Іс -әрекеттің қоғамдық қауіптілігін және құқыққа қайшылығын жоққа шығаратын жағдайлар

Әрбіразаматтыңконституциялықборышықоғамдыққатынастардықылмыстықжолменкелтірілген зиянныңқорғау.Осыміндеттіжүзегеасырудыжекеадамғақоғамға,мемлекеткеқарсыбағытталғанісәрекеттерді деркезіндетыюдың,тойтарудыңмаңызыерекше.Қоғамғақауіптііс-әрекеттітойтаруда,оныңзияндылығынтыюда,солқауіптітөндіргенадамғаматериалдықморальдықжәнебасқадазиянкелтіруімүмкін.

МұндайәрекеттерформальдықжағынаналғандаҚКЕрекшебөлімініңжекелегенбаптарындакөрсетілген қылмыс құрамынажатуымүмкін.Бірақтабұләрекеттер белгіліжағдайлардақылмысболыптабылмайды.Өйткені,мұндаәрекеттеқылмыстықматериалдықбелгісіболыптабылатын бастыбелгі – қоғамғақауіптілік жоқ.Керісінше,мұндайжағдайларда,қоғамдыққатынастарға зиянкелтіругебағытталғанқауіптіжою,тойтаруқоғамғабелгіліісәрекетдептанылады.Қолданылыпжүргенқылмыстықзаңбойыншабұларғақажеттіқорғану;аса(мәжбүрл)қажеттілік,қылмыскердіұстау,орынкәсібитәуекел,күштеунемесепсихикалықмәжбүрлеу,бұйрықтынемесеүкімдіорындауәрекеттеріжатады.

Аталғанжағдайлардаістелгенәрекетнемесеәрекетсіздісырттайқылмысбелгілерінеұқсағанымен, олардықоғамғақауіптілікболмағандықтан,қылмысқатарынажатпайды.

Қажеттіқорғану.

Қылмыстықзаңғасәйкесбарлықадамдардың кәібинемесеөзгедеарнаулыдаярлығынажәнеқызметжағдайынақарамастантеңдәрежедеқажеттіқорғануғақұқығыбар.Бұлқұқықадамғатағайындайды.Текерекшежағдайлардағанасоткөрсетілгененгөрінеғұрлымжеңілірекжазатағайындауғақұқылы.

Екіншіден,мемлекеттіккүштеушарасыретіндегіқылмыстықжазанымемлектатынантекқанасоттағайындайды.Қылмыстықкодекстің38-бабында“жазадегеніміз соттыңүкімі бойыншатағайындалатынмемлекеттіңмәжбүрлеушарасы”делінген.

Қылмыстықжазаменсалыстырғандабасқа дамемлекеттіккүштеушараларымемлекеттікоргандар немеселауазымдыоргандарарқылыжүзегеасырылады.Мысалы,қоғамдықтәртіпті бұзғанадамдыполициябастығыәкімшілікжауапқа,салалықинспекциясыныңлауазымдыадамысалықтанбұлтартпаушылардызаңдакөрсетілгенөзінеберілгенқұзіретшеңберіндеәкімшілікқұқықбұзушылардыжауапқатартады.Осыаталғаноргандардыңнемеселауазымдыадамдардыңбірде-біреуіқылмыстықжазақолдануғақұқылыемес.Қылмыстықжазанықолдану –текқанасоттыңқұзіреті.

Үшіншіден, заңдакөрсетігентәртіппенсотталғанадамдыжазаданбосату,сондай-ақтағайындағанқылмыстықжазаныжеңілдетутағыдасотарқылыжүзегеасырылады.Текқанарақымшылық жәнекешірімберуактілерімен жазаданбосатунемесежараныжеңілдетуҚРКонституциясынасәйкесПарламентнемесереспубликаПрезидентіарқылыжүзегеасырылады,албасқажағдайлардабұлмәселелердішешутексоттыңміндетіболып табылады.Бұлдақылмыстықжазаныңбасқамемлекеттіккүшейшараларынанммәндіөзгешілігінкөрсетеді.

Төртіншіден,қылмыстықжажзажариятүрдеашықтанашықтағайындалады. Яғни,қылмысадамныңкінәсінанықтауоғанжазатағайындаудыкөрсетедідептабу,қылмыстықжазаныңнақтытүріменкөлемін анықтау, жекенемесе заңдытұлғаларарқылыемесмемлекетарқылыжария,ашықтан-ашықтүрдебелгіленеді.Қылмыстықжазакінәліадамғамемлекетатынанбелгіленеді, жекенемеселауазымдыадамдарсоттағайындағанжазадан ешкімге дебосатаалмайды, заңдыкүшінеенгенсотүкімімемлекеттік,жекекәсіпорын,ұйыммекемелауазымдыжәнежайадамдардыңорындауыүшінРеспубликааумағындаміндеттіболып табылады.

