Қазақстан Республиткасындағы басқару нысаны

Қазақстанда республикалық басқару нысаны бекітілді. Парламенттік ұрылыс, мемлекеттік биліктің бірден- бір бастауы халық екендігі, мемоекеттік билікатің үш тарамаққа: заң шығарушылық, атқарушылық, сот билігіне бөлінуі; халық қабылдаған Конституцияның үстемдіг және жоғары заңдық күші басқарудың осындай нысанын таңдаудың заңдық негізі болып табылады.

Парламенттік құрылыс монархиялық та, сондай-ақ республикалық та басқару нысаны кезінде Парламентке, әдетте, тыйым салудың өлшеусізбилігі берілген монархтың өзі күш көрсете алмайды. Парламентті тікелей (Мәжіліс) және өз өкілдері (Сенат) арқылы Қазақстан халқы сайлайды. Қазақстан Парламенті халық атынан өкілетті орган ретінде заң шығару процесін жүзеге асырады. Республикалық басқару нысаны азаматтарға максимум немесе минимум бостандық береді.

Республикалық басқару нысаны биліктің мұрагерлерін немесе мемлекеттік билікті ұзақ уақыт бойы иеленуді танымайды. Айталық президент жеті жылға сайланады.

Республикалық басқару нысаны қалықтың еркіне ғана негізделіп қоймайды.  Ол мемлекеттік органдарды азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын, заңды мүдделерін қорғауды , оларды мемлекет мүддесімен сәйестендіруді көздейді.

1995 жылғы Конституция бойынша Қазақстан Республикасында президенттік басқару жүйесі белгіленді.Қазақстан Республикасында президенттік басқару жүйесі мынадай қырларымен сипатталады.

Президент – мемлекет басшысы.

Үкімет өзінің барлық қызметімен Президент алдында жауап береді және Конституцияда көзделген жағдай да ғана ол парламент алдында есепті.

Президент өз қалауы бойынша Үкімет мүшелерін қызметінен босатады.

 Шекарасы  айқын  белгіленген  аумағы  мемлекет  егемендігінің  еле  белгісі  болып  табылады.  Мемлекет  аумағының  қалыптасу  жолдары  тарихтан  мәлім.  Бір  халықтар  өз  мемлекетінің  аумақтық  тұтастығын сақтай  алды,  екінші  бір  ел  өзінің  мемлекетігін  де,  аумақтық  тұтастығын  да  сақтап  қала  алмады,  ал  үшіншісі  басқа  мемлекеттердің    аумағын  басып  алып,  оларға  өз  өктемдігін  жүргізді.

Қазақстан  халқы  қазір  ҚР  кеңістік  негізін  құрайтын  өзінің  ежелгі  аумағындағы  өмір  сүруде.  Қазақ  халқының  ықылым  заманнан  тіршілік  көзіне  айналған  осы  аумақты  заңдық  тұрғыдан  тану  мәселесі  әсерсіз  де  емес.  Осы  аумақты  тек  тарихшылар  мен  саяхатшылар  ғана  “қазақтың  сай-  даласы”  деп  есептеп  қойған  жоқ,  сонымен  бірге  патшалық  ұлы  державалық  заңдарда  да  ол  нақ  осылай  танылды.

Қазақстан  Ресейге  қосылу  процесі  аяқталып   болмаған ХІХ-ғасырдың 20-жылдарынан   басталық.  Сол  кезеңнің  патшалық  құжаттарында  қазақтардың  Еділден  Ертіске  дейін,  есіл  мен  Тобылдан,  Сырдария  мен  ілеге  дейін  қандай  аумақты  мекендегені  анық  көрсетілген.  Барлық  осы  кеңістік  заң  тұрғысынан  қазақ  жері  деп  танылды.  Патша  өкіметі  осыған  сүйене  отырып,   қазақтардың  әкімшілік- аумақтық  құрылымын  жүзеге  бөлінушілік    негізінде  жүргізді.  Қанаушылардың  іс  қағаздары  құжаттарында  Орынбор  қазақтары  туралы,  Сібір   қазақтары  туралы  айтылды.

Саяси  пікір  алуандығы –  ҚР Конституциясы  идеологиялық  және  саяси  көпқырлылықты  жақтайды.  Идеологиялық  көпқырлылық  дегеніміз  әр  түрлі,  тіпті,  бір-біріне  қарама-қарсыға  дейінгі   идеологиялық  көзқарастар  мен  ағымдардың    өмірде  орын  алып,  әрекет  етуіне  жол  ашылуын  білдіреді.

Саяси  партиялар  туралы  Заңында  саяси  партиялар  ұғымы  беріледі.  Саяси  партиялар  деп  ҚР  азаматтарының  мемлекеттік  билікті  жүзеге  асыруда  олардың  саяси  еркін  білдіріп,  жариялауға  өздерінің  өкілдерін  қатыстыру  арқылы  ықпал  ететін  ерікті  түрдегі  бірігуі  танылады.  Саяси партиялар  қоғамның  саяси  өміріне  қатысу,  азаматтардың     саяси  еркін  қалыптастырып,  жүзеге  асыруға  және  заңда  көзделген  тәртіппен  мемлекеттік  билік  органдарын  қалыптастыруға  қатысу  үшін  құрылады.

Әр  түрлі  саяси  партиялардың  пайда  болуы,  олардың  қоғамдағы  ролінің  өсуі,  олардың  қызметінің  нысандары  мен  әдістерінің  ролінің  өсуі,  олардың  қызметінің  нысандары  мен  әдістерінің  күрделенуі  олардың  құқықтық  институтқа  айналуына  алып  келеді.

ҚР  саяси  партиялардың  институционалдануы  өзара  байланысты  екі  бағытта:  Конституцияға  негізгі  қағидаларын,  олардың  мәртебесін  енгізу  арқылы  және  саяси  партиялар  туралы  арнаулы  заңдарды  қалыптастыру  жолымен  жүзеге  асырылады.

ҚР  Конституциясының  5-бабы  саяси  партиялардың  негізгі  қағидаларына  арналған.

Қоғамдық  бірлестіктердің  конституциялық – құқықтық  мәртебесі.

Бірлесуге  бостандық  құқығы  Қазақстан  адамдары  мен  азаматтарының  аса  маңызды  конституциялық  құқықтарының  бірі  болып  табылады.  ҚР  заңдары  бойынша  Конституцияға,  мемлекет  заңдарына  қайшы  келмейтін,  олардың  ортақ  мақсаттарын  жүзеге  асыру  үшін  құрылған  саяси  партиялар,  кәсіптік  одақтар  және  азаматтардың  басқа да  бірлестіктері  қоғамдық  бірлестіктер  деп  танылады.  ҚР  қоғамдық  бірлестіктер  азаматтардың  саяси,  экономикалық,  әлеуметтік  және  мәдени  құқықтары  мен  бостандықтарын  жүзеге  асыру,  белсенділігі  мен  өзіндік  қызметін  дамыту,  кәсіби  және  өзі  құмартқан  мүдделерін  қанағаттандыру,  ғылыми,  техникалық  және  көркем  шығармашылығын  дамыту,  адамдардың  өмірі  мен  денсаулығын  қорғау,  қоршаған  табиғи  ортаны  қорғау,  қайырымдылық  іс-шараларға  қатысу,  мәдени  – ағарту,  спорттық  сауықтыру  жұмыстарын  өткізу,  тарихи  және  мәдени  ескерткіштерді  қорғау,  патриоттық  және  гуманисттік  тәрбие,  халықаралық  ынтымақтастықты  кеңейту  және  басқа  мақсаттарда  құрылып,  жұмыс  істейді.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!