“ҚР конституциялық құқығы” – құқықтың және заң ғылымының бір саласы

Қонституциялық құқық – ҚР  құқық  жүйесі  салаларының  бірі.  Ол  өзінің  ішкі тұтастығымен  сипатталатын  құқықтық  нормалар  жүйесін  білдіреді және басқа  құқық  жүйесінің  нормаларынан  ерекшеленеді.  Ішкі  тұтастық  конституциялық  нормалардағы  қоғамдық  қатынастардың  ерекшеліктерімен  белгіленетін,  солар  арқылы  реттелетін  жалпы  белгілердің  болатындығын  білдіреді.  Конституциялық  құқық  нормалармен  реттелетін  қоғамдық  қатынастар  оның  пәнін  құрайды.

Конституциялық  құқық  пәнінің  өзіндік  ерекшеліктері  бар.  Конституциялық  құқық  нормаларымен  реттелетін  қоғамдық  қатынастар  мемлекет  және  қоғам  құрылымының  негізін  құрайды  және  мемлекеттік  биліктің  жүзеге  асуымен  тікелей  байланысты  жүргізіледі.

Конституциялық  құқық  пәнін  түсіндірудің  теориялық,  сондай-ақ  практикалық  мәні бар.  Онсыз  конституциялық  құқықтың  нормалары  мен  институттарына  тән  мәнін  дұрыс  түсінуге  болмайды,  олардың  құқықтық  реттеудегі  мәні  мен  ролін  ашып  көрсету,  құқықтық  жүйедегі  орнын  анықтау  мүмкін.  Емес.  Конституциялық  құқық  пәнін  білмейінше  оның  нормаларын  қолдану  саласын  да  анықтау  мүмкін емес.  Өйткені,  нақты  құқықтық  әрекеттерді  талдау  кезінде,  ең  алдымен  қай  саланың  нормасын  қолдану   қажеттігін  анықтап  алу  керек.  Ал  ол  үшін,  реттеудің  нысаны  болып  табылатын  қоғамдық  қатынастар  сипатын  белгілеу  қажет.

Конституциялық құқық, тұтас алғанда құқықтың реттеу әдістері деп аталатын белгілі бір әсідер мен әдістердің көмегімен мемлекетік және қоғамдық қатыастарды реттейді. Конституциялық- құқықтық қатынастарды реттеу үшін төмендегідей: 1) міндеттеу әдісі; 2) тыйым салу әдісі; 3)рұқсат ету әдісі; 4)тану әдісі қолданылады.

Міндеттеу әдісі мемлекеттік органға сияқты, жеке тұлғаларға да қатысты, олардың барлық қызмет саласында қолданылады.

Конституциялық құқықта тыйым салу әдісі де кең қолданылады. Бұл әдәс, көбіне мемлекеттік органдарға, қоғамдық құрылымдарға  қатысты қоданылады.

Конституциялық құқы демократияның шынайы көрінісі болып табылатын рұқсат ету әдісін де кең қолданылады. Мұндай әдіс көп жағдайларда адамның және азаматтың мәртебесін белгілеу үшін қолданылады.

ҚР конституциялық құқығы, құқықтық ркттеудің тағы бр әдісін – тану әдісін қолданады.

 

  1. Конституциялық құқықтың бастаулары мен жүйесі.

Құқық  ғылымында  құқықтың  заңдық  бастаулары  ұғымы  қалыптасқан.  Бұл  орайда  құқықтың  бастаулары  ретінде  құқық  нормалары  көрініс  беретін  нысандар   ұғынылады.  Құқықтық   нормалар  нормативтік  құқықтық  актілерде  белгіленеді.  Қазақстан  Республикасы  Конституциясында  құқық  бастауларын  анықтауға  қатысты  бірқатар  ерекше  белгілер  бар.  Біріншіден,  Конституцияда  құқық  нысандары  (бастаулары)  аталады.  “ҚР  қолданылатын құқық  Конституцияның,  соған  сай  келетін  заңдардың,  өзге  де  нормативтік  құқықтық  актілердің,  халықаралық  шарттың  және  өзге де  Республиканың  міндеттемелерінің,  сондай-ақ  Республика  конституциялық  Кеңесінің  және  Жоғарғы  Соты  нормативтік  қаулыларының  нормалары  болып  табылады”  (ҚР Конституциясы  4-бабының  1-тармағы).

Көрсетілген конституциялық қағида құқық бастауларын жалпылай сипаттайды. Конституцияда көрсетілген  нормативтік құқықтық актілердің нысандарының бәрі брдей оның бастаулары болып табылмайды. ҚР Конституциялық құқығының негізгі қайнар көзі, тұтас алғанда, Конституция болып табылады. Ұлттық құқықты қалыптастырудың қайнар көзі ретінде тек Конституцияның құқықтық нормалары ғана емес, сондай-ақ оның басқа да элементтері: принциптері, жалаң қағидалары, міндеттер мен мақсаттары да қызмет етеді.

