Қылмыстық құқық ұғымы, пәні міндеттері мен жалпы бөлімнің жүйесі. Қылмыстық құқық ғылымы ерекшіліктері

Қылмыстыққұқықжекеқұқықсаласыретіндеадамды,оныңқұқықтарыменбостандықтарынқоғамдықжәнемемлекеттіқылмыстық қолсұғушылықтанқорғауғабағытталғанқоғамдыққатынастардыреттейді.

Мұндайреттеу 3-түрліжолменжүзегеасырылады.Оныңбіріншісі – қылмыстыққұқықнормасыарқылықоғамдыққатынастардыреттеуфункциясыболыптабылады.Олқылмысістеугебайланыстықылмыс жасағанадам мен(субьекті)менмемлекетарасындапайдаболады.

Мұндайқұқықтық қатынасқақатысушылардыңәрқайсысыныңөзінетәнқұқықтарымен міндеттеріпайдаболады.Субьект қылмысістеугебайланыстықылмыстық жауапқажәнежазағатартылуғаміндеттіболса,екіншісубьектәділсоторгандары,(соттергеу,прокуратура)қылмысістегенадамдысолміндеттіорындауғакүшпенміндеттейді.Сонымен,қылмыстыққұқықтыңқатынастардыреттейтінбұлфункцияорыналғанқылмысоқиғасынабайланыстықылмыстықжауаптылықтыжәнежазанықолданунемесеқылмыстықжауаптылықтанжәнежазаданбосату сияқтымәселелердіжүзегеасырады.

Екіншіден:қылмыстыққұқықнормасыарқылыжазаменқорқытып,тыйымсалынғаніс-әрекеттердіістеугесалынғанқоғамдыққатынастарреттеледі.Яғни,қылмыстық заңныңболуыжәнеоныбұзғанадамдарғақолданылатынжазаныңқылмыстыққұқықтыңнормаларындакөрінісалуыосыкөрсетілгенқұқықтықфункцияныңтолықжүзегеасырылуынамүмкіндіктуғызады.

Үшіншіден:қылмыстыққұқыққылмыстықжолменқиянат келтірілгенолардыңадамқорғануғабайланыстықатынастарынреткекелтіреді.

Мысалы:қажеттіқорғану,мәжбүрліқажетттілікнемесеқылмыскердіұстаудаәр-біразаматзаңдабелгіленгентәртіппенқорғануғақұқылы.Бұлмәселетекқылмыстыққұқықтықнормаарқылыреттеледі.

Қылмыстыққұқықтуралысөзболғандаоның3-түрлімағынасынескеруімізқажет.

Қылмыстыққұқық – бұлжалпықұқықжүйесініңнегізгібірсаласыжәнепәніболыптабылады.Осыұғымдардыңбәріненжиынтығықосылыпқылмыстыққұқықкурсыдегентүсініктібілдіреді.Қылмыстыққұқықпәніқұқықсаласыретіндеқарастырғандажалпықұқықтеориясынатәнбелгілердіңнегізгіпринциптердіңосықұқықсаласынатәнекендігінескеруқажет.Соныменбіргеқылмыстыққұқықөзініңерекшеліктерінбелгілейтінжәнеөзінжекеқұқықсаласыретіндеқарастыруғанегізболатынөзіндікмазмұны,өзгешілікбелгілеріменпринциптерібарқұқықсаласыболыптабылады.Құқықсаласыретіндеқылмыстыққұқықзаңшығарушыоргандарқабылдағанқылмыс пенжаза,қылмыстықжауаптылықтыңнегізі,жазажүйелерін,жазанытағайындаудыңтәртібіменшарттарын,сондай-аққылмыстықжауаптылықтанжәнежазаданбосатудыбелгілейтінзаңдылықнормаларыныңжиынтығыболыптабылады.Басқақұқықсалаларысияқтықұқыққұқықтың данегізгізаңдылықбазасы – ҚР К-болыптабылады.Қылмыстыққұқықыңережелеріменинституттарыныңмазмұнықолданылыпжүргенқылмыстықнормаларындаанықкөрсетілген.Қылмыстыққұқықнормаларымазмұнынақарай 2-түрліқызметтіжүзегеасырады:Олардыңбіріншісі – Қылмыстыққұқықтыңжалпыережелерін,принциптеріменинституттарынбелгілеуарқылынегізгіекіұғымқылмыспенжазаныанықтайды.

