ЕРТЕ ТҮРКІ ДӘУІРІНДЕГІ ӘЛЕУМЕТТІК-ҚҰҚЫҚТЫҚ ИДЕЯЛАР

Ерте түркі мемлекетінде VІ-VІІІ ғасырларда  тасқа қашалып  жазылған “Орхон-Енисей”  жазба есірткіштерінің дүние – жүзілік өркениет  тарихында алатын орны ерекше.

Бұл есірткіштер жазба мәдениетінің ғана емес,  сол кездегі саяси ойдың да асыл мұрасы болып табылады. “Күлтегін”, “Білге қаған” және “Тоныкөк” шығармаларында сол бір тарихи кезеңнің  саяси тынысы,  түркі халықтар өміріндегі аласапыран оқиғалар, ел билеушілерінің  отаншылдық, бірлік, намыс туралы  түсінігі, наным – сенімі, ұлыс аралық қарым-қатынастар, жеңістері мен қателіктері баяндалады.

“Күлтегін” жазба  ескерткіштерінде түркі  мемлекетін  орнықтырған  алғашқы  қағандар ақылды да, күшті болып суреттеледі. Ақылды қағандар  басқарған елдің  шенеуліктері де, халқы да ақылды болып келеді, халықтық әдет-ғұрыптар мен заңлар мүлтіксіз орындалады, бұзық ниеттегі адамдар болмайды. Билеуші нашар болса, бұрынғы әдет-ғұрыптық  жоралғылар сақталмаса, ауыз-біршілік болмаса мемлекеттің шаңырағы  шайқалады, қолдан билік кетеді, халқы құл болады.

ислам діні Қазақ жеріне ене бастаған  дәуірлерде  түркі тайпалары рулық – патриархаттық дәстүрді  сақтай отырып, феодалдық қарым-қатынас жолына көшіп  әрі өзара тартыс пен қырқыстары өрши  түсіп, этногенездік тектер пайда болу процестері туындап жатты. Ислам дінінің енуі дәуірде  өмір сүрген түркі тайпалары  арасында феодалдық қарым-қатынастын өркендеп  өсуіне жол ашты, тайпалар арасындағы өзара достықты  күшейтіп. Сенімдерін нығайтты. Тап осы дәуірде  зиялылық білім қарыштай  дамып, мәдениет пен ой-пікір жаңаша сипатта дами түсті. Сайып келгенде  бұл тайпаларға бұрыннан  келе жатқан мәжәусилік шаман діні өздерінің талап-тілегін, мақсат-мүддесін айыптағанның өзінде өзігің әсерсіздігімен көпшілік  көңілінен шыға алмайды, ал ислам діні болса халықты  рухани жағынан болсын, саяси жағынан болсын мығым ұстай алады. Оның үстіне әдеттік дәстүрдегі  қағида –  ережелер ислам ның шариат заңдарына керағар  болмады, бұл тайпалардың сенімі мен рухани сұраныстарын екі жақтық қағида – ережелері қабысуы нәтижесінде қанағаттандырды.

Осы дәуірде ислам діні әсерімен қазақ араб  сөздері бастады. Әл-Фараби, Ибн-Сина, Хорезми, Науаи, Бақырғани, Қашқари, Сығанақи, Дулати, Яссауи т.б. зиялылар қауымы қалыптасып, тұрмыс-тіршілікте жаңа өзіндік ерекшеліктері бар әлеуметтік – құқықтық ережелер  қалыптаса бастады.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!