Мемлекет  және  оның  органдары  қызметінің  негізіне  алына  бастаған  бұрын,  ол  принциптер  әр  мемлекеттік  органның  ерекшеліктері  ескеріле  отырып,  тиісті  нормативтік  құқықтық  актілермен  бекітілуі  тиіс.

Конституцияның  құқықтық  нормалары  сала  ретінде  конституциялық  құқықтың  тура  және  қайнар  көзі  болып  табылады.  ҚР  Конституциясының  құқықтық  нормалары  қалайша  құқықтың  қайнар  көзі  ретінде  сипатталады?

  1. ҚР  Конституциясында  бүкіл  конституциялық  заңдардың  негізі  болып  табылатын  құқықтық  нормалар  орнықтырылады.  Басқаша  айтқанда,  Конституцияның құқықтық  нормалары  конституциялық –  құқықтық  қатынастарды  реттейтін  барлық  нормативтік  құқықтық актілерді  қалыптастыру  мен  дамытудың  негізі  болып  табылады.
  2. ҚР Конституциясының  құқықтық  нормалары  мемлекет пен  қоғам  өмірінің  барлық  салаларын:  саяси,  экономикалық,  әлеуметтік,  мәдени  салаларды  қамтиды.  Әрине,  Конституцияның  құқықтық  нормалары  аталған  салалардағы  қоғамдық қатынастарды  егжей-тегжейлі  және  жан – жақты  реттемейді.  Ол  тек  қоғамдық  қатынастардың  мәнді,  басты  бағытарын  ғана  реттейді.  ҚР  Конституциясының  құқықтық  нормалары  құқықтың  басқа  салаларының  құқықтық  нормаларынан  осынысы мен  ерекшеленеді.
  3. Конституциялық құқықтың  басқа  бастауларымен  салыстырғанда ҚР  Конституциясының   жоғары  заңдық  күші  бар  және  Қазақстанның  барлық  аумағында  қолданылады.  ҚР  қабылдаған  заңдар  және  оған  қайшы  келмеуі  тиіс.  Егер  олар  Конституцияға  қайшы  келсе,  онда  олар  заңсыз  деп  танылады  және  қолдануға  жатпайды.  ҚР  Конституциясында  оның  қағидаларының  жоғары заңдық  күшін  қамтамасыз  етудің  кепілдігі  белгіленген.
  4. ҚР Конституциясының    тек  конституциялық  құқықтың  ғана  емес,  сондай-ақ  құқықтың  басқа  да  салаларының  бастауы  ретіндегі  мәні  мынада,  онда  халықтың  мемлекеттік  еркі,  олардың  құқықтық  демократиялық  мемлекет  құру,  дүниежүзілік  қауымдастыққа  оның  тең  құқылы  мүшесі  ретінде  қосылу  жөніндегі  табандылығы  тікелей  көрініс  тапқан.
  5. Конституция  құқықтың  басқа   бастауларынан,  сондай-ақ  тек  мемлекеттің  ғана  емес,  сонымен  бірге  тұтастай  қоғамның  да  негізгі  заңы  екендігі мен  ерекшеленеді.  Басқа  нормативтік  құқықтық  актілер  қоғам  өмірінің  жекелеген  тараптарын  қамтиды.  Ал,  ҚР  Конституциясының   идея, принциптері,  құықтық  нормалары  бүкіл  қоғам  өмірінің  мейлінше  мәнді  бағыттарын  реттейді:  жекелеген  адамды,  азаматты,  қоғамдық  қызметтің  барлық  субьектілерін  (бірлестіктерді,  қозғалыстарды,  өзін-өзі  басқару  органдарын,  және  басқаларын)  қамтиды.
  6. Сондай-ақ,  Конституциялық  құқықтың  басқа  бастауларынан  өзгерістер  мен  толықтырулар  қабылдаудың  ерекше  тәртібін  белгілеуімен де  ерекшелінеді.  Мұндай  тәртіп  Конституциясының   мемлекет пен  қоғамның  негізгі  заңы  ретіндегі  және  олардың  тұрақтылығын  қамтамасыз  ету  қажеттігінен  туындайдын  мәнімен  сипатталады.
  7. ҚР Конституциясының    конституциялық  құқықтық  қайнар  көзі  ретіндегі  тағы  бір  өзіндік  қыры  – онда  оның  басқа  қайнарларының  нысандары:  конституциялық,  жай  заңдары,  Президенттің  нормативтік  жарлықтары  мен  қаулылары,  сондай-ақ  заңдық  күшінің  деңгейі,  қабылдау,  жариялау,  күшін  жою  тәртібі  көрсетіледі.

