Сот төрелігіне және жазалардың орындалу тәртібіне қарсы қылмыстар

Жаңа  Қылмыстық  кодекстің  қабылдауына  байланысты  бұрынғы кодекс  бойынша  қылмыс  болып  келген  кейбір  құрамдар:  жер  аударылған  орыннан,  еңбекпен емдеу  немесе  еңбекпен тәрбиелеу  профилакторийіннен  қашып  кету  (бұрынғы  Кодекстің  198-бабы), еңбекпен  түзеу  мекемелерінде,  тергеу  изоляторында,  тәрбие  еңбек  профилакторийлерінде  отырған  адамдарға  тыйым  салынған  заттар  заңсыз  беру  (ескі  Кодекстің 199-бабының 3-тармағы)  қылмыс қатарынан мүлдем  шығарылды.

Жаңа Қылмыстық  осы  тауарында  сот  төрелігінің  тиімді  жүзеге  асырылуын  қамтамасыз  ететін  көптеген  жаңа  нормалар  бар   (343,345,348,356,365-баптар).

Жаңа  Қылмыстық  кодексте  сот  төрелігіне қарсы  қылмыстардың  анықтамасы  берілген.

Қылмыстық  құқық  теориясы  бойынша  сот  төрелігіне  және жазалардың  орындалу  тәртібіне  қарсы  қылмыстар  деп-осы міндеттері  жүзеге  асыратын органдар  мен  лауазымды адамдардың,  жекелеген  азаматтардың  бірқалыпты,  заңды  қызметіне  қол  сұғатын  қасақана  іс-әрекеттерді  айтамыз.

Қылмыстың  топтық  обьектісі- сот  төрелігін  және  жазалардың  орындалуын  қамтамасыз  ететін  органдардың дұрыс қызметі  болып  табылады.

Обьективтік  жағынан  бұл  тұрғыдағы  қылмысар  әрекет  немесе  әрекетсіздік арқылы  жүзеге  асырылады.  Заңдылық  құрылысы  жөнінен  барлық  құрамдар  (тек  қана  ҚК-тің  357-бабында  көрсетілген-хатталған  немесе  иелік  етуге  тыйым  салынған  не   тәркілеуге  жататын  мүлікке  қатысты  заңсыз  әрекеттер  құрамына  басқасы) формальдық құрамға  жатады. Осыған  орай  осы  тауардағы  қылмыстар  нақты  қылмыс  құрамы  диспозициясында  көрсетілген  әрекет  немесе  әрекетсіздіктерді  істеген  сәттен  бастап  аяқтталған  деп  танылады.

Субьективтік  жағынан  алғанда  бұл  тараудағы  қылмыстар  тек  тіәкелей  қасақаналықпен   істеледі. Қылмыстық  ниет  және  мақсат  көптеген  қылмыс  құрамы  үшін  қажетті  элемент  болып саналмайды.

Қылмыстың  субьектісі  жай немесе  лауазымды  адамдар  болады.

Қылмыстың  субекьтісіне  қарай  талданып  отырған  қылмыстар  мына  төменде  көрсетілген  5 топқа  бөлінеді:

  • Әділсоттылықты жүзеге асыратын  органдардың  лауазымды  адамдарының жасайтын қылмыстар  көрінеу  кінәсіз  адамды  қылмыстық жауаптылыққа  тарту  (344-бап)
  • Заң бойынша әділсоттылықты  жүзеге  асыруға  жәрдем  беруге  шақырылған  адамдардың  жасайтын қылмыстары,  көрінеу жалған  сөз жеткізу  (351-бап).
  • Сотталғандар мен басқадай  қылмыстық-құқықтық  күштеу шараларын  өтейтіндердің  жасайтын  қылмыстары:  Бас  бостандығынан  айыру  орнынан,  тұтқындаудан  немесе  қамаудан қашу  (358-бап).
  • Сот әділдігіне  қарсы бақадай  адамдардың  жасайтын  қылмыстары:  Сот төрелігін  жүзеге  асыруға  және  алдын ала  тттергеу  жүогізуге  кедергі  жасау  (339-бап).
  1. Сот төрелігі органдардағы лауазымды адамдар мен жасалатын, сот төрелігіне қарсы қылмыстар

Әділсоттылықты жүзеге  асыратын органдардың лауазымд  адамдарының  жасайтын  қылмыстары.

Көрінеу  кінәсіз  адамды  қылмыстық  жауаптылыққа  тарту  (344-бап).

ҚК 344-бабында  көзделген осы  қылмысты  жасау  азаматтардың  конституциялық  құқығын  өрескел  бұзумен  бірге,  әділсоттылық  мүддесіне,  жәбірленушінің  заңды  құқықтары мен  бостандықтарына  қылмысты  қиянат  келтіре  отырып,  заңдылық  қағидасының  өрескел  бұзылуына  әкеп  соғады.

