Орта мектептің 6-8 сыныптарына арналған “экономика және құқықтық” негіздер курсына бағдарлама және әдістемелік нұсқау

“Экономика”терминігректің “шаруашылық”және “заң” дегенекісөзініңбірігуінен пайдаболған.Олзаңдарға, тәртіпктерге, нормаларғасәйкесжүргізілетін шаруашылықұғымын білдіреді.

“Экономика” терминіалғашқыкезде“үйшаруашылығын жүргізутәртібінемесеөнері” ретіндепайдаланылса, алқазіргіжағдайдамынадай мағынада қолданылады.

1) елдіңхалықшаруашылығынжәнеоныңәртүрлісалаларын (өнеркәсіп, ауылшаруашылығыэкономикасы); аудандардың , аймақтардыңнемесебүкіләлемшаруашылығын (аймақтардыңэкономиканемеседүниежүзілікэконлмика)қамтитынбөлігі;

2) адамдардыңшаруашылықіс- әрекеттерін, оныңзаңдары мензаңдылықтарынжәнеөндірістіңәртүрліжағдайларыменэлементтерін реттеуменайналысатынғылымсаласы.

Дәлірекайтқанда,қоғамменадамдардыңөмірінеқажетті игіліктердіөндіреотырып, олардыңсұраныстарынқамтамасызететіншаруашылықжүйесіболыптабылады.

Экономика- адамдардың жербетінде тіршілікетуіүшінөздерінматериалдық жағдайларменқамтамасызетуіне мүмкіндікберетінқызмет-терініңжиынтығы.

Экономика- тауарлардыөндіру, бөлу, айырбастау, тұтыну мен қызметтерді ұйымдастыруға байланыстыадамдаріс- әрекетінзерттейтінғылым.

Экономикағылымсаласыретіндеөзарабайланысты үштүрлісұраққажауапбереді:

  1. Не өндірукерек жәнеқандаймөлшерде?
  2. Тауарларды қалай өндіру керекжәнекімөндіруікерек? Қандайресурстарментехнологияларпайдаланылады?
  3. Кім үшінөндірукерек, өндірілгентауарларменқызметтертұтынушылар арасында қалайбөлінеді?

Бұл мәселелердіңбіріншісіндеөндірістіңқұрылымынасипаттама берілсе, екіншісінде- технологиясын, үшіншісінде – өндірілгенөнімнің тұтынусаласынқарастырады.

Экономикаеңалдымен адамдарқатынасынантұрады. Адам –экономиканыңтүпкімақсаты, алэкономикатекадамөмірінқамтамасызетуүшінқызмететеді. Адамдар- экономиканыңажырымасбөлігі жәнебелсендіқатысушысы. Оларэкономикадаүшжақтыкөріністабады.

Біржағынан,адамөндіруші, яғнитауарды, қызметзаттардыөндіругетікелейқатысушы.

Екіншіжағынан, адам- тұтынушы, яғниөндірілген тауарларменқызметтердіпайдаланушы. Үшіншіден, экономикадағы адамныңтағыбіррөлі-тұтынушыларменөндірушілерарасындағыәрекеттердіүйлестіру, басқаруміндеттерін атқаруыарқылыкөріністабады.

Экономиканыңекіншібірбөлігі- табиғат. Адамдартабиғибайлықтарды,өсімдікпенжануарлардүниесін, жылуменжарықты, су,ауа, және пайдылықазбаларды пайдаланаотырып, экономиканыдамытады.

Экономиканыңүшіншіқұрамдасбөлігі-“жасандытабиғат”. Бұлардыңбарлығыадамныңісәрекетініңнәтижесіндепайдаболады. Жасандытабиғатэкономиканыңбірбөлігіболаотырып, өзкезегіндежекеэлементтерге: өндірісқұралдары, еңбекқұралдарыболыпбөлінеді.

Өндіріс құрал-жабдықтары- адамәрекетініңнәтижесіретіндеөндірілген немеседайындалған жаңаөнім өндіруүшінпайдаланылады.

Экономиканыңтағыбіререкшеқұрамдасбөлігі- инфрақұрылым.

Инфрақұрылым дегеніміз- өндіріспенадамның тіршілік әрекетіжағдайларынқамтамасызететінобъектілер жиынтығы.

Ол өндірістік  және әлеуметтік  инфрақұрылымдардантұрады. Экономиканыңәлеуметтікмаңыздыбөліктерінің біріадамдардыңжекеқажеттіліктеріменмұқтаждықтарынқанағаттандыратынтұтыну заттары (тұтынутауарлары) болыптабылады.

