ҚР –ның конституциялық-құқықтық мәртебесі

Әлемдегі  бүкіл  ілім  бір  пікірде:  мемлекет  саяси  институт  болып  табылады.  Бірақ  мемлекеттің  мәнінен  сипаттама  берілгенде  мүлдем    кереғар  пікір  айтылды.  Марксизм  ілімі  бойынша,  мемлекет – қоғамның  антогонистік  таптарға  жіктелуінің  көрінісі  және  ол  алпауыттардың  (қанаушылардың)  үстемдік  етуінің  қаруы  деп  есептеледі.  Басқа  тұжырымдама  мемлекетті  таптармен  байланыстырмайды,  ол ортақ  мақсатты – “ортақ  игілік”  жетістіктеріне  жетуді,  мемлекет  пен  халық,  ұлт,  әлеуметтік  топтардың  өзара  қатынастарын  орнықтыруды,  реттеуді  көздейді  дейді.  Егер  мемлекет  ұғымына  тарихи  тұрғыдан  келсек,  онда  аталған   тұжырымдамалар  бірін-бірі  теріске  шығармайды.

Қазіргі  Қазақстан мемлекеті – ерекше  тарихи  оқиғалардың  жемісі.  1971 жылғы  Қазан  социалистік  революциясынан  кейін  Қазақстан  аумағында  саяси  автономия  – Қазақ  автономиялық  социалистік  республикасы  құрылды.  1936 жылы  Қазақ АСР-ы  Қазақ  одақтас  республикасы  болып  қайта  құрылды.  Қазақ  одақтас  республикасы  1937  жылғы  Конституция  бойынша  жұмысшылар  мен  шаруалардың  социалистік  мемлекет  дегеніміз  республикадағы  барлық  ұлттық  жұмысшыларының,  шаруаларының  және  интеллегенциясының,   еңбекшілерінің  еркін  білдіруші”  деп  жазылады.  Айтылғаннан  көрінгендей,  Қазқақстан  КСРО -ның  құрамындағы  мемлекет.  Одан  әрі  Қазақстан  мемлекетінің  таптық  мәні  баяндалды.

Қазақстан – демократиялық  мемлекет  ретіндегі  сипаттамасы  ҚР  Конституциясының  көптеген  бөлімдерінің  мазмұнынан  туындайды.  Сонымен  бірге,  формальды  демократияның да,  нақты  демократияның  да,  яғни  мүмкіндігі  жан-жақты  кепілдіктермен  қамтамасыз  етілген  демократияның  да  болуы  мүмкін.  Қазақстан  мемлекетінің  демократиялық  сипаты  конституциялық  принциптеріде  белгіленеді.  Мемлекет  басшысының,  Парламенттің,  жергілікті  өкілетті  органдар  депутаттарының  сайланбалылығы  мемлекетті  ұйымдастырудың  негізі  боларлық  принциптерінің  бірі  болып  табылады.  Демократиялық  мемлекет  қызметінің  тағы  бір негіз  боларлық  принциптерінің  бірі-мемлекет  өміріндегі  маңызды  мәселелерді  демократиялық  әдістермен  шешу.  Бұған,  атап  айтқанда,  референдум  өткізу,  Парламентте  дауыс  беру    тәртібі  жатады.

Қазақстан  мемлекетінің  демократиялығы  Конституцияның,  тұтас  алғанда  халықтың,  әлеуметтік  және  ұлттық  азшылықтың  мүдделерін,  жекелеген  адамдардың  заңды  мүдделерін қорғауға  тілек  білдірген,  ынталы  және  қабілетті  өкілдерін  өкілетті  органдарға  ұсынып,  сайлауға  мүмкіндік беретін  демократиялық  нормаларды      белгілеумен  көрінеді.

Қазақстан  егеменді  мемлекет  –    Ұлттық  және   халықтық  егемендіктің  орнығуы  мемлекет  демократиялығының   көрінісі  болып  табылады.

