Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларымен негіздері және ерекшіліктері

Қылмыстық  заң  есі  дұрыс  емес  күйде  қоғамға  қауіпті  іс  әрекеттер   жасаған  немесе  мұндай  іс  әрекеттерді  есі  дұрыс  күйде  жасаған,  бірақ  сот  үкімі  шыққанға  дейін  немесе  жазасын  өтеген  кезде  өз  әрекеттері  жөнінде  өзіне  есеп  беру  немесе  өз  әрекетін  басқару  мүмкіндігінен  айыратын  психикалық  аурумен  ауырған,  сондай-ақ  дұрыстығын  жоққа   шығармайтын  психикасының  бұзылуынан  зардап  шеккен  адамдарға  медициналық  сипаттағы  мәжбүрлеу  шараларын  қолдануды  белгілейді.

Көрсетілген  адамдар  жөніндегі   медициналық сипаттағы  мәжбүрлеу  шараларын  қолданғанда  сот  олардың   жаңадан   қоғамға   қауіпті  іс-әрекеттерді  жасаудан  сақтандыруы,  ондай   азаматтардың  жеке  басын  қорғауда  және  дұрыс  емдеуді  жүзеге  асыру  мақсатын  көздейді,  психикалық    ауруға  душар  болған  адамдарға  жаза   тағайындау  ізгілік  және  әлеуметтік  әділеттік  принциптеріне   қайшы   келеді.  Сондықтан  да  есі  дұрыс  емес  адамдар  қылмыс  істесе,  олар  қылмыстық  жауаптылықтан  босатылады.

Қылмысты   маскүнемділікпен,  нашақорлықпен  немесе  уытқұмарлықпен  ауыратын  адамдар  жасаған  ретте  сот  дәрігерлік  комиссиясының  қорытындысы  бойынша   ондай  адамдарға  жазамен  қатер  еріксіз  емдеу  шараларын  қолдана  алады.

Медициналық  сипаттағы   мәжбүрлеу   шаралары  тек  сот  арқылы   мемлекеттік  шара  ретінде   тағайындалады.  Мұндай  шараны  жаза  деп  санауға  болмайды,  өйткені  мұнда  жазаға  тән  белгі  -түзеу  белгісі  жоқ.  Керісінше  мұндай  емдеу  шараларын  қолдану  құқық  бұзушының  мүддесіне  сай  келеді.  Бұл  шарт  сот  үкімімен  емес,  сот  қаулысы  бойынша   тағайындалады.  Сондықтан  да  мұндай  шара  тағайындалған  адамдар  сотталған  адам  қатарына   жатқызылмайды,  оған  қолданылған  шара  оларды  емдеуге,  олардың  тарапынан  қоғамға  қауіпті  іс  әрекеттердің   қайталанбауына   жасалған  сақтандыру,  олардың  құқық  қорғайтын  мүддесін   қорғау  болып  табылады.  Сонымен  медициналық  сипаттағы  мәжбүрлеу  шаралары  жазадан  оны  қолданудың  негізі  мен  мақсаты,  мазмұны  және  заңдылық  зардабы  бойынша  ажыратылады.

Медициналық  сипаттағы    шараларды  қолдануда  заңдылық,  ізгілік,  адам құқықтары мен   бостандықтарын қорғау  принциптері  басты  басшылыққа  алынады.

Медициналық  сипаттағы    шаралар қылмыстық  немесе  басқа  арнаулы  заңдар  негізінде  қолданылады  Қылмыстық  кодекстің  88-бабы  медициналық  сипаттағы  мәжбүрлеу  шараларын  қолданудың  негіздері  жайына  арналған:

  1. Сот медициналық  сипаттағы  мәжбүрлеу  шараларын:

    а)  есі  дұрыс  емес  жағдайда  осы  Кодекстің  Ерекше бөліміндегі   баптарда  көзделген  әрекеттерді   жасаған:

    б)  қылмыс  жасағаннан  кейін  психикасы  жазаны  тағайындау  немесе  орындау  мүмкін  емес болып  бұзылған.

в)  қылмыс  жасаған  және  есінің  дұрыстығын  жоққа   шығармайтын   психикасының  бұзылуынан  зардап  шегетін:

г)  қылмыс  жасаған  және    алкоголизмнен  немесе   нашақорлақ пен  не  уытқұмарлықтан  емдеуге  мұқтаж деп танылған  адамдарға  тағайындауы  мүмкін.

  1. Осы баптың  бірінші  бөлігінде  аталған  адамдарға  медициналық  сипаттағы  мәжбүрлеу  шаралары   психикасының  бұзылуы  бұл   адамдардың  өзге  елеулі  зиян  келтіру  мүмкіндігіне  не  өзіне  немесе   басқа  адамдарға  қауіп    төндіруіне  байланысты  жағдайларға  ғана   тағайындалады.
  2. Медициналық сипаттағы  мәжбүрлеу  шараларын  орындаудың   тәртібі  ҚР  Қылмыстық  атқару  кодексімен  және  денсаулық  сақтау  туралы  заңдарымен  белгіленеді.
  3. Осы баптың  бірінші  бөлігінде  аталған  және  өзінің    психикалық  жағдайы  бойынша  қауіп   келтірмейтін  адамдар  жөнінде  сот  бұл  адамдарды емдеу  немесе  ҚР   денсаулық  сақтау  туралы  заңдарында  көзделген  тәртіппен  психиятриясының  неврологиялық  мекемелерге  жіберу  туралы  мәселені  шешу  үшін   денсаулық  сақтау   органдарына  қажетті  материалдар  жіберді.