Қылмыстың  тікелей  обьектісі  прокуратура,  сот тергеу,  анықтама  және  басқа  да  осыларға  теңестірілген органдардың  дұрыс  қызметі.  Қосымша  тікелей  обьект  жәбірленушінің  заңды  мүдделері  (жеке  бостандығы,  ар-намысы,  адамгершілігі,  қызметтік  немесе  мүліктік  мүдделері).

Қылмыс  обьективтік  жағынан  алғанда  көрінеу  кінәсіз  адамды  қылмыстық  жауаптылыққа  тарту  әрекетін жүзеге  асыру  арқылы  сипатталады.

Қылмыс  субьективтік  жағынан  тікелей  қасақаналықпен  істеледі.  Ол  ттуралы  заңның  өзінде  көрінеу  кінәсіз  адамды  қылмыстық  жауапқа  тарту  деп тура  көрсетіліп  отыр.  Кінәлі  адамның  көрінеу кінәсіз  екенін  біле  тұра  өзінің  қызмет  өкілдігін  пайдалана  отырып,  оны  қылмыстық жауапқа  тартатынын  сезеді  және  соны  тілеп  істйді.

Қылмыстық  жауаптылықтан  көрінеу  заңсыз  босату  (345-бап)

Бұл  норма ҚР  жаңа  ҚК  жеке  құрам  ретінде  тұңғыш  рет  көрсетіліп  отыр.  Бұрынғы  кодекс  бойынша мұндай әрекеттер қызмет бабына қиянат  жасау  ретінде  сараланатын еді.  Бұл  тұрғыдағы  қылмыстың  қоғамға  қауіптілігі  орасан,  мұндай  әрекеттер  жауапсыздық сезімін  туғызумен  бірге,  қылмыспен  қарсы  күрес  шраларына  кесірін  тигізеді,  құқық  органы  қызметкерлерріне  ірікті  салып, олардың  беделін  аяққа  басады.

Қылмыстың  тікелей  обьектісі  прокуратура,  тергеу  және  анықтама  органдарының  дұрыс  қызметі,  қосымша  тікелей  обьект- жәбірленушінің  мүддесі.

Қылмыс   обьективтік жағынан  алғанда  прокурордың,  тергеушінің  немесе  алдын ала анықтауды  жүргізетін адамның  сезікті  немесе  қылмыс жасады  деп айыпталған  адамды қылмыстық  жауаптылықтан  көрінеу  заңсыз  босатуы  арқылы  сипатталады.  Бұл  қылмыс  тек  әрекет  арқылы – қылмыстық  істі  қорғаудан  бас тарту  немесе  қылмыстық  істі  қысқарту  туралы  тиісті  құжат  қабылдау  жолымен  жүзеге  асырылады.  Қылмыс осы  уақыттан  бастап  аяқталған  деп  танылады.

  1. Кәрінеу кінәсіз адамды қылмыстық жауаптылққа тарудың ұығымы мен белгіері

Көрінеу  заңсыз  ұстау,  қамауға   алу  немесе  тұтқында  ұстау  (346-бап)

Қылмыстық  кодекстің  346-бабында  екі  бірдей  қылмыс:

  • көрінеу заңсыз  ұстау;
  • көрінеу заңсыз  қамауға  алу  немесе  қамауда  ұстау үшін жауаптылық белгіленген.

Бұл  әрекеттердің  қоғамға  қауіптілігі  сол  ҚР  Конституциясында  көзделген  әркімнің  жеке  басының  бостандығына  құқығы (16-баптың 1-тармағы)  өрескел аяққа  басады.  Азаматты  ұстау, қамауға алу  немесе қамауда ұстау тек  қана  заңға  негізделіп  жүзеге  асырылуы  тиіс.

Қылмыстың тікелей  обьектісі-әділсоттылықтың мүддесі,  қосымша тікелей обьект- жәбірленушінің жеке  бостандығы,  азаматтардың басқадай  (мүліктік, тұрғын үй, ар-намысы)  мүдделері.

Қылмыстың обьективтік жағы  көрінеу  заңсыз ұстау, қамауға алу  немесе қмауда  ұстау әрекеттері  арқылы  жүзеге  асырылады.

Заңсыз  ұстау  деп  Қылмыстық іс жүргізу  кодексінде көзделмеген негіздер бойынша  адамды  еркінен  айырып, шара  қолдануды айтамыз.

Қылмыстық  іс жүргізу кодексінің талаптарына көрінеу қайшы  түрде  бұлтартпау шарасы  ретінде  қамауға  алуды  заңсыз  қамау  деп  түсінген жөн.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!