Экомиканың әлеуметтікмаңыздыбөлігіне тұтынузаттары: тағамөнімдері, киім,тұрғынүй, мәдени- тұрмыстықжәнешаруашылықтұрмыстағытауарлар мен руханибайлықтаркіреді.

 Ақшаменақшаайналымы пайдаболуыныңнәтижесінде, экономикадазаттарқозғалысымен қатар ақшақозғалысыкеңіненорыналды.

Экономика туралытүсінікөзарабайланыстысалалардыңжиынтығы түріндекеңіненпайдаланған.

Экономиканыңсалалыққұрылымыекітлпқа: материалдықөндірісжәнеәлеуметтік-мәденисалаларғабөлінеді.

Егерматериалдық-өндірістіксаладаматериалдық- заттайөнімөндірілсе,аләлеуметтік-мәденисалада рухани-ой, ақпараттықөнімдерөндіріледі.

Материалдықөндірістіңнегізгісаласы өнеркәсіп болыптабылады. Өнеркәсіпқызметінешикізаттыалғашқыөңдеужәнеқайтаөңдеу, материалөндіру,тағыбасқалар жатады.

  1. Микро және макро экономика .

 Қазіргікезеңде экономикағылымыекібөлімнен: МикроэкономикажәнеМакроэкономикадан  тұрады.

Микроэкономика-нарықтуралығылымсаласыретіндеөндірісмүмкіндігін,тауарлардытаңдауды жәнеұсыныспенсұраныс, нарықтағыбағанызерттейді.

Оныңнегізгіқатысушылары,яғнисубъектілері: адамдар,фирмалартұтынушылар, жанұянемесе өндірістікжәне әлеуметтікұжымдар.

Микроэкономика мынадайкөрсеткіштерден тұрады: өндіріскөлемі, сатудантүскентүсім, фирмақызметініңтиімділігі, кәсіпкерлікқызметтер, келісімдер.

Микроэкономикакәсіпорындардыңіс- әрекеттеріменбайланыстыкөрсеткіштерді, категориялардықалыптастырады.

Көптегенірімемлекеттерде мыңдаған, миллиондағанәртүрлікәсіпорындаркөпмөлшерде тауарлар шығарады, сондықтанмикро-экономикакөрсеткіштерінегізінде, елдіңжалпыэкономикалықкелбетінкөрсетеалмаймыз.

Бүкілэкономиканыңқұбылыстарыменсебептерін макро-экономикақарастырады.

Макроэкономикабүкілелэкономикасын, оныңөндірісінзерттеуменайналысады.

Макроэкономикажиынтықұсыныспенжиынтық сұраныскөлемінсипаттайды,осы екеуінің теңдігінен макроэкономикалықтепе – теңдіктуындайды. Егержиынтықсұранысжиынтықұсыныстанартыпкетсе, ондаэкономикаинфияцияғаұшырауымүмкін,алкерісінше, жиынтықұсынысжиынтықсұраныстанартса, ондаэкономикақұлдырайбастайды.

Макроэкономикажәнемикроэкономика бір-бірімен тығызбайланыс-ты. Микроэкономика макроэкономиканыңнегізіболып табылады. ”Макроэкономика”терминімакроэкономикалықсаясаттакеңіненқолданылады. Себебімакроэкономикалықкөрсеткіштер үкіметтің жалпыэкономиканыреттеудегі негізгіқұралыболыптабылады.

Экономиканыңбірсаласы – үйшаруашылығы.

Үйшаруашылығы- жекежанұяның жүргізетіншаруашылығы.

Өндіріс экономикасынанүй шаруашылығыэкономкасының айырма-шылығы- оныңтұтынушылық жәнедемалыс сипатындаболуы.

Үй шаруашылығынажанұяның мүлкі, ақшалай қоры, өндірістікжәне тұтыну заттарыжатады.

Үй шаруашылығы экономикасындажекеадамға тиесіліөзіндік мүлік қызметтеріне мыналаржатады.

  1. Өндірісфакторларын (жұмыскүшін) және мүліктерін сатудан алынғантабыстар, жергежәне тұрғынүйгетөленетінжалгерлік төлемдер, банк салымдарынантүскенпайыз мөлшерімен акциядан, облигациядан табыстаралу.
  2. Үйшаруашылығын жүргізупроцесінеқосалқышаруашылықтардажұмысістеу, тұтынузаттарыментұтынуқызметтерін, тағамөнімдерімен рухани игіліктерді сатыпалукіреді.
  3. Өскелеңұрпақтардытәрбиелеу.
  4. Мемлекеткесыртқыэкономикалықбайланыстардансалықтар,төлеу, трансферттік төлемдердіпайдалану, шетелдермен экономикалық байланыстаржасаужәне деәртүрліақшааударымдарыналу.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!