Құқықтың типтері және қазіргі кезеңдегі негізгі құқықтық жүйелер

Құқықтың  заңды  типологиясы,  оның  түсінігі  мемлекет  және  құқық  теориясының  аса  күрделі  категорияларына  жатады.

Құқықтың  заңды  типологиясының  ерекшеліктері  қоғамның  экономикалық формациясының  сипатымен,  мазмұнымен  анықталады.  Заңды  типология  қоғаммен бірге  үзіліссіз  обьективтік   даму  процесінде  болады.   Бұл  процесте  қоғамның  мазмұны  өзгерсе,  соған  сәйкес  құқықтың  заңды  типологиясы  да  өзгереді.  Құқықтың  түрлерін  анықтау,  типке  жіктеу  оның  даму  процесін  дұрыс  түсіну  үшін  қажет.

Қазіргі  заманда құқықтың  мазмұнын  анықтап,  түрге  жіктеудің  екі  жолы  бар:  формациялық  және  цивилизациялық. Кеңестік  дәуірде  елімізде  формациялық  бағытты қолданып,  құқық  пен  мемлекеттің  типологиясын  марксистік  теорияның  пікіріне  сәйкес  түсініп  келдік.  Бұл   теорияның  пікірі  бойынша  құқық пен  мемлекеттің мазмұны,  нысаны,  түрі  қоғамның  экономикалық  базисына  байланысты.

Қоғамның  диалектикалық  даму процесінің  әр формациясында әр түрлі  экономикалық  базис  болады.  Соған  сәйкес  мемлекет  пен  құқықтың  мазмұны  да  өзгеріп  отырады – деп  түсіндіреді  марксизм.  Құқықтың  заңды  типологиясы  қоғамның  экономикалық  материалдық  базисына  сәйкес  нормативтік  актілердің  таптық  мазмұнын  анықтап,   олардың  атқаратын  қызметтерінің  бағытын  белгілеу.

Марксистік  теорияның  құл  иелену,  феодалдық,  буржуазиялық  (ХІХ ғасырдың  ортасына  дейін)  формациядағы  құқық пен  мемлекеттің  мазмұнын,  типін,  түрін  түсіндіру  пікірі  ғылыми  тұрғыдан  дұрыс  Ал,  ХІХ  ғасырдың  ортасынан  бастап  қазіргі  кезеңге  дейінгі  құқық  пен  мемлекеттің  типологиясын  түсінуге  марксистік  пікірді  қолдануға  болмайды.

Себебі  бұл  кезеңде  буржуазиялық  құқық  пен  мемлекеттің  мазмұны,  нысаны,  типі  күрт  өзгерді:  либерал – демократиялық  саяси  жүйесі  қалыптасты,  адамдардың  бостандығы,  құқықтары  жақсы  дамиды.  Өкінішке  қарай,  мемлекет  пен құқық  туралы  марксистік  теория  социалистік  елдерде  догмаға  айналып,  олардың  мазмұнын,  типологиясын  ғылыми  тұрғыдан  дұрыс  түсінуге  мүмкіншілік  болмайды.  Сол  себепті  социалистік  жүйе  дағдарысқа  үшырап,  көпшілігі  жаңа  нарықты  экономикалық  жүйеге  көшті.

Марксистік  теорияның    бұл  кемшіліктеріне  қарап  бетті  мүлдем  теріс  бұруға  ьолмайды.  Адам  қоғамының  обьективтік  даму   заңдарын  түсінуге,  әсіресе  өткен  формациялардың  тарихын  жан – жақты  ғылыми  тұрғыдан  зерттеп,  білуге  бұл  теорияның  маңызы  өте  зор.

Буржуазиялық   құқық  қорғаушы  таптар  құқығының  тарихи  үшінші  типі.  Оның  мақсаты – капиталистік  қоғамның  мемлекеттік  құрылысын  үстем  тап – буржуазияның  мүддесін  барынша  қорғап,  заң  жүзінде  іске  асырып  отырады.  Буржуазиялық  құқықтың  басты  өзгешіліктері:

1).  Ол  капиталистік  жеке  меншікті адамның  негізгі  және  қажетті  құқығы  деп санайды;

2).  Қоғам  мүшелері  заң  алдында  тең  құқылы  деп  жариялайды,  бірақ  еңбекшілер  үшін  жарияланған  теңдік  пен  бостандықтар  сайып  келгенде  қағаз  жүзінде  қалып  отырды.  Бұл  саяси  жүйе  ХІХ  ғасырдың  ортасына  дейін  сақталып  келді.  Ғылыми – техникалық  прогресс  кезінде  дамыған  капиталистік  елдерде  либерал – демократиялық  саяси  жүйе  қалыптасып,  адамдардың  бостандығы  мен  құқықтары  едәуір  жақсы  дамып,  дамушы  елдерге  үлгі  болуд

Құқықтың  заңды  типологиясының  екінші  түрі – цивилизациялық  бағыт.  Оның  негізгі  мазмұны  құқықтың,  мемлекет   типтерінің  өзгеруіне  экономикалық  базистің  өзгеруі  жеткіліксіз  дейді.  Оған  қоса  қоғамның  мәдени – рухани  жүйелері  жақсы  дамып,  олардың  сапасының  жоғары  деңгейде  болуы  қажет  деп  түсіндіреді.  Бұл  пікірді  ғалым – заңгерлердің  көпшілігі  қолдап  отыр.  Цивилизациялық    пікір  құқықтың  типін,  түрін  анықтаудағы  әдіс – тәсілдері  формациялық  көзқарастан  басқаша.  Әлемдегі  елдердің  экономикалық  даму  тұрғысын  5-түрге  бөледі:  үйреншікті  жай  қоғам,  өтпелі  кезеңнің  қоғамы,  даму  деңгейі  төмен  қоғам,  дамушы  елдер  қоғамы,  дамыған  елдер  қоғамы  (бұл  американдық  политолог  Уолт  Ростау  пікірі).  Ол  дамыған   елдердің   құқығы  мен  мемлекетін  бірнеше  түрге  бөледі:  технологиялық,  индустриялық,  постиндустриялық  мемлекеттер  мен  құқықтар.

Бес  түрлі  қоғамның  даму  уақытын  да  жобалап  көрсеткен.  Қоғамның  бірінші  түрі – ауыл  шаруашылықтың  экономикадағы  басым кезі.

Екінші  түрі – өндірістің  ептеп  өмірге  келе  бестауы.

Үшінші  түрі-  техниканың  өндірісте  және  ауылшаруашылығында  қолдана  бастауы.

Төртінші  түрі – техникалық  қоғамның  барлық  саласында  қолдануы.

Бесінші – ғылыми  техникалық  прогресс  арқылы  қоғамның  қарқынды  түрде  дамуы.  Міне  осы  5  кезеңде   – 5  түрлі  құқық  пен  мемлекеттің  бес  типологиясы  болды.

Әлемдегі  мемлекетттердің  саяси,  экономикалық,  мәдени-әлеуметтік,  географияллық  т.б.  ұқсастығына  қарай  заңды  типологияны  20  түрге  бөлуде  бар.  Бұл  ағылшын  ғалымы  А.  Тойнбидің  пікірі.  Сонымен  құқықтың  заңды   типологиясын  түсінуде  формациялық    және  цивилмзациялық  тәсілдерді  біріктіріп  зерттегенде  ғана  ғылыми  дұрыс  қорытынд  тұжырым  жасауға  болады.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!