“ЗАР ЗАМАН” МЕКТЕБІНІҢ ӨКІЛДЕРІ ҚОҒАМДАҒЫ ҚАЙШЫЛЫҚТАР

Қазақ әдет-ғұрып заң нормалары сағымға айналған сан ғасырларды қамтып, бірте-бірте жетіле, қалыптаса түсті. Қоғам ішіндегі дау-жанжалдар, тәртіпсіздіктер мен әртүрлі әлеуметтік-тұрмыстық  мәселелер бірте-бірте  күллі қазақ  тайпалары мойындайтын. әдеттік заң нормаларына  айналп, реттеле берді. Түбегейлі ережелерді қабылдауда халық кеңесі, билер кеңесі  шақырылған. Оған әрбір тайпалар  мен рулардың өкілдері қатысқан. Бұл әдет-ғұрып заң нормаларын “төрелік”, “ата-баба жолы”, “ереже”, “жөн-жосық”, “заң”, “жарғы”, т.б. деп атаған. Сондай ірі задардың бірі “Оғз ханнң заңдары” яғни “Түркістан ақсақалдарының шешімдері”. Міне,осы “ақсақалдар ережесі” қазір Туркиядағы Сулеймания кітапхана қорында сақтаулы тұр.

Бұл заң шешімнің негізгі мәні: тұрмыс жағдайға лайықтап көшіп-қону жолдары, бір-біріне қосылғанда көмек көрсету,  көсемін сайлау, мұрагерлік заңы, туыстарына үйленбеу, тәртіпсіздіктің алдын алу әрі болдырмау, ұрлық –қарлықты тыю, т.б. Аталған заңдарда “қанға-қан, жанға-жан” дәстүрі қатаң сақталған. Ру таңбасы  сол тайпанң  нышаны ретінде жалауларына,  малдарына салынды. Әрбір ру – тайпалардың өзіне хас үрандары болды. Осы тайпалардың нәсілдік тегі, тілі, мінез-құлқы, басынан кешірген уақиғалары бірдей болып, тайпалық айырмашылықтары бірте-бірте жоғалып, ортақ халықтық қасиеттері пайда болған.

“Зар заман” мектебінің аса ірі өкілдерінің бірі – Шортанбай Қанайұды (1818-1881) “Зар заман атауыда ақынның сол дәуір халін жырлаған өлеңдерінің бірінің атынан алынған. Ақынның туған жері Түркістан маңындағы  Қарнақ ауылы  болғандығы оның  өлендерінде айтылады. Бірақ консерватор ақын өмірінің  көп уақытын Қарқаралы өңірінде өткізеді. Өзінің ата мекеніне жас кезінен кейін  бармағанға ұқсайды. Бұл туралы ақын өлер алдындағы қоштасуда былай дейді:

Қызмет етпей мен өттім,

Ата бірлән анама.

Қарнақтағы сәлем, айт

Үш қайтара бабама.

Ақындық өмірінің алғашқы кезде Жамантай төренің кейіннен Жанқұты бидің  қолында өткізген ол  патша өкіметінің отарлау саясатының қазақ халқының болмыс тіршілігіне кері әсер еткенің көптеген қайшылықтарды алып келгенің, заманның азғанын, әдет-ғұрыптың тозғаның, ел-жұртта береке қалмағанын шығармаларының басты тақырыбы етіп алады. Қазақ халқының дәстүрлі шаруашылығы мен тұрмыс   салтына едәуір ықпал еткен  капиталистік қатынастарды  қабылдамаған ақын халық  өмірінде болып жатқан өзгерістерге сын көзбен қарады.

Отарлық езгімен бірге келген орыстандыру  саясатының халықты адамгершілік қасиеттерден  жұрдай еткендігіне налыған ақын “қоңсыдан туып би болған”, “қара кісі хан болған”, “асылзада  баласының құл болып”, “асылсыз баласының ақшасына сүйеніп пұл болғанын” батыл сынайды. Оныңі пікірінше, халықты текті  тұқымнан шыққандар ғана басқаруы тиіс,  “құлдан туған төрені, ақсүйектің ұлы деп”, оған ел тізгінің ұстату  “адыра қалғыр заманның белгісі”. “Діні басқалардың ел билеуін ” бар пәленің бастауы деп есептеген Мұрат ақын  бекерден-бекер  жылай бермей  “кейінгі туған бала үшін”, кеінгі ұрпақтың “сауабы үшін”, “күндердің күні болғанда, обалы маған” болмас үшін  “дулығалы қара нарларды” атқа қонуға шақырады.

Сонымен “Зар заман” мектебінің  жыршылары өз дәуірінің қиыншылығын, қасіретін жырлаған, халқының тілеуін тілеген, тәуелсіздігін аңсаған адал ұлдары еді.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!