Коммерциялық және өзгеде ұйымдардың қызмет мүдделеріне қарсы қылмыстар

Бұрынғы  ҚК  мемлекеттік  немесе  мемлекеттік   емес  кәсіпорындардың, ұйымдардың  мекемелердің  қызмет  мүдделеріне  қарсы  қылмыстар  үшін  бірдей  жауаптылық  белгіленіп,  олар  лауазымды  қылмыстар  деген  арнаулы  тарауда  көрсетілген  еді.  Жаңа  ҚК  жобасын  талқылау  және  оны  қабылдау  кезеңінде  қоғамымызда орын  алған  орасан  әлеуметтік-экономикалық,  саяси  өзгерістердің  талабына  сай  келетін  жаңа  қылмыстық  заң  қабылдау  қажеттілігі  туындады.  Осыған  орай  мемлекетік  өкімет  билігіне  қарсы  қылмыстар  жеке  тарауға,  коммерциялық  және  өзге  ұйымдардағы  қызмет  мүдделеріне  қарсы  қылмыстар  өзінше  жеке  тарауға  бөлінеді.  Осылай  бөлінуге  негіз  болған  басты  белгілер:  Біріншіден  қылмыстық  обьектісіне  байланысты. Коммерциялық  және  өзге  (мемлекеттік  емес)  ұйымдардағы  қызмет  мүдделеріне  қарсы  қылмыстар  осы  ұйымдардың  заңды  мүдделеріне  дұрыс  қызметіне  ғана  қол сұғады.  Мұндай   ұйымдарда  істелетін  қоғамға  қауіпті  іс-әрекеттер  ешуақытта  да  мемлекеттік  ұйымдардың  мүдделеріне  қол  сұқпайды.  Екіншіден  коммерциялық  және  өзге  ұйымдардың  қызмет  мүдделеріне  қарсы  қылмыстардың  субьектісінің  ерекшілігінде.  Заңға  сәйкес  меншік  нысанына  қарамастан  коммерциялық  ұйымда,  сондай-ақ  мемлекеттік  орган,  жергілікті  басқару  органы болып  табылмайтын  коммерциялық емес  ұйымдарда  тұрақты,  уақытша  не  арнаулы  өкілеттік  бойынша  ұйымдық – өкімдік  немесе  әкімшілік-шаруашылық  міндеттері  атқарады  адам  осы  тұрғыдағы  қылмыстың  субьектісі  болып  табылады.

Обьективтік  жағынан  бұл  тараудағы  қылмыстар  әрекет  немесе  әрекетсіздік  арқылы кінәлінің коммерциялық  немесе  өзге  де  ұйымдардың  сеніп  тапсырған  өкілеттіктерін  теріс  пайдалануы  арқылы  жүзеге  асырылады.  Яғни  қылмыстық  қиянат  осы  ұйымдардың  шеңберінде  жүзеге  асырылады.  Субьективтік  жағынан  бұл  қылмыстар  көбінесе  кінәнің  екі  нысаны  арқылы  жүзеге  асырылады.  Енді  осы  тарауда  әрбір  құрамға  жеке-жеке  тоқталып  өтейік.

  1. Коммерциялық және өзге де  ұйымдардың  қызмет  мүдделеріне қарсы қылмыстардың түрлері

Коммерциялық  және  өзге  ұйымдардағы  қызмет  мүдделеріне  қарсы  қылмыстардың  нақты  құрамдары.

Өкілеттіктерді  асыра  пайдалану  (228-бап).

ҚР-да  іске  асырылып  жатқан  нарықтық  қатынастар  белгілі бір  талаптарға  сай  жүзеге  асырылады.  Нарықтық  қатынастардағы  мұндай  талаптарға  нарыққа  қатысушыларды  құқықтық  ережелермен  қамтамасыз  ету,  оларға  шешім  қабылдауға  еріктілік  беру,  оның нәтижесі  үшін  жауаптылық  белгілеу  жатады.  Мұның  мысалы  коммерциялық  және  өзге  ұйымдардағы  қызмет  мүдделеріне  қарсы  қылмыстар  үшін,  оның  ішінде  өкілеттіктерді  асыра  пайдаланғаны  үшін қылмыстық  жауаптылық  белгілеу  болып  табылады.

ҚК  228- бабында:  Коммерциялық  немесе  өзге  ұйымдар  басқару  қызметтерін  атқаратын  адамның  өз өкілеттіктерін  осы  ұйымның заңды  мүдделеріне  қарсы   және  өзі  немесе  басқа  адамдар  немесе  ұйымдар  үшін  пайда  мен  артықшылықтар  алу не  басқа  адамдарға  немесе  ұйымдарға  зиян  келтіру  мақсатында  пайдалануы,  егер  бұл  азаматтардың  немесе  ұйымдардың  құқықтары мен  заңды  мүдделеріне  не  қоғамның  немесе  мемлекеттің  заңмен  қорғалатын  мүдделеріне  елеулі  зиян  келтіруге  әкеп  соқса  өкілеттіктерді  асыра  пайдалану  деп  танылады  деп  көрсетілген.