Екіншіден – бірнормаларқоғамғақауіптіәрекеттіңнемесеәрекетсіздіктіңқылмысқатарынажататынбелгілерін,шеңберінжәнеоныістегеніүшінтағайындайтынжазаныңтүрлеріменшегінбелгілейді.Қылмыстыққұқықжекеқұқық саласыретіндемынадайөзіндікерекшілікбелгілеріменкөріністабады:

Қылмыстыққұқықпәні – қылмысістеугебайланыстыпайдаболатынқоғамдыққатынастардыреткекелтіреді.Алмұндайреттеқылмыстыққұқықтыңқатынастарыныңсубьектілеріболыпбіржағынан қылмысістегенадам жәнеқылмысыүшінсоларғамемлекетатынаншарақолданылатынмемлекеттікқұқыққолданужәнеқұқыққорғауоргандарыболады.Белгілібірәрекеттінемесеәрекетсіздіктіқылмысқатарынажатқызыпоғанжазатағайындау,қоғамғажекеадамғажәнемемлекеткеқарсықылмыстықісәрекеткетыйымсалып,оныбұзғаныүшінқылмыстықжауапқажәнежазағатартатыннормалардыбелгілеу – мемлекеттіңқұзіреті.Осытұрғыдағықоғамдыққатынастардыреткекелтіруқылмыстыққұқыққағанатәнәдісболыптабылады.

2-сұрақ. Қылмыстыққұқықтыңміндеттеріменжүйесі

Қылмыстықкодекстің2-бабынасәйкесқылмыстықзаңдардыңміндеттеріболып1-шіадамменазаматтыңқұқықтарынбостандықтарымензаңдымүдделерін,меншіктіұйымдардыңқұқықтарымензаңдымүдделерін,қоғамдықтәртіппенқауіпсіздікті,қоршағанортаны, ҚР К-лыққұрылысыменаумақтықтұтастығын,қоғамменмемлекеттіңзаңменқорғалатынмүдделерін,қоғамдықтәртіппенқауіпсіздікті,қоршағанортаны,ҚР К-лыққұрылысыменаумақтықтұтастығын,қоғамменмемлекеттіңзаңменқорғалатынмүдделерінқылмыстыққолсұғушылықтанқорғаубейбітшілікпеназаматтыққауіпсіздігінқорғау,сондай-аққылмыстардыалдын-алуболыптабылады.

  1. Бұл міндеттерді жүзегеасыруүшіносыКодекстеқылмыстықжауаптылықнегіздерібелгіленеді,жекеадам,қоғамнемесмемлекетүшінқауіптіқандайәрекеттерқылмысболыптабылатыныайқындалады, оларды қлмыс жасағаныүшінжазаларменөзгедеқылмыстыққұқықтықықпалетушараларыбелгіленедіделінген.

ЖаңаҚылмыстықКодекстеқоғамныңсаяси,экономикалықжәнеәлеуметтікөміріндеорыналғансапалықөзгерістерескеалған.

Қылмыстық – құқылыққорғауобьектісініңқатарынақоғамдықтәртіп пенқауіпсіздіктіңжәнеқоршағанортанықорғау.ҚР-ныңқұрылысыменаумақтықтұтастығынқоғамменмемекеттіңзаңменқорғалатынмүдделерінқылмыстыққолсұғушылықтанқорғау,бейбітшілік пенадамзаттыңқауіпсіздігінқорғаудақамтамасызетуміндеттеріенгізілген.Яғниқылмыстыққұқықтыңнегізгіміндетті.Қылмыстыққұқықтыққұралдардыңқылмыстылықпенбарыншапәрмендікүресжүргізуболыптабылады.Қылмыстықзаңдардакөрсетілгенміндеттердіжүзегеасыруүшінқылмыстықжауаптылықтыңнегізінбелгілейді.