Бесіншіден,мемлекеттіккүштеушараларыретідеқылмыстықжазақылмыстық заңдакөрсетілгеннақтықылмыстыжасағанкінәліадамғақолданылуымүмкін. Яғни,бұлжердежазаадамныңкінәлі түрдеістегеніс-әрекеттіңқылмыстыққұқылықзардабыболыптабылады.Сондықтан дақылмыстықзаңда“адам өзкінәсіанықтталғанқоғамғақауіптізардаптарүшінғанақылмыстықжауапқатартылуғатиісті”,делінген. Сондай-ақәрбірістелгенқылмысқажазатағайындауміндеттіемес.Мұныңмәнімынада:егертергеужүргізгеннемесеістісоттақарағанкездежағдайдыңөзгеруіменбайланыстыкінәніңісттегенқылмысыныңқоғамғақауіптімәніжойылсанемесеоныңөзіқоғамғаендіқауіптіемес дептанылса,қылмыснышандарыбаріс-әрекетжасағанадамдықылмыстықжауаптылықтанбосатуғаболады.Қылмыстық жазамемлекетатынанқылмыстыіс-әрекеттерүшінкінәніңкінәсінбетінебасуарқылыберілетінтерісқұқылықбағаболыптабылады.Бетінебасудыңжәне кінәлаудыңдәрежесіқылмыстың ауырлығаны,кінәлінің жекетұлғасынажәнеоныңқылмыстықіс-әрекеттіістеудегімінез-құлқынатікелейбайланыстыболады.

Іс әрекетасақажеттілікжағдайындаболуыүшінбірнешежиынтығыныңболуықажет.

Біріншішарт:нақтіліқауіпқылмыстықзаңқорғайтынмүддегетікелейтөнеді.Бұлқылмыстықзаңныңөзіндетапосыадамныңнемесебасқаадамдардыңөміріне,денсаулығына,құқығынажәнезаңменқорғалатынмүдделеріне,қоғамныңмемлекеттікмүдделерінетікелейтөнгенқауіптіжоюүшіністелетінәрекетдепкөрсетіліпотыр.Олқауіпстихиялықапаттардан,машиналар менмеханизмдердіңақауынан, хайуанаттардыңшабуылынан, адаморганизмдіболатынфизиологиялықөзгерістерден,басқадабірадамтарапынан орыналғантікелейтөнгенқауіптенболуымүмкін.

Табиғатапаттары(сутасқыны, жерсілкіну,көшкін жүру,өртшығуы),машиналар мен механизмдердіңақауы(әуеұшағыныңдвигателініңістеншығуы, жүріпкележатқан автокөліктіңтежегішініңістемейқалуы)хайуанаттаршабуылысүзегенбұқаданқашып,адамныңбасқаүйдіңшарбағынбұзыпішкекірунемесесүзегенбұқанымертетуадаморганизміндеболатынфизиологиялықөзгерістер(ауруадамдыауруханағажеткізуүшінтілалмағанадамныңмашинасыниесінентартыпалып,ауырнауқастыауруханағажеткізу.

Асақажеттіліктіқолданудыңекіншішарты:заңқорғайтынмүддегезиянкелтіруарқылығанажүзегеасырылады.Мұндайжағдайдаондайзиянкелтіруарқылығанажүзегеасырылады.Мұндайжағдайдаондайзиян,залалкелтірмейонытойтаруешбірмүмкінемес.Заңқорғайтынбасқамүддегезиян келтірмей-аққауіптітойтаруболатынжағдайларасақажеттілікке жатпайды.Мұндайжағдайларда мүддегезиянкелтірукінәліжағдайдазиянкелтірудепсаналады, олүшінқылмыстықжауаптылықбелгіленеді.

Үшіншішарт: асақажеттілікболуүшінкелтірілгензиянныңмөлшерітойтарылғанзиянныңмөлшеріненкемболуғатиіс.Келтірілген зиянойтарылғанзиянменбірдейболсада,ісәрекет аса қажеттілікжағдайындаісттеледідеугеболады.Ол туралызаңныңөзіне“Құқыққорғаумүдделерінеалды алынғанғатеңнемесеодангөріелеулізиян келтірілген,төнгенқатердіңсипатымендәрежесіненемесеқатержойылғанжағдайдакөрінеусәйкескелмейтін зиянкелтіруасақажеттілікшегіненшығу дептанылады.Мұндайшектеншығушылықтекқасақана зиянкелтірілгенжағдайлардағанажауаптылыққаәкепсоғады”делінген.Сондықтан даөзөмірін сақттапқалуүшінбасқабіреудіңөмірінқиыпжіберуасақажеттіліккежатпайды,оныңшегінешығуболыптабылады.Асақажеттіліктіқолданыпкөпадамныңөмірінсақтапқалушылыққылмысболыптабылмайды.

