Адамның және азаматтың конституциялық құқықтары мен бостандықтарына қарсы қылмыстар

Қазақстан Республикасының  1 – бабында  ең қымбат қазына  адам және адманың өмірі,  құқықтары мен бостандықтары  деп  белгіленген. Қазақстан Республикасы Констиуцияға сәйкес құқықтары мен  бостандықтары  танылады және оларға кепілдік беріледі. Адам құқықтары мен бостандықтары әркімге  тумысынан жазылған, олар абсолютті деп танылады, олардын ешкім айыра алмайды, заңдар мен өзге де  норомативтік құқықтық актілердің мазмұны мен  қолданылуы осыған қарай анықталады делінген Конституцияның  1, 2 –  тармағында. Яғни “Республиканың азаматы  өзінің азаматтығына орай  құқықтарға ие болып міндеттер атқарады” (Конституцияның 12-бабының 3- тармағы). Адамның және азаматтың  өз құқықтары мен бостандықтарын  жүзеге асыруы басқа  адамдардың құқықтары мен бостандықтарын бұзбауға, коституциялық құрылыс пен қоғамдық имандылыққа нұқсан келтірмеуге тиіс (5-тармақ).

Конституцияның ІІ бөлімі адам және азамат, оның құқығы,  бостандықтары мен  міндеттеріне тікелей арналған. Заңға сәйкес республиканың кез келген  азаматының нәсіліне, ұлтына, тіліне, әлеуметтік тегіне,  дінге көзқарасына тағы басқа да  белігелеріне  қарамастан құқықтары мен бостандықтар  теңдігіне кепілдік  беріледі  (14- баптың  2 -тармағы). Конституцияда  адам және азаматтық туралы арнайы тарау бар.  Азаматтық құқық  пен  бостандыққа: саяси құқытар мен бостандаққа;  эконоикалық және әлеуметтік  құқықтарға Қазақстан Республикасы Конституциясында ерекше  мән беріледі. Конституцяда жария етілген  азаматтардың осындай  құқықтары мен бостандықтарын   қорғауды  қылмыстық заң өзінің  басты міндеттерінің  бірі деп санайды (1-бап).

Азаматардың саяси, әлеуметтік және басқа да құқықтарына   қарсы қылмыстық  жауаптылық нормалары Қылмыстық кодекстің төртінші тарауында көрсетілген. Бұл қылмыстық заң нормаларын азаматтардың конституциялық  осы құқықтары мен бостандықтарын  қорғауда аса маңызды рөл  атқарады.

Айтылып отырған қылмыстың  топтық обьектісі болып азаматтардың конституциялық құқықтары мен бостандықтары саналады.

Қылмыстардың осы тобы қылмыстың тікелей обьектісіне  сәйкес және азаматтардың   құқықтары мен бостандықтарының мәніне қарай  мынадай негізгі топтарға бөінеді:

Саяси құқытары мен бостандықтарға қарсы қылмыстар: азаматтардың тең құқылығын бұзу (141-бап);  сайлау құқығын жүзеге асыруға немесе  сайлау комиссияларының жұмысына кедергі жасау (146-бап); сайлау құжаттарын, референдум құжататтарын бұрмалау немесе  дауыстарды қате есептеу (147 бап); журналистің  заңды кәсіптік қызметіне  кедергі  келтіру (155-бап),  жиналыс, митинг, бой көрсету, шеру өткізуге, пикет жасауға неесе оларға қатысуға  кедергі жасау (151 бап); ереуілге қатысуға немесе  ереуілге қатысуға бас тартуға мәжбүрлеу (153 бап); қоғамдық бірлестіктердің қызметіне   кедергі жасау (150 бап).

  1. Азаматтардың конституциялық құқықтары мен бостандықтарына қол сұғатын қылмыстар

Адамның және азаматтың  әлеуметтік – экономикалық құқықтары мен бостандықтарына  қарсы қылмыстар: еңбек туралы заңдарды бұзу (148- бап); еңбекті қорғау ережелерін бұзу (152-бап).