Ұлттық  егемендік  ұлттың  өз тағдырына  өзі  ие  болуынан,  мемлекеттік  экономикалық  және  рухани  салаларда  өзін-өзі  тануынан  көрінеді.  Қазіргі  Қазақстан  жағдайында  ұлттық  егемендіктің өз  ерекшелігі  бар.  Мәселе  мынада,  Қазақстанда  бір  ғана  ұлт – сандаған  жылдар   бойы  өз аумағында  тұрып  келе  жатқан  және  осында  ұлт  ретінде  қалыптасқан  қазақ  ұлты.  Көптеген  елде  және  бірнеше  миллион  қазақ  диаспорасы  тұрғанымен,  әлемдегі  ешбір  елде  қазақ  ұлты  жоқ.  ҚР  1995 жылғы  Конституциясы  осы – “байырғы  қазақ  жерінде  мемлекеттілік  құрып  отырған”  “Кіріспе)  тарихи  фактіні  таныды  және  оны  орнықтырды.  Бұдан  қазақ  ұлты  мемлекеттілігін  құруға  құқылы  екендігі  табиғи  түрде  туындайды.  Және  мұндай  тану  ҚР  мемлекеттік   тәуелсіздігі  туралы Заңындағы,  сияқты  ҚР  1993 жылғы  Конституциясында  да  жарияланды.  Алайда,  Қазақстанда  тұратын  халықтың  жартысынан  астамын  басқа  ұлттың  өкілдері  құрайды.  Санының  көптігіне  қарамастан  оларда  ұлттық  белгілер  жоқ.  Мысалы,  Қазақстанда  сан  жағынан  көп  орыстар,  украйндар,  өзбектер,  корейлер,  ұйғырлар және  тағы  басқалары  тұрады.  Осы  этникалық  топтардың  ықылым  заманнан  тиісінше  өз  ұлттары  тұратын  байырғы  отандары  бар,  бірақ  олар  ҚР  азаматы  болып  табылатындықтан,  оларға    мемлекеттік  салада  өзін-өзі  тануына құқық  берілген.

Қазақстанда құқықтық мемлекеттің қалыптасуы. Дербес даму жолына түскен Қазақстан бірден құқықтық мемлекет идеясын қабылдады. “Қазақстан Республиасының тәуелсіздігі туралы” Конституциялық заң оны “тәуелсіз, демократиялық және құқықтық мемлекет” деп жариялады. Жоғарыда айтылғандай, әкімшіл-бұйрықшыл басқару жүйесінің құлап, демократиялық саяси институттардың қалыптаса бастауына орай, Қазақстанды демократиялық мемлекет деп есептеуге болады.

Мемлекеттің бірінші принципі заңның жоғары тұруы, оның қоғам өміріндегі үстемдігі болып табылады. Қоғам өмірінің маңызды бағыттары тікелей заң арқылы реттелуі тиіс. Қазақстан Республикасының Конституциясы заң шығару органдарын, міне осыған бағыттайды.

Құқықтық мемлекеттің тағы да маңызды факторларының бірі – заң талаптарын орындауға барлық мемлекеттік органдардың, лауазымды адамдардың бірдей міндеттілігі.  Заңдар, ең алдымен мемлекеттен, оның органдарынан бастау алады. Сондықтан мемлекеттің өзі заң талабынан орнындауға бірінші кезекте міндеттенеді.

Құықтық мемлекеттің қалыптасуында заң ережелерін мемлекеттің, оның органдарының ижәне лауазымды адамдардың орындауының айрықша мәні бар. Құқықтық мемлекет – құқық қалыптасатын, көптеген заңдар қабылданатынғана мемлекет емес. Құқықтық мемлекет сонымен бірге, мемлекеттік органдардың және мекемелердің қызметі түбірімен қабылданған заңдарға негізделген мемлекет. Лауазымды адамдардың, мемлекеттік органдардың, тіпті мемлекеттің қолданылып жүрген ережелерді. Бұзуы тұтас алғанда сол мемлекеттің өзін ауыр зардаптарға ұшыратады.

Азаматтардың заңды мүлтіксіз орындауы құқықтық мемлекеттің маңызды принципі болып табылады. Ол үшін азаматарың құқықтарын, бостандықтарын, міндеттерін белгілейтін заңарды, басқа да нормативтік  актілерді жақсы білуі керек. Ол үшін Қазақстан Республикасы Конституциясы барлық заңдардың жариялануына жағдай жасайды: азаматтардың құқықтарына , бостандықтары мен міндеттеріне атысты нрмативтікқұқыцқтық актілердің ресми жариялануы роардың қолданылуына қолайлы жағдай жасау деген сөз.

