Орта мектептің 6-8 сыныптарына арналған “экономика және құқықтық” негіздер курсына бағдарлама және әдістемелік нұсқау

“Экономика”  термині  гректің “шаруашылық”  және “заң” деген  екі  сөзінің  бірігуінен   пайда  болған.Ол  заңдарға, тәртіпктерге, нормаларға  сәйкес  жүргізілетін   шаруашылық  ұғымын   білдіреді.

“Экономика” термині  алғашқы  кезде  “үй  шаруашылығын жүргізу  тәртібі  немесе  өнері”   ретінде  пайдаланылса, ал  қазіргі  жағдайда  мынадай мағынада   қолданылады.

1) елдің  халық  шаруашылығын  және  оның  әр  түрлі  салаларын (өнеркәсіп, ауылшаруашылығы  экономикасы); аудандардың , аймақтардың  немесе  бүкіл  әлем  шаруашылығын (аймақтардың  экономика  немесе  дүниежүзілік  эконлмика)  қамтитын  бөлігі;

2) адамдардың  шаруашылық  іс- әрекеттерін, оның  заңдары мен  заңдылықтарын  және  өндірістің  әр  түрлі  жағдайлары  мен  элементтерін реттеумен  айналысатын  ғылым  саласы.

Дәлірек  айтқанда,  қоғам  мен  адамдардың  өміріне  қажетті игіліктерді  өндіре  отырып, олардың  сұраныстарын  қамтамасыз  ететін  шаруашылық  жүйесі  болып  табылады.

Экономика- адамдардың жер  бетінде   тіршілік  етуі  үшін  өздерін  материалдық жағдайлармен  қамтамасыз  етуіне   мүмкіндік  беретін  қызмет-терінің  жиынтығы.

Экономика- тауарларды  өндіру, бөлу, айырбастау, тұтыну мен қызметтерді ұйымдастыруға   байланысты  адамдар  іс- әрекетін  зерттейтін  ғылым.

Экономика  ғылым  саласы  ретінде  өзара  байланысты үш  түрлі  сұраққа  жауап  береді:

  1. Не өндіру  керек және  қандай  мөлшерде?
  2. Тауарларды қалай   өндіру   керек  және  кім  өндіруі  керек? Қандай  ресурстар  мен  технологиялар  пайдаланылады?
  3. Кім үшін  өндіру  керек, өндірілген  тауарлар  мен  қызметтер  тұтынушылар арасында   қалай  бөлінеді?

Бұл мәселелердің  біріншісінде  өндірістің  құрылымына  сипаттама берілсе, екіншісінде- технологиясын, үшіншісінде – өндірілген  өнімнің тұтыну  саласын  қарастырады.

Экономика  ең  алдымен   адамдар  қатынасынан  тұрады. Адам –экономиканың  түпкі  мақсаты, ал  экономика  тек  адам  өмірін  қамтамасыз  ету  үшін  қызмет  етеді. Адамдар- экономиканың  ажырымас  бөлігі   және  белсенді  қатысушысы. Олар  экономикада  үш  жақты  көрініс  табады.

Бір  жағынан,  адам  өндіруші, яғни  тауарды, қызмет  заттарды  өндіруге  тікелей  қатысушы.

Екінші  жағынан, адам- тұтынушы, яғни  өндірілген тауарлар  мен  қызметтерді  пайдаланушы. Үшіншіден, экономикадағы адамның  тағы  бір  рөлі-  тұтынушылар  мен  өндірушілер  арасындағы  әрекеттерді  үйлестіру, басқару  міндеттерін   атқаруы  арқылы  көрініс  табады.

Экономиканың  екінші  бір  бөлігі- табиғат. Адамдар  табиғи  байлықтарды,  өсімдік  пен  жануарлар  дүниесін, жылу  мен  жарықты, су,  ауа, және пайдылы  қазбаларды   пайдалана  отырып, экономиканы  дамытады.

Экономиканың  үшінші  құрамдас  бөлігі-  “жасанды  табиғат”. Бұлардың  барлығы  адамның  іс  әрекетінің  нәтижесінде  пайда  болады. Жасанды  табиғат  экономиканың  бір  бөлігі  бола  отырып, өз  кезегінде  жеке  элементтерге: өндіріс  құралдары, еңбек  құралдары  болып  бөлінеді.

Өндіріс құрал-жабдықтары- адам  әрекетінің  нәтижесі  ретінде  өндірілген немесе  дайындалған   жаңа  өнім өндіру  үшін  пайдаланылады.

Экономиканың  тағы  бір  ерекше  құрамдас  бөлігі- инфрақұрылым.

Инфрақұрылым дегеніміз- өндіріс  пен  адамның тіршілік әрекеті  жағдайларын  қамтамасыз  ететін  объектілер жиынтығы.

Ол өндірістік  және әлеуметтік  инфрақұрылымдардан  тұрады. Экономиканың  әлеуметтік  маңызды  бөліктерінің   бірі  адамдардың  жеке  қажеттіліктерімен  мұқтаждықтарын  қанағаттандыратын  тұтыну   заттары (тұтыну  тауарлары) болып  табылады.