ҚР конституциялық құқының қайнар көзіне ҚР Президентінің нормативтік жарлықтары да жатады. Президенттің нормативтік жарлықтары үш топқа : 1)конституциялық заң күші бар жарлықтарға, 2)жай заң күші бар жарлықтарға, 3) заңға сәйкес нормативтік жарлықтарға бөлінеді. Әрине тәртіп бойынша, Президент өзінің заң шығармашылық қызметін заңға сәйкес нормативтік жарлықтар қабылдау жолымен жүзеге асырады. Парламент өзінің заң шығармашылық өкілеттігін Президентке берген жағдайда ол заңдық күші бар жарлықтар қабылдауға құқылы. Заңдық күші бар жарлықтардың заңдық күші ҚР Парламенті қабылдаған заңдардың заңдық күшімен тең.

Президенттің  нормативтік  жарлықтарының  бәрі  бірдей  конституциялық   құқықтың  қайнар  көзі  болып  табылмайды.  Ондай – жарлықтар  конституциялық  құқықтық  нормалардан  тұратын  нормативтік  жарлықтар.

ҚР Үкіметінің  нормативтік құқықтық  актілері  конституциялық  құқықтың,  конституциялық – құқықтық    нормалардан  тұратын  сала  ретіндегі  қайнар  көзі  болып  табылады.

 ІІ- сабақ.

  1. Конституциялық құқық ғылым саласы ретінде.

Конституциялық құқық құқықтық ғылымның бір саласы ретінде оқытылады. Ғылым ретінде конституциялық құқыққа өз пәні, өз бастаулары, оны оқып үйренуге өзіндік бағыт-бағдар тән. Ғылым конституциялық құқықты құқықтық ғылымның бір бөлігі ретінде қарастырғандықтан, ол салалық ғылымдардың қатарына жатады. Конституциялық құқық ғылымы конституциялық құқықтың қалыптасу, даму, қызмет ету заңдылығын зерттеуге бағытталған, конституциялық заңдылыққа сүйенетін негізгі ұғымдар мен санаттарды қалыптастырады және конституциялық құқықтық ғылым жүйесіндегі орны мен рөлін анықтайды. Конституциялық құқық ғылымы мемлекеттік басқару және мемлекеттік құрылыс нысандарын, Қазақстан мемлекеті тетігін (механизмін), мемлекеттік органдардың өзара қарым- қатынасының нысандарын, әдістері мен тәсілдерін зерттейді.

Аталған ғылым мәртебесі конститцциялық заң арқылы белгіленетін мемлекеттік органдардың қызметін зерттейді. Сөйтіп, бұл мемлекеттік органдар, әрине оқшауланған күйде емес, олардың өзара байланысы деңгейінде зерттеледі. Мұнда, сондай- ақ конституциялық құқықтық нормалардың тиімділігі де қарастырылады. Конституциялық құқық ғылымы құқықтық нормалардың тиімділігін ғана қарастырып қоймайды, сонымен бірге қоғамдық қатынастардың құқықтық реттелу шегін объективті түрде зерттейді.

Конституциялық құқық ғылымы халық өкілдігі, ұлттық, халықтық және мемлекеттік егемендік, мемекеттік басқару мен құрылым, әкімшілік- аймақтық бөлініс нысандары сияқты кешенді проблемалардың тұжырымдамасын жасайды. Жергілікті өкілетті және жергілікті өзін-өзі басқару органдары жүйесі де осы ғылым зерттейтін пән. Ғылым сайлау жүйесіне демократияның қайнар көзі ретінде айрықша назар аударады. Аса маңыздылардың қатарына мемлекеттік органдардың ұйымдастырылуы мен қызметінің конституциялық принциптерін зерттеу жатады.

Ғылым “конституциялық құқық” деп аталғандықтан, оның негізгі бастауы – Конституция болып табылады. Ол конституцияның негізінде өзінің басты теориялық ережелерін қалыптастырады. Сонымен бірге жинақталып келіп конституциялық заңдылықты құрайтын: конституциялық заңдар, жай заңдар, Президенттің нормативтік жарлықтары, Үкіметтің қаулылары, жергілікті өкілетті органдардың шешімдері де конституциялық құқық ғылымының қайнар көздері болып табылады. Бұл- конституциялық құқық ғылымының нормативтік құқықтық қайнарлары. Конституциялық құқық ғылымының басқа бір бастауы – конституциялық-құқықтық нормаларды іс жүзінде жүзеге асыру. Нақ іс жүзінде зерттеу ғана конституциялық-құқықтық нормалардың сыртқы табиғатын ғана емес, сондай-ақ ішкі мәнін, қолданылу ақиқаттығын түсінуге де мүмкіндік береді. Конституциялық-құқықтық нормаларды нақ осылай кешенді зерттеу ғана ғылыми ілім, тұжырымдамалар , идеялар  туғызудың негізі болып табылады. Коеституциялық құқық ғылымының келесі бір қайнар көзі – отандық, сондай-ақ шетелдік ғалымдардың конституциялық құрылыстың философиялық, заңдық, саяси, әлеуметтік және басқа мәселелеріне арналған, осы салаға тікелей немесе жанамалай қатысты еңбектері.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!