АЗАМАТТЫҚ ҚҰҚЫҚ ЖҮЙЕЛЕРІНІҢ НЕГІЗГІ ЭЛЕМЕНТТЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК ӨМІРГЕ ӘСЕРІ

Адам құқықтары мен бостандықтары – дүниежүзілік қоғамдастық игерген, мойындаған және  тиісті халықаралық-құқықтық актілерде бекітілген,  әлеуметтік және заңдық жағынан қамтамаз етілген, әрбір адамның құқы ретінде  сойындалған, ешкімде шектеп немесе  тыйым сала алмайды. Адам өзінің табиғи құқығы мен бостандығының қайнар көзі, сондықтан олардан шеттетілмеу тиіс.

Қазақстан мемлкеті адам құқығы мен бостандығының  оның қай елдің азаматы екендігіне  қарамастан мойындайды, кепілдік береді әрі қорғайды.

Адам құқығы оның міндетімен байланысады,  сондықтан олардың жүзеге асырылуы нақтылы жағдайларға қатысты; адамға берлген құқық оның мүмкін болған мінез –құлық түрімен өлшемінен сипат алады. Адам бостандықтары ешқандай жағдайларға байланысты болмайды, ол оның еркінің нәтижесі.  Адам құқығы азаматтардың құқықтарымен тепе-тең емес.

Республика азаматтарының құқықтарымен бостандықтары Қазақстан мемлкеті мойындайтын әрі кепілдік беретін  өз азаматтарының белгілі мінез –құлқының заңдық мүмкіндіктерін білдіреді. Адам құқықтарымен бостандықтары және азамат құқықтарымен бостандықтары  өзара байланысты, бірақ бір-біріне дәл келмейді. Біріншісі, бастауыш және жан-жақты категория, ал екіншісі, қоғам мен мемлкеттің даму деңгейін көрсетеді.

Алайда, кез келген жағдайда құқықтар мен бостандықтар  деген атау – Қазақстан Республикасы  Конституциясының басты категориясына жатады, адамды қазақстандық  қоғамның ең қымбат  қазынасы ретінде  бекітуге бағытталған. Адам және азамат құқықтарымен бостандықтары серпінді түрде кеңейе түсуде. Өркениетті мемлекеттердегі адам мен азаматтардың қазіргі құқықтарымен бостандықтары толық көлемде Республика Конституциясында бекітілдген.

Бүгінгі таңда әлемдегі әрбір мемлкеттіңөзіне тән құқықтық жүйесі бар. Қандай елде болмасын, құқық жүйесі аясындағы азаматтық құқықтың орны айрықша. Француз ғалымы Рене Давид азаматтық құқыққа мынадай анықтама берген: “Нағыз құқық-жеке құқық болып қала береді, заңгерді қалыптастыру тек азаматтық құқықты  оқып-үйрену арқылы болуы мүмкін”.

Англо-саксондық құқық жүйесі. Бұл жүйе роман-герман жүйесі сияқты жария   және жеке құқық немесе азаматтық  пен сауда құқығы деп бөлінбейді, онда тек, “жалпы құқық” және  “әділдік құқығы” деген жүйе бар. “Жалпы құқық” король сотымен құрылып, бүкіл Англияға қолданатын  құқық болып табылады.  “Әділдік құқығы” канцлер сотымен  құрылатын жалпы құқық нормаларына өзгертулер мен толықтырулар  енгізетін нормалар жиынтығы. Мұндай бөлініс бүгінде  ағылшын құқығының негізіне айналған. Сондықтан да ағылшындар заңгерлерді “жалпы құқықтық” заңгерлері және “әділдік құқығының” заңгерлері деп бөліп қарайды.

Құқықтың мұсылман жүйесі. Мұсылман құқығы шариатқа негізделген. “Шариат”-арабтың “шариа” – “мақсатқа жетудің дұрыс жолы”, “шариа”-“заңдарды жолдау, шығару” деген ұғымдарды білдіреді. Осы түбірден келіп “ташриун”-“заң шығару”, “шариун”-“заң шығарушы”, “мута-шариун”-“зан маманы” деген сөздер шыққан. Ислам өзінің мән-мағынасы бойынша дін заңы болып табылады. Мұсылман құқығы (“фикһ” деп аталады) шариаттың құрамдас бөлігі болып саналады. Мұсылман құқығы құқықтың  мынадай негіздерінен тұрады: 1) Құран-исламның қасиетті кітабы; 2) сунна-Мұхаммед пайғамбардың сөздері мен уағыздары; 3) қияс – аналогия; 4) пікірлері; 5) фетв-жоғары діни білімпаздарының заң туралы түйіндері; 6) адат – исламды насихаттайтын арабтар мен басқа халықтардың дәстүрі мен әдет-ғұрыптары.

Құран – мұсылмандық құқық негізі. Құран – араб тілінен аударғанда “кітап, оқу” деген мағынаны білдіреді. Құран сүрелерден, аяттардан тұрады. Мәселен, азаматтық құққа жетпіс сүре арналған. Мәселен, әлгінде айтқанмыздай, сунна, иджма, қияс, әдет-ғұрып заңдары, ғибадат ету және адамдарың қарым-қатынасын реттейтін  нормалары бар.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!