Қазақстан Республикасының саяси-партиялық жүйесі

Әлемдегібүкілілімбірпікірде:мемлекетсаясиинститутболыптабылады.Бірақмемлекеттіңмәнінесипаттамаберілгендемүлдемкереғарпікірайтылады.Марксизмілімібойынша, мемлекет – қоғамныңантогонистіктаптарғажіктелуініңкөрінісіжәнеолалпауыттардың(қанаушылардың)үстемдікетуінің қаруыдепесептеледі.Басқатұжырымдамамемлекеттітаптар менбайланыстырмайды,олортақмақсатты – “ортақигілік”жетістіктерінежетуді,мемлекетпенхалық,ұлт,әлеуметтіктоптардыңөзарақатынастарынорнықтыруды,реттеудікөздейдідейді.Егермемлекетұғымынатарихитұрғыданкелсек,ондааталған тұжырымдамаларбірін-бірітеріске шығармайды.

ҚазіргіҚазақстанмемлекеті – еркшетарихи оқиғалардыңжемісі.1917 жылғыКонституциябойыншажұмысшыларменшаруалардыңсоциалистікмемлекетіболыпесептелді.ҚазақАСР-ның1978 жылғыКонституциясында“бүкілхалықтықсоциалистікмемлекетдегенімізреспубликадағыбарлықұлттыңжұмысшыларының,шаруаларыныңжәненителлегенциясының,еңбекшілерініңеркінбілдіруші”депжазылды.Айтылғаннанкөрінгендей,ҚазақстанКСРО-ныңқұрамындағымемлекет.ОданәріҚазақстанмемлекетініңтаптықмәнібайндалды.

  1. ҚР Конституциясыбойыншасаясибилікмемлекеткеберілген.Олсаясикөпқырлылықты тануаясындажүзегеасырылады.Мемлекеттіңқоғамдықбірлестіктердің,оныңішіндесаясипартиялардыңісінезаңсызараласуынажолберілмейді.Мемлекетсаяси жәнеөзгеқоғамдықинституттардыңқызметінеараласпауарқылы,олардыңқалыптыжұмысістеуінежағдайжасайды.СоныменбіргеКонституциядамемлекеттікоргандарғасаясижәнебасқақоғамдықинституттартарапынанболатынтерісәрекеттердің жолынкесуөкілеттігіберілген.Мемлекеттікоргандармемлекеттіңқауіпсіздігінбұзуға,әлеуметтік,нәсілдік,ұлттық,дінитектік-топтықжәнерулықалауыздықтықоздатуғабағытталғансаяси,сондай-ақжалпықылмыстықсипаттағықылмыстыәрекеттердіболдырмауытиіс.
  2. Қазақстан мемлекетіэкономикалыққызметтіде жүзегеасырады.Біріншіден,мемлекеткемемлекеттікменшікпенбіргежекеменшіктідеқорғаужүктеледі.Меншіктіңбарлықнысандарынкімніңтарапынанболсынзаңсызараласушылығынанқорғайотырып,мемлекетолардыпайдалану,кеңейтуүшінқолайлыжағдайжасайды.Жержәнеоныңқойнауы,өсімдіктерменжануарлардүниесі, басқа датабиғиресурстармемлекетменшігіндеболады.Мемлекетаталғанэкономикалыққатынассаласынтікелейбасқаруменреттеудіжүзегеасырады.
  3. Қазақстан мемлекетіқұқықтықнегіздеріКонституцияғаенгізілгенәлеуметтікқызметтіжүзегеасырады.ҚРКонституциясынасәйкесадам,оныңөмірі,құқықтарыменбостандықтарымемлекеттіңеңқұндықазынасыболыптабылады.Қаталэкономикалықдағдарысқақарамастанмемлекетөзқызметінбірте – біртежолғақойыпкеледі. Білімберу,денсаулықсақтау,әлеуметтікқамсыздандыру,ғылым,мәдениетжәнебасқасалалардыңмемлекеттікбағдарламаларыжасалуда.ҚоғамүшінқолайсызжағдайқалыптаспауыүшінҚазақстанмемлекетіәр түрліұлттықтоптардың,еңбекпенкапиталдыңарасындағықатынастардыреттеугеүлкенназараударады.

Мемлекеттіліктіңқалыптасу,экономикалықдағдарысты жою,қатынастыңәлемдікжүйесінекірудеңгейінеорайбұлқызметтіңөрісікеңейіп,күрделіленетүсетінболады.

ІІ- сабақ.

  1. Қазақстандағы негізгі саяси партиялар

ҚР саясипартияларытуралыЗаңындасаясипартияларұғымыберіледі.СаясипартиялардепҚРазаматтарыныңмемлекеттікбилікті жүзегеасырудаолардыңсаясиеркінбілдіріп,жариялауғаөздерініңөкілдерінқатыстыруарқылыықпалететінеріктітүрдегібірігуітанылады.Саясипартияларқоғамныңсайсиөмірінеқатысу,азаматтардыңсаясиеркінқалыптастырып,жүзегеасыруғажәнезаңдакөзделгентәртіппенмемлекеттікбилікоргандарынқалыптастыруғақатысуүшінқұрылады.

