ШОҚАН УАЛИХАНОВ, ЫБЫРАЙ АЛТЫНСАРИН ЖӘНЕ АХМЕТ БАЙТҰРСЫНОВТЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК-ҚҰҚЫҚТЫҚ КӨЗҚАРАСТАРЫ

Қазақ ағартушысының негізін салушы Шоқан Шыңғысұлы Уалиханов (1835-1865) демократиялық ұлттық мәдениетіміздің көрнекті өкілі болып табылады.

Ресейдегі және Еуропаның басқа да елдеріндегі саяси-әлеуметтік өзгерістерімен жақсы  таныс болған ол қазақ жеріндегі патша  өкіметі жүргізіп отырған отаршылдық   саясаттың мүмкін  болар зардаптары туралы өз ұсыныстары мен пікірлерін ұсынған. Ол қоғамда жүргізіліп жатқан өзгерістер  адам мүддесіне  сәйкес келуі  қажеттігін атап көрсетті.

Шоқан сол кез үшін халыққа ең тиімдісі және әлеуметтік реформалар  деп білді. Оның айтуынша “саяси реформалар экономикалық істерді жүзеге асыратын құрал ретінде көрінбек” және “адамның тұрмыс қажетін өтейтін реформа ғана пайдалы да, ал бұл мақсатта қандай да болса кедергі келтіретін реформа зиянды болып табылмақ”. Шоқан реформа жасауда асығыстыққа жол бермеуге, жергілікті халықтың әдет-ғұрып ерекшілігін, тіпті, “оның қоршаған орта мен ауа-райын, жер жағдайын да ” ескеруге шақырды. “Реформа оңтайлы жасалғанда, яғни, қоғамдық организм  жан-жақты дами алатын  мызғымас прогресс  заңына негізделіп жасалғанда ғана ұтмды реформа болады. Мұндай реформаны ешқандай жағдайда  да бөгемей, қайта оны қолдау керек”.

Ресей үкіметі дайындап жатқан реформаның жалпы бағыты мен мазмұнынан  хабардар болған Шоқан қазақ  даласын басқару мен сот реформасы туралы өзінің жобасы мен пікірін патша өкіметінің әкімшілігіне ұсынады.

Шоқанның ойынша, қазақтың европалық қайта туындау идеясын қабылдайтын қабілетін арттыру үшін  оған алдын-ала білім беру және  ой қабілеті мен жүйке жүйесін жетілдіру керек. Өйткені, “организм өз деңгейіне  жетпеген нәрсені қабылдай алмайды”. Сондықтан да заң шығарушылар мен  реформа жасаушылар қоғам мүддесін ғана ойлауы керек.

Ыбырай Алтынсарин арнайы философиялық тақырыпта еңбек жазбаған, дегенмен ағарту және қоғам мәселелерін талқылауға арналған шығармаларында дүниеге көзқарастық пікірлер қалыптастырған. Ыбылайдың көптеген өлеңдері мен әңгімелерінен  оны қоршаған дүниенің санадан тыс және тәуелсіз өмір сүретіндігін мойындайтыннын бақаймыз. “Жаз”, “Өзен” сияқты өлеңдернде табиғатты өзінше тамашалау ғана емес, сонымен бірге оның  адам санасынан тыс және тәуелсіз  бар екендігі сезіледі. Бұл ұлы ағартушының дүние туралы көзқарасының  бір жағы. Екіншіден, Ыбырай дүниені жаратушы құдай деп біледі. Бұл ойды ол көптеген  шығармаларында қайталап отырады.

Алтынсариннің қоғамдық – саяси көзқарастарына шынай да терең демократизм, өз халқының мүддесін қорғауға деген ұмтылыс тән. “Қырғыз қайғысы” деген жазбаларында ол 1868 жылғы колониялды қанауды күшейту мақсатында жасалған әкімшілік реформасына наразылығын білдіреді.

1905 жылы  Қарқаралыда Ахмет Байтұрсынов  және біраз оқыған адамдар бас қосып, кіндік үкіметке қазақ халқының атынан петиция (арыз-тілек) жібереді.Ол петицияда айтылған мәселе, бірінші, жер мәселесі, екінші, қазақ жұртына земство беруді сұраған, үшінші, отыршылдардың  орыстандыру саясатын тоқтатуды сұраған.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!