алған  және оның ойынша әлеуметтік – саяси нысанда болған және Олсман империясының ережесімен тәртібіне  бағынған дұрыс аспектілерді баяндау.

Пересветов  көзқарастары жүйесінде маңызды көңіл мемлекеттік билікті ұйымдастырудың ең жақсы деген жолын анықтауға бөлінеді.

Публицистикада  басқару нысаны туралы сұрақ Пересветовтың бірталай алдында талқыланды.XV-XVIғ. Ғ. ойшылдар өз-өзін басқаруды  мемлекеттік биліктің бірлігі , оның жоғарылығы ретінде түсінді , патша билігін шектеу , не істеуге еріктілігін түсінген жоқ.Бір –бірінен жоғары билік нысанының моделі түсінігінде емес, елдегі биліктің құзырет көлемі бойынша ло князге тең келерлік княздің жоқ болатын жалғыз басшы ретінде түсіндіріледі.Осы   тұста Пересветовтың замандасы Валам әңгімесінен авторының ұстанымын айтса болады. Оның ойынша патшалар құдай  берген патшалық пен халықты, елді ұстап тұру үшін жаратылған.

Біртұтас басқару мемлекеттік билік пен мемлекеттік құрылымының ең жақын нысаны ретінде ешкім күмәнданған жоқ. Осы негізде ойшылдар дәстүрлі түрде шектелген өзін басқару күйіндегі билікті ұйымдастырудың идеалды схемаларын келтірді. Сонымен бірге өз еріктілік және өзін басқару қатаң сыналады. XV-XVIIғ.ғ. әдебиетте бұл терминдермен әдетте заңда белгіленген және жоғары билік елді жеке емес , өзінің княздерімен боярлары  мен және басқа халықпен басқаруды әдейі ұйымдастырған өзін басқаруға қарсы белгіленген мемлекеттегі билікті атқарушының заңсыз әдістері белгіленеді.

И.С. Пересвнтов сондай-ақ өзін ұстаушы терминін бүкіл орыс жерінің егеменді рухани басшысы туралы көзқарас үшін пайдаланды. Боярлардың өзіндік басқаруы кезеңінің әр-түрлі саяси шығармаларында кең түрде сынға алынды. Пересветов вельмождардың елдің жүдеуіне алып келетін әділетсіз жолдарын белгілейді, олардың арасындағы ұрыстарды және де олар жасайтын әділетсіз соттар жайлы айтты. Ол да Максим сияқты вельможалардың кендергісіз жасап жатқан заңсыздықтарын тек бағыныштыларға ғана емес , бүкіл патша билігіне де қауіпті , өйткені патша атауы өзінің туылғандағы маңызын жоғалтады, ал патша есімі құнсызданады. Осы сынды сөздерін пересветов билік органы ретіндегі бояр думасына емес, тек жеке боярлаға айтты. Жетіссіздіктерді ол күшті орталықтанған билік жояды дегенге сенді , бұлай болғанша ойшыл айтуынша заңдық негізге сүйенетін әрбір биліоктің қажетті атрибуты Кеңестің болуы.

И.С.Пересветовтың мемлекеттік өзгерістер жүйесінде басты орталық орынды әскери тақырып алады. Ол табыстарды бөлу мен жинаудың наместиктік тәртібінің орнына жалпы мемлекеттік  қазына құру қажеттілігін айтады. И.С.Пересветов наместниктілікті толық жоюды ұсынады.

Вельможаларды патша қазынасынан кім  қанша тұрса , солайша қамтамасыз ету, ал бүкіл патшалықтан қалалар мен волостар мен поместьелерден салықтарды біртұтас патша қазынасына патшалық жалақы алатын ерекше шенеуніктер көмегі арқылы жинайды. Мемлекетте ақша болған жағдайда үнемі әскери дайын болып тұратын тұрақты, біртұтас әскер құруға болады. Сарбаздар кім,  қалай шайқасты , сол бойынша марапаттау, ал кімде кім патшаға адал қызмет істесе онда оның кім екендігіне байланыссыз жалақысы көп мөлшерде көтеріледі.