Жоғарыда  аталған   заңдардың  негізгі  мақсаттары  медициналық  сипаттағы   шаралар  қолдануға  мұқтаж  адамдарға  адамгершілік  тұрғысынан  қарап,  олардың  азаматтық  қасиеттерін  сақтау,  аталған  адамдарды  емдеу,  олардың  психикалық  жағдайын  жақсарту,  олардың  жаңа  қылмыстар  істеуін  болғызбауды  қамтамасыз  ету  болып  табылады.

Медициналық  сипаттағы  мәжбүрлеу  шараларының  түрлері.

Медициналық  сипаттағы  мәжбүрлеу  шараларының  түрлері  оны   тағайындаудың,  өзгертудің  және   тоқтатудың  тәртібі  ҚР  ҚК   90-бабында   белгіленген.  Заңда   медициналық  сипаттағы  мәжбүрлеу  шараларының  төрт  түрі  көрсетілген

а) емханалық  мәжбүрлеу  қадағалау  және  психиатрде  емдеу

б) жалпы үлгідегі  психиатриялық  стационарды  мәжбүрлеп  емдеу;

в) мамандандырылған  үлгідегі   психиатриялық  стационарда  мәжбүрлеп  емдеу;

г)  интенсивті   қадағаланатын   мамандандырылған    үлгідегі  психиатриялық   стационарлық  мәжбүрлеп  емдеу  түрлерін  тағайындауы  мүмкін.

Осы  көрсетілген   мәжбүрлеу  шаралары   ауруларды  емдеу мен  бірге,  оларды  қоғамнан  оқшаулап,  медицина  мекемелері  арқылы  мұндай  адамдардың  денсаулығы мен  мінез  құлқына   өте  мұқият  түрде  бақылау  жасау  арқылы  жүзеге  асырылады.

Медициналық  сипаттағы  мәжбүрлеу  шараларының  түрлерін  бөлудің  негізгі   белгілеріне  істеген  іс  әрекеттің  қоғамға  қауіптілігі  және  сот  психиатриялық   сарапшының  қорытындысы  мен  анықталған  ауру  адамның   психикалық  күйі  болып  табылады

Қылмыстық   кодекстің  соттың  медициналық  сипаттауы мәжбүрлеу  шараларына  түрін  белгілеуде  қандай  жағдайларды  еске  алуы   қажеті  көрсетілген

Егер  адам  өзінің  психикалық  жай  күйі  бойынша  психиатриялық  стацияларға  орналастырып  емдеуді  қажет  етпесе, осы  кодекстің  88-бабында  көзделген  негіздер  болған  жағдайда    емханалық мәжбүрлеп   қадағалау  және  психиатрда  емдеу  тағайындалуы  мүмкін  (21-бап)

  1. Егер адамның  психикасының    бұзылу  сипаты  психиатриялық   стационарда ғана  жүзеге   асырыла  алатын емдеудің    күтудің   ұстаудың    және  қадағалаудың  шарттарын  талап  ететін  болса,  осы  кодекстің  88-бабында  көзделген   негіздер  болған  жағдайда   психиатриялық   стационарда   мәжбүрлеп  емдеу  өзінің  психикалық  жай  күйімен  жасаған  қоғамдық  қауіпті   әрекетінің  сипаты  бойынша    стационарлық  емдеу мен  қадағалауды  қажет  ететін,  бірақ  интенсивті  қадағалауды  қажет  етпейтін   адамға  тағайындалуы  мүмкін.
  2. Мамандандырылған үлгідегі   психиатриялық   стацияларды   мәжбүрлеп  емдеу  өзінің  психикалық    жай  күйі мен  жасаған    қоғамдық  қауіпті  әрекетінің  сипаты  бойынша   тұрақты  қадағалауды  талап етпейтін  адамға  тағайындалуы  мүмкін.
  3. Интенсивті қадағалаумен  мамандандырылған   үлгідегі   психиатриялық  стацияларды  мәжбүрлеп  емдеу   психикалық  жай  күйінің  жасаған  қоғамдық  қауіпті  әрекетінің  сипаты  бойынша  өзіне  немесе  басқа  адамдарға  айрықша  қауіпті  болуының  тұрақты  және  интенсивті  қадағалауды  талап  ететін  адамға  тағайындалу  мүмкін  (92-бап).

Медициналық  сипаттағы  еріксіз  шараларды   қолдануға  негіз  болмаған  жағдайда  сот  психикалық ауру мен  зардап  шегетіндерді  тұрғылықты  тұратын  жерлерінен  міндетті  бақылау  жүргізіп,  ауруға   күтім  көрсетуші   туыстарының   немесе  басқа  адамдардың  қамқорлығына  бере  алады.

 

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!