Қылмыстың  тікелей  обьектісі  коммерциялық  немесе  өзге  ұйымдардың  бірқалыпты  дұрыс  басқару  қызметін  реттейтін  қоғамдық қатынастар.

Қылмыстың қосымша  тікелей  обьектісі – азаматтардың немесе  ұйымдардың   құқықтары мен  заңды  мүдделері  не  қоғамның  немесе  мемлекеттің заңмен  қорғалатын  мүдделері  болып  табылады.  Өкілеттіктерді асыра  пайдаланудың  обьективтік  жағының  мына  төмендегідей  бірнеше  белгілері  болады:  басқару  қызметін  атқаратын  адамның  өз өкілеттіктерін  осы ұйымның  заңды  мүдделеріне  қарсы  пайдалануы:  іс-әрекет  арқылы  азаматтардың  немесе  ұйымдардың  құқықтары мен  мүдделеріне  не  қоғамның  немесе  мемлекеттің  заңмен  қорғалатын  мүдделеріне  елеулі  зиян  келтіру.

Субьективтік  жағынан  қылмыс  тікелей  қасақаналықпен  және  арнаулы мақсатпен  істеледі.  Кінәлі  адам  өз  өкілеттіктерін  осы  ұйымның заңды  мүдделеріне  қарсы  пайдаланғанын  сезеді  және өзі  немесе  басқа  адамдарға  немесе  ұйымдар  үшін  пайда  мен  артықшылықтар  лу  үшін  басқа  адамдар  мен  ұйымдарға  зиян  келтіруді  тілейді.

Қылмыстық  субьектісі – арнаулы  субьект,  коммерц иялық  және  өзге  ұйымдарда  басқару  қызметін  атқаратын  адам  ҚК-тің  228-бабының  ескертуіндегі:  “Осы  кодекстің баптарында меншік  нысанына  қарамастан,  коммерциялық  ұйымда,  сондай-ақ  мемлекеттің орган,  жергілікті  басқару  органы  болып  табылмайтын  коммерциялық  емес  ұйымда  тұрақты,  уақытша не  арнаулы  өкілеттік  бойынша  ұйымдық-өкімдік  немесе

  1. Өкілеттіктерді теріс пайдалану.

Коммерциялық сатып  алу (231-бап).

ҚР   ҚК-нің  231-бабында  мүлдем  жаңа  екі  жеке  қылмыс  туралы көрсетілген.  Оның  біріншісі 231-баптың 1-тармағында  көрсетілген  құрам-сатып  алу  (пара-беру),  ал  екіншісі  осы  баптың  3-тармағында  көрсетілген  құрам-сатылу  (пара  алу)  болып  табылады.  ҚК  231-бабының  бірінші  бөлігінде:  “коммерциялық немесе  өзге  ұйымда  басқару  қызметтерін  атқаратын  адамға  заңсыз  ақша,  бағалы  қағаздар  немесе  басқа  мүлік  беру,  сондай-ақ  оның  өз  қызмет бабын  сатып  алушы  адамның  мүддесіне  пайдалануы  үшін  оған  мүліктік  сипаттағы  заңсыз  қызмет  көрсету – коммерциялық  сатып  алу  (пара  беру)”  деп  белгіленген.

Қылмыстың  тікелей  обьектісі ҚР-сы  Заңдарына  және  құрылтайшы  құжаттарға  сай  келетін  коммерциялық және  өзге  де  ұйымдардың басқару аппаратының  бірқалыпта  қызметі  болып  табылады.  Коммерциялық  және  өзге  де  ұйымдардың  түсінігі  ҚК –тің  228-бабына  талдау  жасағанда  толық  түсінік  берілген.  Коммерциялық  сатып  алу  қылмысының  затына  ақша  бағалы  қағаз,  басқа  мүлік,  сондай-ақ  мүліктік  сипаттағы қызметтер  жатады.