Жеке құқықтары мен   бостандықтарға қарсы қылмыстар: жеке өмірге қол сұғушылықты бұзу (142-бап); хат жазысу, телефонмен сөйлесу, почта, телеграф   хабарларының немесе   өзге хабарлар құпиясын заңсыз  бұзу (143-бап); дәрігерлік құпияны жария  ету (144-бап); тұрғын үйге қол сұғылмаушылықты  бұзу (145-бап); ар-ұждан және діни наным бостандығы құқығын жүзеге асыруға кедергі жасау (149-бап).

Қылмыстың тікелей обьектісі Қазақстан Республикасының   Констуциясының 14-бабының 1 – тармағында көрсетілген тегіне, әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайына, нанымына, тұрғылықты жеріне байланысты немесе кез келген өзге жағдаяттар  бойынша ешкімді ешқандай кемсітуге болмайды деген қағида  болып табылады.

Қылмыстың қосымша тікелей обьектісі адамдардың денсаулығы немесе  бостандығы болуы мүмкін. Қылмыстың жәбірленуішісі конституциялық  тең құқықтылығы заңсыз бұзылған Қазақстан Республикасының азаматтары, сондай-ақ шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдар Республикада азаматтар  үшін, сондай-ақ міндеттер атқарады (12-баптың 4-тармағы).

  1. Бұл қылмыстардың түрлері

Қылмыс обьектісі жағынан адамның (азаматтың) құқықтары мен  бостандықтарын тегі, әлеуметтік, лауазымдық немесе мүліктік жағдайы, жынысы, нәсілі,  ұлты, тілі, дінеге көзқарасы, сенімі, тұрғылықты  жері, қоғамдық бірлестіктерге қатыстылығы себептермен  немесе  өзге кез келген жағдайлар  бойынша тікелей немесе жанама  шектеу арқылы жүзеге асырылады.  Көрсетілген құқықтары мен бостандықтарды тікелей шектеу деп  азаматтың конституциялық құқықтары мен бостандықтарын  ашық  түрде оның белгілі бір  ұлтқа, дінге, нәсілге жататындығына немесе басқадай белгілеріне  байланысты бұзу. Көрсетілген белгілер бойынша  жанама түрде шектеуге  азаматтардың жалақысын кеміту, мамандығы  немесе тиісті кәсібі бойынша  еңбек етуіне жол бермеу, көрсетілген белгілер бойынша оларды үнемі мінеу, сынау, олардың өз ойларын, пікірлерін айтуына жол бермеу, көрсетілген пікірлер бойынша оларды  үнемі мінеу, сынау оларды өз ойыларын немесе  пікірлерін айтуына  жол бермеу немесе  басқадай түрдегі әр түрлі кемсітулер жатады.

Қылмыс құрамы формальдық. Ол осы заңда белгіленген  тең құқықтылықтар мен бостандықтарды  тікелей немесе жанама  шектеу орын алған уақыттан бастап аяқталған деп танылады.

Субьективтік жағынан алғанда  апталған қылмыс тек тікелей  қасақаналықпен  істеледі. Кінәлі адам азаматтық (адамның) конституциялық тең құқықтарын  бұзатыны  сезеді және де  заңда көрсетілген белгілер бойынша оны жүзеге асыруды тілейді. Қылмыстық ниет адамның құқығын, ұлтына,  дініне, немесе басқадай белгілеріне  байланысты олардың конституциялық тең құқықтылығын бұзу болып табылады.

Қылмыстың субьектісі 16-ға  толған кез-келген адам. Адам   өзінің қызмет бабын пайдалана отырып немесе   қоғамдық бірлестіктің жетекшісі осы  әрекеттерді жасаса,  онда олар осы қылмыстың аурлататын түрі бойынша жауаптылыққа  тартылады (ҚК-тің 141- бабының  2-тармағы) . Көрсетілген ауырлататын  қылмыс құрамының субьекітісі   – арнаулы (лауазымды адам немесе қоғамдық бірлестіктің жетекшісі) . Олардың түсінігі Қылмыстық кодекстің 228 және 307-баптырының ескертулерінде берілген.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!