Экомиканың әлеуметтік  маңызды  бөлігіне   тұтыну  заттары: тағам  өнімдері, киім,  тұрғын  үй, мәдени- тұрмыстық  және  шаруашылық  тұрмыстағы  тауарлар мен рухани  байлықтар  кіреді.

 Ақша  мен  ақша  айналымы   пайда  болуының  нәтижесінде, экономикада  заттар  қозғалысымен   қатар ақша  қозғалысы  кеңінен  орын  алды.

Экономика   туралы  түсінік  өзара  байланысты  салалардың  жиынтығы   түрінде  кеңінен  пайдаланған.

Экономиканың  салалық  құрылымы  екі  тлпқа: материалдық  өндіріс  және  әлеуметтік-мәдени  салаларға  бөлінеді.

Егер  материалдық  –  өндірістік  салада  материалдық- заттай  өнім  өндірілсе,  ал  әлеуметтік  –  мәдени  салада   рухани-ой, ақпараттық  өнімдер  өндіріледі.

Материалдық  өндірістің  негізгі  саласы өнеркәсіп болып  табылады. Өнеркәсіп  қызметіне  шикізатты  алғашқы  өңдеу  және  қайта  өңдеу, материал  өндіру,  тағы  басқалар жатады.

  1. Микро және макро экономика .

 Қазіргі  кезеңде   экономика  ғылымы  екі  бөлімнен: Микроэкономика  және  Макроэкономикадан  тұрады.

Микроэкономика-нарық  туралы  ғылым  саласы  ретінде  өндіріс  мүмкіндігін,тауарларды  таңдауды   және  ұсыныс  пен  сұраныс, нарықтағы  бағаны  зерттейді.

Оның  негізгі  қатысушылары,яғни  субъектілері: адамдар,  фирмалар  тұтынушылар, жанұя  немесе   өндірістік  және әлеуметтік  ұжымдар.

Микроэкономика мынадай  көрсеткіштерден тұрады: өндіріс  көлемі, сатудан  түскен  түсім, фирма  қызметінің  тиімділігі, кәсіпкерлік  қызметтер, келісімдер.

Микроэкономика  кәсіпорындардың  іс- әрекеттерімен  байланысты  көрсеткіштерді, категорияларды  қалыптастырады.

Көптеген  ірі  мемлекеттерде мыңдаған, миллиондаған  әр  түрлі  кәсіпорындар  көп  мөлшерде тауарлар шығарады, сондықтан  микро-экономика  көрсеткіштері  негізінде, елдің  жалпы  экономикалық  келбетін  көрсете  алмаймыз.

Бүкіл  экономиканың  құбылыстарымен  себептерін   макро-экономика  қарастырады.

Макроэкономика  бүкіл  ел  экономикасын, оның  өндірісін  зерттеу  мен  айналысады.

Макроэкономика  жиынтық  ұсыныс  пен  жиынтық   сұраныс  көлемін  сипаттайды,  осы екеуінің   теңдігінен   макроэкономикалық  тепе – теңдік  туындайды. Егер  жиынтық  сұраныс  жиынтық  ұсыныстан  артып  кетсе, онда  экономика  инфияцияға  ұшырауы  мүмкін,  ал  керісінше, жиынтық  ұсыныс  жиынтық  сұраныстан  артса, онда  экономика  құлдырай  бастайды.

Макроэкономика  және  микроэкономика бір-бірімен тығыз  байланыс-ты. Микроэкономика   макроэкономиканың  негізі  болып   табылады. ”Макроэкономика”  термині  макроэкономикалық  саясатта  кеңінен  қолданылады. Себебі  макроэкономикалық  көрсеткіштер үкіметтің   жалпы  экономиканы  реттеудегі   негізгі  құралы  болып  табылады.

Экономиканың  бір  саласы – үй  шаруашылығы.

Үй  шаруашылығы- жеке  жанұяның   жүргізетін  шаруашылығы.

Өндіріс экономикасынан  үй шаруашылығы  экономкасының айырма-шылығы- оның  тұтынушылық және  демалыс сипатында  болуы.

Үй шаруашылығына  жанұяның мүлкі, ақшалай қоры, өндірістік  және тұтыну заттары  жатады.

Үй шаруашылығы экономикасында  жеке  адамға тиесілі  өзіндік мүлік қызметтеріне мыналар  жатады.

  1. Өндіріс  факторларын (жұмыс  күшін) және мүліктерін сатудан алынған  табыстар, жерге  және тұрғын  үйге  төленетін  жалгерлік төлемдер, банк салымдарынан  түскен  пайыз мөлшерімен акциядан, облигациядан табыстар  алу.
  2. Үй  шаруашылығын жүргізу  процесіне  қосалқы  шаруашылықтарда  жұмыс  істеу, тұтыну  заттары  мен  тұтыну  қызметтерін, тағам  өнімдері  мен рухани игіліктерді сатып  алу  кіреді.
  3. Өскелең  ұрпақтарды  тәрбиелеу.
  4. Мемлекетке  сыртқы  экономикалық  байланыстардан  салықтар,  төлеу, трансферттік төлемдерді  пайдалану, шет  елдермен экономикалық байланыстар  жасау  және де  әр  түрлі  ақша  аударымдарын  алу.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!