Пересветов игіліктер мен жетістіктерді иерархиялық бөлудің жеткілікті жүйесіне қайшы салыстыра жеке жетістіктерді, дарындар  мен тырысуды марапаттауды бағалау қағидасын береді. Патша және жоғары әскери әкімшілік тарапынан әскери адамға қатынасы қамқорлы және сыйлы , өйткені патша әскерсіз бола алмайды, сондықтанда  сарбаздарды өз балаң сияқты  сүю керек және оларға кең пиілді болу керек.И.С.Пересветов әскер санының көбейтілуін ғана емес, оның құрылуының жоғары тәртібін құрды. Ол сондай-ақ қабалдық  тәуелділіктің барлық нысандарын жоюды ұсынады, әскери қызметтің тәртібін жақсартуды қажетті шара деп есептей тұра оның ең ауыры – холоптықты  жою. Холоптар – жаман  сарбаздар, одан басқа олар үнемі егер басқа патша оларға бостандықты беремін, деп кепілдік берсе олар соған көніп кетеді. Бұл  прагматикалық ойлардан бөлек, Пересветов холоптықты жою үшін бұдан да маңыздырақ себептер келтіреді.Осылайша  ол қара жұмыс істеу қағидасын христиан моралімен сәйкессіздігін анықтады. Мәңгі құлдық құдай заңдарына қарсы тұр: Құдай барлық адамдар үшін бір және басқа адамдарды ғасыр бойына жұмысқа салған адамдар шайтанның қалауын табады. Құлдық  мемлекеттік тәртібі үшін де жеккөрінішті, өйткені құлдық жер өзімен өзі заңсыз, ол жерде бүкіл жамандық жасалады: танау, қарақшылық реніштер.

Орыс мемлекетінің сыртқы саяси бағытын қортындылай келе, Пересветов оның мақсаттарының Казаньді басып алуында көрді. Бұл оған  мемлекеттің аумақтық бірігуінің қортындысы үшін қажет болады. Пересветов айтуы бойынша, Казань хандығының географиялық жағдайы басқа Ресей территориясына да қатысты…

Юрий Крижаничтың көзқарастары

17-ғасырдың саяси ойшылы Юрий Крижанич (1618 – 1683) Хорватияда туған. Аса жоғары деңгейдегі білім алып бүкіл дүниедегі славяндардың біртұтас мемлекетін армандаған. Оның пікірінше бұл мемлекетті басқаратын Ресей патшасы болуы тиіс және бұл елде тек біріңғай униаттық шіркеуі болар екен. Осы арманын жүзеге асыру мақсатында Ресейге келіп патшаға қызмет етеді. Бірақ екі жыл өткен соң Ресей патшасы оны Сібірге қуып жібереді. 1663 ж. Тобол қаласында “Саясат” деген негізгі кітабын жазады. Бұл кітапта бірталай ойларын айта кеткен. Солардың кейбіреулерімен танысып алған жөн:

…Барлық зайырлы ғылымдар арасындағы ең жақсы болатыны және бәріне үстемдік көрсететін – бұл саясат немесе патша даналығы. Барлық ғылымдар ішінде – бұл королдерге және олардың көмекшілеріне жарасатын, оларға сай келетін ғылым. Себебі – адам денесінде күш қолында, жылдамдық аяғында, ал ақыл басында болғандықтан, дәл сол сияқты ел денесінде де болатын: күш дегеніңіз жауынгерлерде, байлық болса – саудагерлерде, ал ел даналығы билеушілер мен олардың кеңесшілерінде болатын…

Саяси даналықтың алғышарты мен негізі болып мына екі мәтел табылады:

“өзің өзіңді біле біл” және “жат елдіктерге сенбе”. Ел жақсылығына бірінші кедергі болатыны – өзі өзіні білмегені. Бұл жағдайда адамдар өз-өздерін өте жақсы көреді, өздерінің дәстүрлерін ең жақсы деп есептейді, іс жүзінде ондай болмаса да өздерін ең мықты, ең дана деп есептейді. Шындықты білу, саяси даналық деген – бұл ең алдымен өзін-өзі білу…

Жалпы халықты үш бөлікке бөлу тиіс: шіркеушілер, дана сословие, қарапайым халық. Шіркеушілердің міндеті: құдайға сыйыну, жан сақтауды қамтамасыз ету. Дана сословиенің міндеті: патшаның әмірлігін басқаларға түсіндіру және басқаруды жүзеге асару. Қарапайым халықтың міндеті: қиын жұмысты орындау және қызмет ету.

Шіркеушілер үшке бөлінеді: епископтер, священниктер, монахтар. Дана сословие де үшке бөлінеді: княздер, лауазымды тұлғалар, әскербасылар. Қарапайым халық төртке бөлінеді: жалақыдағы адамдар, саудагерлер, қолөнерлер, жершаруалар. Ал олардың бәрінің үстінде патша болатын; ол құдайдың орынбасары болып табылады…

Корольдың ар-намысынан жоғары бұл дүниеде ештеңе болмайтын. Сондықтан король өзінің ар-намысын аса құрметтеуі тиіс; ол тиранға айналып кету ден аулақ болуы қажет. Себебі – король үшін тирандық деген ең жаман нәрсе. Корольдің басты міндеті: елді бағу және он қасқырлардан қорғау. Ал тиран дегеніңіз – ол өзі қасқыр. Корольдің міндеті – халықты қайғыдан сақтау, ал тиран деген ол өзі халықты жылатады…

Корольдіктер король үшін жаратылған емес, корольдер корольдіктер үшін жаратылған…

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!