Қылмысістегенадамдыұстау – қылмыстылықпенкүресудіңнегізгіэлементтерініңбірі.Сондықтан дақылмысжасағанадамғаонымемлекеттікоргандарғажеткізунемесеоныңжаңақолсұғушылықжасаумүмкіндігінтыюүшінұстаукезіндезиянкелтіру, егермұндайадамдыөзгеамалдарменұстаумүмкінболмаса жәнебұлорайдаосыүшінқажеттішараларшегінен шығуғажолберімесе,қылмысболыптабылмайды.

Қылмыскердіұстаудыңнегізіболыпоныңбіткеннемесеаяқталмағанқылмыстыістеуінемесеқылмысістегенненкейіноданжасырыну,құтылуәрекеттерін жайт,қылмыскердепқасақананемесеабайсыздықпенқылмыстыістегенадамғабелгілібірдәрежедеоныұстағандазиянкелтірутуралысөзболыпотыр.Қылмысістепжатқанадамныңөзіннемесеқылмысістегенненкейіннақсолқылмыскердіұстау – осыинституттыжүзегеасырудыңнегізгішартыболыптабылады.

Қылмыстықіс жүргізуКодекстіңталаптарынасәйкесқылмысістедідепсезіктенгенадамдыұстауғамынадайнегіздердіңбіріболғандағанажолберіледі.

а)бұладамныңқылмысістепжатқанүстінен шықсанемесеқылмыстыжаңағанаістепболғанүстіненшықса;

б)көзіменкөргенадамды,соныңішіндежәбірленушідеқылмыстыістегеносыадамдеп туракөрсетсе;

в) сезіктіадамныңөзіненемесекиіміндеөзқасынданемесеүйіндеқылмыстықайқынкөздерітабылса.

Қылмыскердіұстаудыңсөзсізнегіздеріболып оныңтұтқыннан,қамаудан,жазаөтеп жатқанмекемеденқашуыболып табылады.

Қылмыскердіұстаудепнегізіненоладамныңқылмыс істепжатқанкезіндеұсталуынайтамыз. Бірақадам қылмыс жасағанкездеұсталмасаоныұстауқылмысістегенненкейіндеқылмыстықжауапқатартудыңмерзіміішіндежүзегеасырылады.

Қолсұғушылықжасағанадамдыұстауадамғакелтірілгензиян жағдаймәжбүретпейтініанықшектентысқажетсізкелтірілгенкезде,олардыңұсталатынадамжасағанқылмыстыңсипатыменқоғамдыққауіптілікдәрежесінежәнеұстаудыңмән-жайынакөркінесайкелмеуіұстау шараларынсырасілтепдептанылады.Бұлайшаасырасілтейқасақаназиянкелтіргенреттердеғанажауапқатартылады.Мұндашектеншығудың,яғниасырасілтеудің заңдакөрсетілгентүрлерімынадай.

А)Істелгенқылмыстыққаупініңсипатымендәрежесінесайемесжағдайдақылмысістегенадамдыұстағандазиянкелтіру.Мысалы,біреугеқасақанажеңіл жарақатсалғанадамдыұстағанда,оныұстаубарысындаоғанауырденежарақатынкелтірунемесесарайүстінеәріқарайбараржеріжоқ,жасырыныптұрғанұрыныжердетұрыпмылтықпенатыпжаралаужәнет.б.

Б)Ұстаужағдайынасөзсізсәйкескелмеусалдарынанкісігеқажетсіз,жағдайларғасөзсізсәйкескелмеусалдарынанкісігеқажетсіз,жағдайларғабайланыссызсөзсіз шамадан тысзиянкелтіру. Мысалы,қылмыскергеболмашызиянкелтіріпұстауғаболатынболса,оғаншамадантысауыр, қажетсіззалалкелтіріп,жарақатсалыпұстау,атумүгедекжасаут.б.мәселелер.Осындайқажеттішамалардыңшегіненшығуытекқасқаналықпенғанажүзегеасырылады.

Заңбойыншақылмысістегенадамдыұстағандаоған зиянкелтірудіңқажеттішараларыныңшегіненшығукінәлініңжауаптылығыныңжеңілдететінмән-жайлардыңқатарынажатады.