Яғни,қылмыстықзаңдакөрсетілгеніс-әрекеттердіістегенадамосызаңдабелгіленгеннегізіндеғанажауапқатартылады.Жаңақылмыстықкодекстебұрынғыкодекскеқарағандаізгілікпринципібасшылыққаалынаотырып, қоғамғаоншақауіптіемесәрекеттержасағандарғаолардықоғамнаноқшауламайтынжазатүрлерін(түзеужұмысы, шартты жаза, міндетті жұмыс,шынжүректенөкінуіне немесеталаптардың келісімгекелуінебайланысты қылмыстықжауаптылықтанбосату)қолдануғакең жолашылған.

Қылмыстық құқықтыңміндеттеріқылмыстылықтыңжағдайымендеңгейіне детікелейбайланысты. Бұрынжұртқабеймәлімұйымдасқанкәсіптік,банкжүйесіндегіқылмыстар мен күресі.Қылмыстықзаңныңбастыміндеттерініңбірі – қылмыстансақтандыруболыптабылады.Қылмыстыққұқықжалпыжәнеарнаулысақтандыруфункцияларынжүзегеасырады.

Жалпысақтандыру – қылмыстық заңарқылыкез-келгенқылмыстыістеугетыйымсалғанәрекетнемесеәрекетсіздіктердіістегенадамдарғақылмыстыққұқықтық нормаларарқылыбелгіленгентиістіықпал етушараларын қолдануретіменіскеасырылады.

Қылмыстыққұқыққа,сондай-ақтәрбиелікфункциядатәнқажеттіқылмыстықзаңдардыңболуы,оныңісжүзіндеәділқолданылуы,азаматтардыңолардыңқұқықтары менбостандықтарыныңқорғалуы, қылмысістегенадамныңлайықтықылмыстықжауаптылыққатартылуыазаматтардыңзаңдықұрметтеугетәрбиелейді жәнеолардың заңғадегенсенімділігінарттырады.

  1. Қылмыстық құқықғылымы.

Қылмыстықғылымныңнегізгізерттеуобьектісіқылмыстықзаңжәнеоныңқұқыққолдануоргандарытәжірибесіндедұрысқолдануын, жазатағайындаудың,қылмыстылықпен күресжүргізудіңғылыминегіздерінбелгілепберуболыптабылады. Осыкүрделімәселелердізерттеудеқылмыстыққұқықғылымықылмыстылық пенкүресжүргізетінкриминология,құқықтықстатистика,қылмыстық орындау,криминалистика,сот психологиясы,сотпсихиатриясыжәнебасқағылымсалалары ментығызбайланыстыболады.Осығылымсалаларының ортақміндеті – қылмыстылықпенкүреспроблемаларынбелгілеу, оныазайтудың,одансақтандырудыңжолдарын,әдістерін жәнетәсілдерінзерттеуболыптабылады.

  1. Қылмыстық құқықтыңпринциптері – заңшығарушыға,ғылымғақұқыққорғаужәнеқолдануоргандарыменазаматтарғақылмыспенқарсыкүресжүргізусаласындағықажеттінегізгіжәнеміндеттіережелерініңкөрінісіболыптабылады.

ЗаңдылыққағидасыПарламентнемесеПрезидентқабылдағанқылмыстықзаңныңқұқыққолданутәжірибесіндедезаң нормаларынқабылдаусаласында да сөз жоқ,үстемдікетуарқылыкөріністабады.

Бұлкөрінісбірнешеқұқықтық талаптардыңжиынтығынанқұралады.Оныңбіріншісі ҚР К-ніңхалықаралыққылмыстыққұқықжұрттанығанпринциптерімен нормаларынбасшылыққаалуыболыптабылады.ҚР К-нің4-бабы,3-тармағындаРеспубликабекіткенхалықаралықшарттардыңреспубликазаңдарынанбасымдығыболады депкөрсетілген.

