ӘЛ-ФАРАБИ ЖӘНЕ ОНЫҢ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ ӘЛЕУМЕТТІК-ҚҰҚЫҚТЫҚ ОЙЛАР

Бірақ Отырар Қазақстан территориясындағы бірден бір орталық емес-ті. Зерттеушілердің қажырлы еңбегі арқасында республикасының археологиялық картасында басқа да мәдени орталықтар болғаны көрсетілген. Сондықтан біз осы территорияда мекендеген сонау арғы заманда  қалыптасқан өскелең өнері, қол өнері, ғылыми, түркі тілдес  жазуы болған деп қазір батыл айта аламыз. Осы жазба әдебиеттің  пайда болған кезін, ол біздің заманымыздан 300-400 жыл немесе одан көп бұрын қалыптасты ма-деген мәселені келешекте тарихшылар мен тіл мамандарының  анықтауына тура келеді. Міне сондықтан-да  қазақ топырағынан  шыққан ғалымдар Әбу-Насыр әл-Фараби, Исхақ әл-Отрари, Исмаиыл әл-Шаухари, жамал әл-Түркістани, әл-Сигнаки, әл-Қыпшақи, Қадырғали Жалаири және басқалар жаған еңбектердің белгілі бір  мәдени негізде дүниеге келуі әбден табиғи нәрсе.  Осынау санлақтардың ішінде жалпы әлемге әйгілі алып тұлға ретінде көзге көрінетін әл-Фарабидің орны ерекше.

Ал енді әл-Фарабидің антика дәстүрімен байланыстылығынан, осының арқасында  ның Аристотельден кейінгі “Екінші ұстаз” атанып, даңқа бөленгеніне айтатын болсақ, әл-Фараби жастайынан-ақ ұлы Аристотельдің, Платонның, ерте дүниедегі Грецияның басқа да филосовтарының шығармаларымен түп нұсқасынан танысқаны жөнінде басқа дерктер бар. Білімге, ізденуге деген құштарлықтың жетелеуімен  ол жас шағында, дүниедегі құбылыс біткеннің бәрі  кісіге әрі ғажап, әрі таңсық  көрінетін кезде, саяхат жасап, сол заманғы мәдени әлемнің көптеген орталықтары: Хорасанда, Бағдатта, Дамаскіде (Шам), Алеппада, Каирда (Мысыр) болған.

“Қайырымды қала” трактатында әл-Фараби әлеуметтік әділеттілік пен еркіндікті  орнықтыратын – ізгілікті қоғам туралы ой қозайды. Мұндай қоғамды ұлы ойшыл “әрбір адам екінші адамның  өмір сүруіне қажетті үлесін бертін, бір-біріне көмектесетін адамдарды біріктіру арқылы ғана  адам өз табиғатына сай жету дәрежесіне  ие болатын” қоғам түрінде елестетеді.

Әрбір отбасын қоғамның кішкене бөлшегі ретінде қарастырған          әл-Фараби оның өзінің жеке мақсаты болды, бірақ бұл мақсат  қала белгілейтін ортақ мақсатқа қызмет етуі тиіс, яғни адамдар өзінің жеке мүдделерін  қлғам мүдделеріне бағындыруы керек дегенді айтады. “Мемлекеттік билеушінің нақыл сөзінде” ол отбасы мүшелерін (Аристотель сияқты) бірнеше бөлікке бөледі.

Қайырымды қаланың орнығуына әл-Фараби мұсылман құқығының принциптерін талап етпейді, оны ақыл-парасаттың дамуы мен қайырымдылықтың нығаюымен байланыстырады. Ол тұжырымдаған жағдайдың бәрінде  мұндай қала билеушілер моральдік-этикалық қалыпқа сай болып келеді, олардың ешқайсысының исламға тікелей қатысы жоқ. Бірақ Араб халифаты заманында өмір сүрген әл-Фараби өзінің зерттеулерінің  тақырыптық шеңберінде  саясатты мұсылман  құқығы доктринасымен, діни  догматикасымен  бір қатарға қояды. Дегенмен, грек философиясының ықпалын терең сезінген ол бұл бағытта түбірлі бетбұрыс жасамайды.

Грек философиясын  мұсылман құқығы, діні және құқықтық теориясымен байланыстырып, одан саясат туралы жалпы  ілім жасауға талпыну бұл ілімнің діни-мұсылмандық сипатын білдірмейді. Әл-Фараби саясат туралы ілімді мұсылман құқығымен, длгматикасымен салыстыру арқылы олардың құдайлық босатылуы туралы ұқсастығы емес, бұл ілімдердің адам іс-әрекеті мен мінез-құлқындағы әртүрлі жақтарға тигізген әсерінің  мәнін атап көрсетеді. Әл-Фарабидің саясат турал айтқан  құнды ойлары Араб шығысы мен Орта Азия елдерінде әлеуметтік-құқықтық ілімнің  одан кейінгі дамуына өз ықпалын тигізе алады. Оның әлеуметтік-құқықтық идеялары орта ғасырлық  және жаңа заман ойшылдарының еңбектерінде  көрініс тапты.

Сонымен, әл-Фарабидің әлеуметтік-құқықтық көз-қарастарынан бүгінгі қоғамның  көріністеріне пайдалы тиесілі үндестік табамыз. Оның өз заманында айтқан құнды пікірлерінің қазіргі егеменді Қазақстанымызға  қаншалқты маңызы  барлығына көз жеткізіп отырмыз.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!