Әр түрлісаясипартиялардыңпайдаболуы,олардыңқоғамдағыролініңөсуі,олардыңқызметініңнысандарыменәдістерініңкүрделіленуіолардыңқұқықтықинститутқаайналуынаалыпкеледі.

ҚРКонституциясының5-бабысаясипартиялардыңнегізгіқағидаларынаарналған.

  1. Идеологиялық жәнесаясиәралуандықтануәр түрліидеологияғанегізделгенәртүрлісаясипартиялардыңпайдаболуыүшінконституциялықнегіздердіңжасалғандығынбілдіреді.Сөйтіп,өздерініңқызметінөзидеологиясынанегіздейтінсаясипартияларконституциялықтұрғыданзаңдыболыптабылады.
  2. Саяси партиялардербессаясипартияларболыптанылады.Басқашаайтқанда,саясипартиялармемлекеттік органдарғақосылыпкетпейді,олармемлекеттікоргандардантәуелсізжұмысістейді.Осыконституциялық қағиданыңайрықшамаңыздымәні баролмемлекеттік партияғаайналып,соларқылымемлкеттіңтүбінежеткенКеңесОдағы Коммунистікпартиясыныңтарихитерістәжірибесіненалынғантағылыміспеттес.МемлекетпенсаясипартиялардыңқосылыпкетуінежолбермеуүшінКонституциямемлекеттікоргандардасаясипартияларұйымдарынқұруғатыйым салады.
  3. Конституция барлықсаясипартиялардыңзаңалдындатеңдігінбелгілейді.Бұлбірде – бірпартияғаерекшежағдайтудырылмайтынын,артықшылықтар берілмейтінінбілдіреді.Бірақмұндайжағдайдаоларғабасқапартиялардыңалдындақайсыбірартықшылықтарберілуітуралыталаптардыбілдіругенегізболыптабылмайды.БарлықсаясипартиялардаКонституцияны,саясипартиялартуралызаңдарды сақтауытиіс.
  4. Конституция мемлекеттіксаясипартиялардыңісінеараласуғатыйымсалады.СаясипартиялардыңКонституциясында,саясипартиялартуралызаңдардакөзделгенжәнебекітілгенмәртебесінбұзатындайәрекеттерімемлекеттің,оның органдарыныңзаңсызараласуыдептүсініледі. ЕгероларКонституцияға,заңдарға сәйкесәрекететсе,ондаолмемлекеттіңсаясипартиялардыңісінезаңсызараласуыболыпесептелмейді.
  5. Конституцияда саясипартияларғамемлекеттікоргандарқызметінжүктеугежолберілмейтіндігібелгіленген.КСРО – ның1977 жылғыКонституциясықоғамныңсаясижүйесінің,мемлекеттікұйымдарыныңнегізіКоммунистікпартиядептаныдыОсыконституциялықидеяұдайыжүзегеасырылады. Аталғанқағиданыңайғағыжергіліктіөзін – өзібасқаруоргандарыныңжергіліктімемлекеттікоргандарданбөлінуіболыптабылады.
  6. Конституция саясипартиялардымемлекеттікқаржыландыруынатыйымсалады.Саясипартияларменұйымдарөздерініңқаржысымен,ҚРазаматтарыжәнезаңдытұлғаларбөлгенқаржыменөмірсүрежәнеқызмететеалады.Қазақстанныңсаясипартияларышетелдікзаңдытұлғаларменазаматтардан,шетмемлекеттерменхалықаралықұйымдардан қаржылайжабдықтаралмауытиіс.СондықтанҚазақстанныңсаясипартияларын шетелдікұйымдарментұлғалардың,шетмемлекеттердіңқаржыландырумемлекеттіңегемендігіненұқсанкелтіруімүмкін.
  7. Конституцияның мақсатыменәрекеті – конституциялыққұрылыстыкүштепөзгертуге,республиканыңтұтастығынбұзуға,мемлекеттіңқауіпсіздігіненұқсанкелтіруге,әлеуметтік,нәсілдік,ұлттықдіни,топтық – тектікжәнерулықалауыздықтықоздыруғабағытталғансаясипартияларқұруғажәнеолардыңқызметінетыйымсалу.
  8. Конституция ҚРбасқамемлекеттердіңсаясипартияларыныңқызметінежолберілмейтіндігінбелгілейді.БасқамемлекеттердіңсаясипартияларыныңқызметінежолбермеуҚРегемендігіментәуелсіздігін қамтамасызетудентуындайды.
  9. Конституция саясидінинегіздегіқызметінетыйымсалады.Аталғанконституциялыққағиданыңекіжақтымәнін түсінгенжөн.ҚР1996 жылғы2-шілдедегі“ саясипартиялартуралы”Заңысаясипартияларқұрудыңқұқықтықнегіздерін,олардыңқұқықтарыменміндеттерін,қызметкепілдігінбелгілейді,саясипартиялардыңмемлекеттікоргандарменжәнебасқаұйымдарменқатынастарынреттейді.
«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!