Қазақстан – әлеуметтік мемлекет ретінде қалыптасу процесінде.

“Әлеуметтік мемлекет” ұғымы соғыстан кейінгі жылдардағы саяси ілімде адам құқығы жөнінде, еңбекке қабілеттілерді жұмысқа орналастыру жөнінде, денсаулық сақтау, әлеуметтік қамсыздандыру жүйелерін құру жөнінде, тұрмысы төмендерді қолдау, жанжалмен, қылмыскерлікпен және тағы басқаларымен күрес жөнінде қамқоршы болуды білдіретін әлеуметтік саясатты жүзеге асыруға қабілетті шартты түрде тұрақты және дамыған экономикасы бар қазіргі демократиялық үлгідегі мемлекетті  білдіреді. Кез келген мемлекет – “әлеуметті” болғандықтан “әлеуметтік мемлекет” термині шартты ұғым.

Қазақстан Республикасы Конституциясының 1 – бабында Қазақстанның зайырлы мемлекет болып табылатындығы айтылған.  Қазақстан мемлекетінің зайырлық сипаты онда ресми, мемлекеттік діннің болмайтындығынан – көптеген діни уағыздың  бір де бірінің міндетті немесе басым болып танылмайтындығынан көрінеді. Конституцияға сәйкес діннің канондары мен парыздары, Қазақстандағы діни бірлестіктер  мемлекеттің саясатына, мемлекеттік құрылысқа, емлекеттік органдардың және оның лауазымды адамдарының қызметіне ықпал етпеуі тиіс. Қазақстан мемлекетінің зайырлық сипаты діни бірлестіктердің мемлекеттен бөлінуімен сипатталады. Бұл сонымен бірге мемлекет органдарының діни бірлестіктердің қызметіне заңсыз араласуға, сондай-ақ діни бірлестіктерге мемлекеттік органдардың қызметін жүктеуге жол бермеу қажеттігін білдіреді. Оның үстіне мемлекет діни бірлестіктерді қаржыландырмауы тиіс.

Діни бірлестіктердің жарғысы республиканың әділет органдарында тіркеледі. Діни бірлестіктердің жарғысын тіркеген мемлекеттік орган олардың өздерінің жарғыларын сақтауын қадағалайды. Бұл орган бірлестіктер органы басшыларынан қабылдаған шешімдері туралы түсінік талап етуге,   діни бірлестіктер өткізетін шараларға қатысу үшін ондаөзөкілдерін жіберуге, жарғының сақталуына қатысты мәселелер бойынша олардың мүшелерінен түсініктеме алуға құқылы.

Қазақстандық біртұтастық проблемалары.

Қазақстандық біртұтастықтың аяғынан тұру тарихы РКФСР Халық комиссарлары кеңесінің 1919 жылғы 10 шілдедегі “Қырғыз аймағын басқару бойынша революциялық комитет туралы” Декреті қабылданған сәттен басталады. Онда: “Мүмкіндігінше қысқа уақытта шақырылатын жалпы қырғыз съезі шақырылғанға және Қырғыз аймағының автономиясы жариялағанға дейін осы аймақты басқару үшін жоғары әскери- азаматтық басқарма шоғырландырылатын революциялық комитет құрылады” деп жазылды.

РКФСР БОАК және ХКК- нің 1920 жылғы 26 тамыздағы “Автономдық Қырғыз Кеңес Социалистік Республикасын құру туралы” Декретімен  РКФСР бір бөлігі ретінде Қазақ АКСР құрамына бұрынғы әкімшілік шекараларында Семей, Ақмола, Торғай, Орал облыстары, Маңғыстау уезі, Астрахан губерниясының бір бөлігі кірді. Қазақ АКСР басқару органдары болып Қазақ АКСР ОАК және  Халық комиссарларының кеңесі мен жергілікті депутаттар кеңестері танылды. Сонымен, Декрет біртұтастық құрылыстың екі аса маңызды белгісін: 1) Республика аумағын әкімшілік бірлітерге бөлуді; 2) жоғары және жергілікті үкімет билігі органдарын түзуді бекітті.

