Құқықтың типтері және қазіргі кезеңдегі негізгі құқықтық жүйелер

Құқықтыңзаңдытипологиясы,оныңтүсінігімемлекетжәнеқұқықтеориясыныңасакүрделікатегорияларынажатады.

Құқықтыңзаңдытипологиясыныңерекшеліктеріқоғамныңэкономикалық формациясыныңсипатымен,мазмұныменанықталады.Заңдытипологияқоғаммен біргеүзіліссізобьективтік дамупроцесіндеболады. Бұлпроцестеқоғамныңмазмұныөзгерсе,соғансәйкесқұқықтыңзаңдытипологиясыдаөзгереді.Құқықтыңтүрлерінанықтау,типкежіктеуоныңдамупроцесіндұрыстүсінуүшінқажет.

Қазіргізаманда құқықтыңмазмұнынанықтап,түргежіктеудіңекіжолыбар:формациялықжәнецивилизациялық. Кеңестікдәуірдееліміздеформациялықбағытты қолданып,құқықпенмемлекеттіңтипологиясынмарксистіктеорияныңпікірінесәйкестүсініпкелдік.Бұл теорияныңпікірібойыншақұқық пенмемлекеттің мазмұны,нысаны,түріқоғамныңэкономикалықбазисынабайланысты.

Қоғамныңдиалектикалықдаму процесініңәр формациясында әр түрліэкономикалықбазисболады.Соғансәйкесмемлекетпенқұқықтыңмазмұныдаөзгеріпотырады – дептүсіндіредімарксизм.Құқықтыңзаңдытипологиясықоғамныңэкономикалықматериалдықбазисынасәйкеснормативтікактілердіңтаптықмазмұнынанықтап, олардыңатқаратынқызметтерініңбағытынбелгілеу.

Марксистіктеорияныңқұлиелену,феодалдық,буржуазиялық(ХІХ ғасырдыңортасынадейін)формациядағықұқық пенмемлекеттіңмазмұнын,типін,түрінтүсіндірупікіріғылымитұрғыдандұрысАл,ХІХғасырдыңортасынанбастапқазіргікезеңгедейінгіқұқықпенмемлекеттіңтипологиясынтүсінугемарксистікпікірдіқолдануғаболмайды.

Себебібұлкезеңдебуржуазиялыққұқықпенмемлекеттіңмазмұны,нысаны,типікүртөзгерді:либерал – демократиялықсаясижүйесіқалыптасты,адамдардыңбостандығы,құқықтарыжақсыдамиды.Өкінішкеқарай,мемлекетпен құқықтуралымарксистіктеориясоциалистікелдердедогмағаайналып,олардыңмазмұнын,типологиясынғылымитұрғыдандұрыстүсінугемүмкіншілікболмайды.Солсебептісоциалистікжүйедағдарысқаүшырап,көпшілігіжаңанарықтыэкономикалықжүйегекөшті.

Марксистіктеорияныңбұлкемшіліктерінеқарапбеттімүлдемтерісбұруғаьолмайды.Адамқоғамыныңобьективтікдаму заңдарынтүсінуге,әсіресеөткенформациялардыңтарихынжан – жақтығылымитұрғыданзерттеп,білугебұлтеорияныңмаңызыөтезор.

Буржуазиялық құқыққорғаушытаптарқұқығыныңтарихиүшіншітипі.Оныңмақсаты – капиталистікқоғамныңмемлекеттікқұрылысынүстемтап – буржуазияныңмүддесінбарыншақорғап,заңжүзіндеіскеасырыпотырады.Буржуазиялыққұқықтыңбастыөзгешіліктері:

1).Олкапиталистікжекеменшікті адамныңнегізгіжәнеқажеттіқұқығыдеп санайды;

2).Қоғаммүшелерізаңалдындатеңқұқылыдепжариялайды,бірақеңбекшілерүшінжарияланғантеңдікпенбостандықтарсайыпкелгендеқағазжүзіндеқалыпотырды.БұлсаясижүйеХІХғасырдыңортасынадейінсақталыпкелді.Ғылыми – техникалықпрогресскезіндедамығанкапиталистікелдерделиберал – демократиялықсаясижүйеқалыптасып,адамдардыңбостандығыменқұқықтарыедәуіржақсыдамып,дамушыелдергеүлгіболуд

Құқықтыңзаңдытипологиясыныңекіншітүрі – цивилизациялықбағыт.Оныңнегізгімазмұнықұқықтың,мемлекет типтерініңөзгеруінеэкономикалықбазистіңөзгеруіжеткіліксіздейді.Оғанқосақоғамныңмәдени – руханижүйелеріжақсыдамып,олардыңсапасыныңжоғарыдеңгейдеболуықажетдептүсіндіреді.Бұлпікірдіғалым – заңгерлердіңкөпшілігіқолдапотыр.Цивилизациялықпікірқұқықтыңтипін,түрінанықтаудағыәдіс – тәсілдеріформациялықкөзқарастанбасқаша.Әлемдегіелдердіңэкономикалықдамутұрғысын5-түргебөледі:үйреншіктіжайқоғам,өтпелікезеңніңқоғамы,дамудеңгейітөменқоғам,дамушыелдерқоғамы,дамығанелдерқоғамы(бұламерикандықполитологУолтРостаупікірі).Олдамыған елдердің құқығыменмемлекетінбірнешетүргебөледі:технологиялық,индустриялық,постиндустриялықмемлекеттерменқұқықтар.

Бестүрліқоғамныңдамууақытындажобалапкөрсеткен.Қоғамныңбіріншітүрі – ауылшаруашылықтыңэкономикадағыбасым кезі.

Екіншітүрі – өндірістіңептепөміргекелебестауы.

Үшіншітүрі-техниканыңөндірістежәнеауылшаруашылығындақолданабастауы.

Төртіншітүрі – техникалыққоғамныңбарлықсаласындақолдануы.

Бесінші – ғылымитехникалықпрогрессарқылықоғамныңқарқындытүрдедамуы.Мінеосы5кезеңде – 5түрліқұқықпенмемлекеттіңбестипологиясыболды.

Әлемдегімемлекетттердіңсаяси,экономикалық,мәдени-әлеуметтік,географияллықт.б.ұқсастығынақарайзаңдытипологияны20түргебөлудебар.БұлағылшынғалымыА.Тойнбидіңпікірі.Соныменқұқықтыңзаңды типологиясынтүсінудеформациялықжәнецивилмзациялықтәсілдердібіріктіріпзерттегендеғанағылымидұрысқорытындтұжырымжасауғаболады.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!