Қылмыскердіұстаудыңқажеттіқорғануменасақажеттіліктенөзгешіліктерімынадай;

А)қажеттіқорғанутікелейтөніптұрғаннақтықиянаттытойтарудажүзегеасырылады.Қылмыскерді ұстауқылмысістепжатқа кезде,тікелейістегенненкейінжүзегеасырылады.

Б) Қажеттіқорғанудыңмақсаты – қылмыстытойтару,қылмыскерді ұстаудаоныөкіметоргандарынатабысету;

В) асақажеттіліктекелтірілгензалалдыңмөлшерітойтарылғанзалалмөлшеріненміндеттітүрдеазболуықажет.Қылмыскердіұстағанда(қажеттіқорғанудағысияқты)қылмыскергекелтірілгензиян мөлшерікөпболуы дамүмкін,бірақолсөзсізшамадантысболмауыкерек.

 Қылмыстықкодекстің35-бабындаәлеуметтікпайдалымақсатқақолжеткізуүшінорындытәуекелкезіндезаңменқорғалғанқұқықтықмүдделергезиянкелтіруқылмысболыптабылмайды делінгенБұрынғыҚК мұндайұғымболмағанеді.Сондықтан дақылмыстықзаңдағыжаңаинститутболыптабылады. Егерәрекеттерқазіргіғылыми – техникалықбілімдердесәйкескелсе,қойылғанмақсатқатәуекелгебайланыссызжетугемүмкіндік болмасажәнетәуекелдіпайдаланғанадам заңқорғайтынмүдделергезиянкелтірмеудіңбарлықмүмкіншараларынқолданса,тәуекелорындыдептанылады.

Егерол адамдардыңөміріне,денсаулығынакөрінуқатерінтөндіретін,экологиялықапатқанемесеөзгедезардаптарғаапарыпсоқтыратынболса,Тәуекелорынсыздептанылады.

Заңғасәкесорындытәуекелге байланыстыәрекеттерекітүрлішартқабайланыстықылмысболыптабылмайды.Бұлшарттардыекітүрлітопқабөлугеболады.

Біріншітопқатәуекеләрекеттеріннегізболатыншарттар,алекіншісоләрекеттіңөзінсипаттайтыншарттаржатады.

Тәуекеләрекеттерінқолдануғамедецина,ғылымтехника,мәдениет,шаруашылықсаласықызметініңтиімділігінжетілдіруқажеттілігінегізболады.

Қажеттілікқоғам,мемлекеталдынақойылғанмаңыздыміндеттердішешуден детуындайды.Ғылым,техникаөнерсаласындажаңалықтарашукөпжағдайдаәртүрлі тәжірбелердіигерунәтижесіндежүзегеасырылады. Мұндайкәсіптікқызметтііскеасырудазияндызардапқаәкеліпсоғатынқажеттіліктердіңдеболуымүмкін.Творчествалық,кәсіптікнемесешаруашылыққызметіндеорыналатынқажеттіліктерге жолбермеуорыналса,ондағылым ментехниканыңдамуы даболмаседі.Мұндайтәуекелгебарудыңнегізгімақсатысоларқылытиімдіжетістіктергежету,тәуекелсізалғақойылғанмақсаттықорындалуыжүзегеаспайтындығыболыптабылады.Осығанбайланыстымұндайәрекеттердентуындайтын терісзардаптарорындытәуекелкүйіндекелтірілген депсаналып,олқылмысқатарынажатқызылмайды.

Күштеубұлбелгілібірәрекеттімәжбүрлеу.Мұндайреттежәбірленушігекүшқолданылып,оныңжанынқинайтын,сөйтіпоныңеркіненайыратынәрекеттер орыналады.Күштеутойтарылатыннемесетойтарылмайтынболыпекітүргебөлінеді.

Қылмыстықкодекстің 36-бабының 1-бөлігіндекөрсетілгенкүшпенмәжбүрлеутойтарылмайтынжағдайдағанаорыналады.Тойтарылатынкүштеугежәбірленушініңбелгісібірәрекеттіістеумүмкіндігісақталады.Сондықтантойтарылмайтынкүшпенмәжбүрлеугежолбергенде,адамға36-баптың 1-бөлігіқолданылмайды.

ҚК37-бабында “Өзіүшінміндеттібұйрықты немесеөкімдіоргандаужөніндеіс-әрекетжасағанадамныңосыкодекспен,қорғалатынмүдделергезиянкелтіруіүшінзаңсызбүйрықнемесебергенқылмыстықжауапқаттартылады” делінген.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!