Қазақстан Республикасының 1991 ж. 16 желтоқсандағы “Мемлекеттік тәуеліздік туралы” Заңы  мемлекеттік құрылыс нысаны туралы мәселе соқпады. Онда тек қазақ ұлтының өзін тану құқығы және  азаматтық қоғам мен құықтық мемлекет құруға бел байлауы туралы айталды. Осы ереженің  өзінде-ақ қазақстандық мемлекеттің біртұтас құрылысын сақтап қалу идеясы болды. Қазақстан Републикасының 1993 ж. Конституциясы Конституциялық құрылыс негіздерінде 1-тармақта: Қазақстан – демократиялық, зиялы, және унитарлық мемлекет деп мәлімдеді. Конституцияда Қазақстан Республикасының кңістігі әкімшілік- аумақтық бірліктерге бөлінеді деп көрсетілді.

Қазақстан Республикасының 1995 ж. Конституциясы Қазақстан мемлекетінің біртұтас нысанын бекітті де осы мәселеге “нүкте” қойды. Конституцияда Қазақстан Республикасы президенттік басқару нысанындағы біртұтас мемлекет болып табылады деп жарияланады.

Қазақстан Республикасының Конституциясы қазақстандық біртұтастықтың құқықтық негізін белгіледі. Мемлекеттің бір тұтас құрылысы принциптерін бекітетін Конституция ережелерінің принципиалдық мәні бар. Бұл принциптерге:

  • аумақтық тұтастық, оның бірлігі;
  • мемлекеттік билік органдары жүйесінің бірлігі;
  • жүргізу мәністерін және өкілеттіктерді жоғарғы мемлекеттік билік органдары мен жергілікті мемлекеттік билік органдарының арасында бөлу;
  • ішкі және сыртқы егеменіктің біртұтастығы;
  • біртұтас конституциялық және жалпы заңдылық;
  • біртұтас ұлттық құқық жүйесі;
  • біртұтас азаматтық.

Азақстанның ауматық тұтастығы тарихи қалыптасқан.

Қазақстандық біртұтастықтың маңызды принципі ішкі және сыртқы егемендіктің біртұтастығы болып табылады. Федеративтік мемлекетте егемендік іші және сыртқы болып бөлінеді.  КСРО – да одақтықреспубликалар формальды түрде егеменді мемлекеттер болып саналады. 1978 ж. Қазақ КСР Конституциясында Қазақстан мемлекеті егеменді мемлекет болып табылады деп жарияланды. Ұйымдастырушылық тұрғыдан бұл Қазақ КСР сыртқы істер министрлігінің болуынан (іс жүзінде ол одақтық- республикалық болды, демек, дербес қызмет ете алмайтын), ал құқықтық тұрғыдан – формалдық халықаралық қатынастар субъектісі ретінде бой көрсету құқығының болуынан көрінді. Іс жүзінде Қазақ КСР егемендік сипаты жөнінде тек теориялар жасау ғана мүмкін болатын. Бұл жағдай КСРО ыдырағаннан кейін өзгерді.

Қазақстан біртұтастығының келесі бір принципі – біртұтас ұлттық құқықтық жүйе қалыптастыру. Бұл біртұтастық қолданыстағы құқықтың белгіленуі берілетін Конституцияның өзінде қаланған. Қазақстан Республикасында қолданылатын құқық Конституцияның, соған сай келетін заңдардың, өзге де нормативтік құқықтық актілердің, Республиканың халықаралық шарттық және өзге де міндеттемелерінің, сондай-ақ Республика Конституциялық Кеңесінің және Жоғарғы Соты нормативтік қаулыларының нормалары болып табылады.

Жоғарғы Сотының нормативтік қаулылары Конституция мен заңдардың негізінде қабылдануға тиіс және белгілі бір шамада олардың нормаларын дұрыс қолдану тұрғысынан ұлттық құқық жүйесін байытады. Конституциялық Кеңестің қаулылары болса тек Конституция негізінде қабылданады, және де негізінен оның нормаларын,  принциптерін, идеяларын түсінедіреді. Тек аталған мағынада ғана Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесі мен Жоғарғы Сотының қаулылары қолданыстағы құқықтың көздері болып табылады.

 

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!