АР-НАМЫСТЫ, ҚАДІР-ҚАСИЕТТІ ІСКЕРЛІК БЕДЕЛДІ ҚОРҒАУ ҚҰҚЫҒЫНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК ӨМІРДЕГІ АЛАТЫН ОРНЫ

Азаматтық кодекстің (АК) 143-бабына сәйкес ар-намысты, қадір-қасиетті жәнеіскерлік беделді азаматтық-құқықтық қорғау былайша жүзеге асады, яғни азамат немесе заңды тұлға өзінің ар-намысына, қадір-қасиетіне немесе іскерлік беделіне кір келтіретін  мағлұматтарды, егер ондай мағлұматтарды таратушы адам олардың шындыққа  сай келетіндігін дәлелдей алмаса, сот арқылы теріске шығаруды талап етуге құқылы.

АК-тің 143-бабында “теріске шығару” ұғымы ашып көрсетілмеген, тек ар-намысқа, қадір-қасиетке немесе  іскерлік беделге  кір келтіретн мағлұматтар деп қана жанама түрде айтылған.

Ар-намыс дегеніміз тұлғаның (азамат немесе заңд тұлға) рухани және әлеуметтік болмысына берілетін қоғам бағасы. Ал, қадіп-қасиет дегеніміз тұлғаның өзін-өзі бағалауы, өзінің жеке сапаларын сезінуі, қабілет-қарымын көре білуі, дүниетанымын, қоғамдағы орны мен борышының  маңызын  іштей түсінуі, өзін-өзі бағалау  тұлғаның моральдық және басқа сапаларын бағалаудағы әлеуметтік маңызд түйіндерге негізделеді.

Азаматтардың ар-намысына, қадір-қасиетне және іскерлік беделіне  кір келтіретін мағлұматтар қатарына баспасөзде жарияланған теріс мағлұматтар, радио және теледидар арқылы және  басқа бұқаралық ақпарат құралдары арқылы берілген хабарлар, қызмет мінездемесінде және басқа мінездемелерде, жария сөз сөйлеулерде,  түрлі ұйымдар мен  лауазымды тұлғаларға бағытталған, оның ішінде ауызекі түрде айтылған хабарлар жатады. Ауызекі нысандағы мағлұмат бір немесе бірнеше тұлғаға қатысты болуы мүмкін.

Азаматқа немесе заңды тұлғаға қатысты олардың ар-намысына, қадір-қасиетіне немесе іскерлік дебеліне кір келтіретін  мағлұматтар таратылған болса, олар мұндай мағлұматтарды теріске шығарумен бірге олардың таратылуымен  өздеріне  келтірілген залалдың немесе моральдік зиянның орның толтыруды талап етуге құқылы. Егер азаматтың  немесе заңды тұлғаның ар-намысына,  қадір-қасиетіне іскерлік беделіне кір келтіретін мағлұматтарды  таратушыны  анықтау мүмкін  болмаса, өзі жөнінде осындай  мағлұматтар тараған адам таратылған мағлұматтарды шындыққа сай келмейді деп тануы  туралы сотқа шағымдануға құқылы.

Егер жауапкер соттың шешімін орындамаса, сот оған тәртіп бұзғаны үшін бюджеттің кірісі өндіріліп  алынатын айыппұл салуға құқылы. Айыпппұл азаматтық  іс жүргізу заңдарында белгіленген тәртіп пен мөлшерде салынады. Айыппұл төлеу тәртіп  бұзушыны сот шешімінде көзделген әрекетті орындау міндетінен  босатылады.

Сонымен, Қазақстан Республикасының біртұтас құқықтық жүйесі бірнеше салаға бөлінеді, соның бірі, біз талдап отырған – азаматтық құқық.

Қазіргі нарықтық экономика  жадайында ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді қорғауда азаматтық құқықтың алатын орны ерекше. Азаматтык кодекстің 3-бабының 4-тармағында азаматтық қатынастар  ғұрыптармен, сонң ішінде іскерлік  айналым ғұрыптарымен  реттелетін ережелерімен белгіленетінің атап өтуіміз керек.

Азаматтық кодекстің 272-бабында іскерлік  дағдылардың қолданылу мүмкіндігі көзделген. Атап айтқанда, міндеттеме тиісті түрде, міндеттеменің ережелері  мен заңдардың  талаптарына сәйкес, ал мұндай ережедер  талаптар болмаған жағдайда іскерлік айналм ғұрыптарына немесе әдетте  қойылатын өзге де талаптарға сәйкес  орындалуға тиіс. Сонда ғана азаматтық айналымға орныққан мінез-құқлық ережелері іскерлік дағдылар деп түсініледі.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!