Адамқұқықтарыжөніндегі1948 ж. жалпығабірдейдекларация,1968-1989 жылғыВена келісіміноркаманияғажәнетеррорлықактігеқарсыкүрестуралыхалықаралыққұжаттархалықаралықаймаққаістелетінқылмыстарүшінжауаптылықбелгілейді.

Осықағиданыңекіншіталабы- қылмыстықзаңныңКонституциялық заңғанегізделуіболыптабылады.Қылмыстыққұқықтың екіншібір қағидасыазаматтардыңзаңалдындағытеңдігіболыптабылады Қылмыстыққұқықтыңекіншібірқағидасыазаматтардыңзаңалдындағытеңдігіболыптабылады. ҚР К-нің 14-бабының1-тармағындазаңменсоталдындажұрттыңбәрітеңдепаталған.Қылмысжасағанадамоныңтегіне,әлеуметтіклауазымдықжәнемүліктікжағдайына,нәсілінеұлтынасаясисеніміне,жынысына, біліміне,тіліне,дінге қатысына,кәсібінетүріменсипатынасондай-ақтұрғылықтыжерінежәнебасқа дажағдайларына қарамастан жауаптылыққатартылады.

Қылмыстыққұқық 8-принципіжауаптылықтанқұтылмайтындықпринципі.Бұлпринципбойыншаәрбіркезкелгенадамлауазымдықюасқа дажағдайларғақарамастанөзі істегенқылмысыүшінсөзсіз,міндеттітүрдежауаптыболады. 4-принципіжекекінәліжауаптылығықағидасыболыптабылады.Адамөзініңкінәсіанықталғанжағдайдағанақоғамғақауіптіәрекеттер(әрекетсіздік)жәнебағытталғанқауіптізардаптарүшінғанақылмыстықжауапқатартылады. Бұлпринципкесәйкес адамөзініңжекеістегеннемесеқылмысқабірлесіпқатысуарқылыістегенқылмысыүшінсоладамныңөзідербес,жекежауаптыболады.Жекежауаптылықпринципінесәйкесқылмыстыңсубьектісіболыпесідұрыс,заңдабелгіленген жасқатолғанжекеадамтанылады.

5-шіпринципікінәліжауаптылықпринципіболыптабылады.Бұлқағиданыңмәнісол,кінәсізқылмыстаболмайдыдегендібілдіреді.Қылмыстықжауаптылықтаоныістегенадамныңіс-әрекетіндекінәболғанжағдайдағана,яғниқылмысадамның өзінің іс – әрекетінеқасақаналық немесеабайсыздық түрде білдіргенсаналы,психикалыққатынасыжатады.

6-принципіәділеттілікпринципіболып табылады.Бұлпринциптіңмәнісісолқылмыстықжауапқажәне жазағаіс-әрекетіндеқылмысқұрамыныңтолықбелгілерібарадамдартартылуыкерек.Негізсіздәлелсізқылмыстықжауаптылыққажолберілмейді.Әділеттілікқағидасыныңжүзегеасырылуыәділжазатағайындауғатікелейбайланысты.әділеттілікпринципбойыншабірқылмыс үшінешкімдідеқайталапқылмыстықжауапқажәнежазағатартуғаболмайды.

7- принципізгілікпринципіболыптабылады.

Ізгілік принципініңжүзегеасырылуыеңалдыменқылмыстықзаңарқылыазаматтардыңжекебасын,олардыңөмірін,денсаулығын,құқықтарынқылмыстыққолсұғушылықтан қорғауарқылыкөріністабады.Бұлпринцип-қылмыстық заңдыбұзғанадамдарға дақолданылады.Қылмыстықжазаныңмақсатыәлеуметтікәділеттіліктіқалпынакелтіру, сондай-ақ сотталғандардытүзеуболып табылады.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!