Обьективтік  жағынан  сатып  алу  (пара  беру) –коммерциялық немесе  өзге  ұйымда  басқару  қызметтерін  атқаратын адамға  ақша,  бағалы  қағаздар  немесе  басқа  мүлік  беру,  сондай-ақ  оның  өз қызмет  бабын  сатып  алушы  адамның  мүддесінде  пайдалану  үшін  оған  мүліктік  сипаттағы  заңсыз қызмет  көрсету  арқылы  сипатталады. Осыған  орай  коммерциялық  сатып  алу  (пара  беру)  құрамы  болу  үшін  :  біріншіден  қылмыстың  заты  материалдық  игіліктер  (ақша,  бағалы  қағаз,  басқа  мүлік),  сондай-ақ мүліктік  сипаттағы  басқадай  қызмет  көрсетулер  (пәтерін,  үйін,  көлігін,  сол жайын, автотұрағын,  тағы  басқа  мүлкін  тегін  жалға  беру,  банктерде  оның  ойына  есепшот  ашу,  т.б.) нақты  орын  алуы  керек;  екіншіден осы  көрсетілген  қылмыс  заттары  коммерциялық және  өзге  де  ұйымдардың  басқару атқаратын  адамдарына  берілуі  қажет;  үшіншіден  бұл  заттар  оны  алушының  өзінің  қызмет  бабын  пайдалана отырып осы  заттарды  берушінің  пайдасына  белгілі  бір   әрекеттерді  (әрекетсіздіктерді)  жасауы  үшін  алынуы  қажет;  төртіншіден осы  заттарды  беруші  мен  осындай  заңсыз  сйақыны  алушының  әрекеттері  өзара  келісілген,  белгілі  бір  нәтижеге  жету  үшін  жүзеге  асырылуы керек.

Егер  коммерциялық  сатып  алу  келісілмей  жүзеге  асырылса,  онда  кінәлінің  әрекеті  істің  нақты  жағдайларына  қарай – коммерциялық  сатып  алуға  арандату  (349-бап)  ретінде  саралануы  мүмкін.

Қылмыс  формальдық  құрамға  жатады.  Қылмыс  заңсыз  сыйақының   бір  бөлігін  берген уақыттан  бастап-ақ  аяқталған деп.  Саналады.  Қылмысты  аяқталған деп  тану  үшін  заңсыз  сыйақы  алған  субьектінің  оның  пайдасына  белгілі  бір  әрекетті  істеуі  шарт  емес.  Егер  кінәлінің  ырқына  байланыссыз  себептермен  мұндай  сыйақы  беру  жүзеге  аспай  қалса,  онда  кінәлінің  әрекеті  коммерциялық  сатып  алуға  оқталғандық  болып  табылады.

Қылмыс субьективтік   жағынан  тікелей  қасақаналықпен   және  арнаулы  мақсатпен  жасалады.  Кінәлі  адам  коммерциялық және  өзге де  ұйымның  лауазымды  адамын  сатып  алу  арқылы өзінің  пайдасына белгілі  бір  әрекетті  істейтінін  сезеді және жүзеге  асыруды  тілейді.

Қылмыстық  субьектісі  кез-келген  есі  дұрыс,  жасы 16-ға толған  адам.

Қылмыс  субьективтік  жағынан тікелей қасақаналықпен  жасалады.  Кінәлі  адам  заңсыз  сыйақыны  қабылдаудың  қоғамға  қауіптілігін  сезеді,  бірақ  соны  қабылдап  отырып  сыйақы  берушінің  пайдасына  өз  қызмет  бабын  заңға  кереғар  пайдаланып  белгілі  бір  әрекеттерді  немесе  әрекетсіздіктерді  істеуді  тілейді және  соны  жүзеге  асырады.

Қылмыстың  субьектісі  арнаулы, тек  қана  коммерциялық  немесе  өзге  ұйымды  басқару қызметін  атқаратын  адам.

Міндеттеріне  адал  қарамау.

Коммерциялық  немесе  өзге  ұйымда  басқару  қызметтерін  атқарушы  адамның  қызметіне  адал  қарамауы  немесе  енжар  қарауы  салдарынан  өз міндеттерін  атқармауы  немесе  өзге  де  ауыр  зардаптарға  әкеп  соқса –міндеттеріне  адал  қарамау  деп  танылып,  кінәлі  адам  ҚК  232-бабымен  жауапқа  тартылады.

Қылмыстың  тікелей  обьектісі – коммерциялық  немесе  ұйымның  бірқалыпты  басқару  қызметтерін  реттейтін  қоғамдық  қатынастар.  Обьективтік  жағынан  міндеттеріне  адал  қарамау  мына  белгілер  арқылы сипатталады:

  1. басқару  қызметтерін  атқарушы  адамның  қызметіне  адал  қарамауы  немесе  енжар  қарауы  салдарынан  өз міндеттерін атқармауы  немесе  тиісті  дәрежеде  атқармауы;
  2. бұл әрекетсіздік адам  өліміне  немесе  өзге  де  ауыр  зардаптарға  әкеп  соқса;
  3. өз  міндеттерін  атқармауы  немесе  тиісті  дәрежеде  атқармауы  әрекетсіздігі  мен  орын  алған  зардаптың  арасындағы  себепті  байланыстың  болуы.
«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!