Отбасына және кәмелетке толмағандарға қарсы қылмыстардың жалпы сипаттамасы

ҚазақстанРеспубликасыКонституциясының27-бабында:некемен отбасы, анаменәкежәнебаламемлекеттіңқорғауындаболады .

  1. Балаларына қамқорлық жасаужәне олардытәрбиелеу атаананыңтабиғиқұқығыәріпарызы.
  2. Кәмелетке толған еңбеккеқабілеттібалалареңбеккежарамсызата –анасынақамқорлықжасауғаміндетті-3делінген.Бұлкөрсетілгенқағидалархалықаралыққұқықтыңосымәселелержөніндегінегізгіережелеріне сәйкестендірілген.Адамқұқығы жөніндегі1948жылғыЖалпығабірдейДекларацияда,Азаматтықжәнесаясиқұқықтартуралы1966 жылғыхалықаралық фактіде отбасықоғамыныңтабиғи негізгіұясыжәнеолмемлекетпенқоғамтарапынанқорғау құқығынаиедеп белгіленген.1989 жылы20-қарашада қабылданған“Балақұқытарыжөніндегі”конвенсиядадабалалардыңазаматтық жәнесаяси -әлеуметтікқұқықтарыныңқорғалуынаерекшемәнберілген.ҚР – даотбасы жәнекәмелетке толмағандаржөніндегіхалықаралыққұқықнормаларынқастерлейотырып,осымәселелергебайланыстыпайдаболатынқоғамдыққатынастардықылмыстыққұқықтықжолменқорғауғаерекшемәнбереді.

1997 жылықабылданғанжаңаҚылмыстық кодекстіңЕрекшебөлімінің2-тарауыотбасыжәне кәмелетке толмағандарғақарсықылмыстарүшінжауаптылықбелгіленген.Бұлтараудаосытұрғыдағықылмыстарғаарналғаннақтықылмыстардыңмынадайтүрлерікөрсетілген:кәмелеткетолмағанадамды қылмыстықіскетарту(131-бап);кәмелеткетолмағанадамдықоғамғақарсыіс-әрекеттержасауға тарту(132-бап);кәмелеткетолмағандардысаудаға салу(133-бап);баланыауыстыру(134-бап) балаасырап алуқұпиясынжарияету(135-бап);балаларыннемесееңбеккежарамысызата-анасынасырауғаарналғанқаражаттытөлеуденәдейіжалтару(136-бап);кәмелеткетолмағанбаланытәрбиелеужөніндегіміндеттердіорындамау(137-бап) ;балалардың өмірі менденсаулығықауіпсіздігінқамтамасызетужөніндегіміндеттердітиісіншеорындамау(138-бап);қамқоршынемесеқорғаншықұқықтарынтеріс пайдалану(139-бап)еңбеккежарамсыз жұбайын(зайыбын)асырауданәдейіжалтару(140-бап).Осытопқажататын қылмыстардыңобьектісіата-аналарменбалалардыңарасындағыотбасылыққатынастар,сондай-ақ кәмелеткетолмағандардыңденебітімі, интелектуальдық,рухани,адамгершіліктұрғысынан дұрысдамып,қалыптасужағдайларыболып табылады.Енді осытопқаергенқылмысқұрамдарының әр-қайсысындажеке – жекеталдаужасапөтейік

Отбасынажәнекәмелеткетолмағандарға қарсықылмыстардыңжекеқұрамдары.

Кәмелеткетолмағанадамдықылмыстықіскетарту(131-бап)

Кәмелеткетолмағанадамды18 жасқатолғанадамныңқылмыстықіскетарту жекеқылмысқұрамыретінде қарастырылады.

Қылмыстыңтікелейобьектісікәмелетке толмағандардыңбірқалыптыдамуыжәнеоларғадұрыстәрбиеберу шарттарыболыптабылады.

Қылмыстыңжәбірленушісі18-гетолмағанадам,яғникәмелеткетолмағандар.

Қылмысобьективтікжағынаналғандаәр түрліәдістер (тәсілдер) қолданаотырыпкәмелеткетолмағанадамдықылмыстық іскетартуарқылыжүзегеасырылады.

Кәмелеткетолмағанадамды қылмыстықіскетартудеп18-ге толмағандарғақылмыстықтікелейорындаушынемесеөзге де көмектесушіболуға жігерлендіруге,ынтасын, шешімін қоздыруғабағытталғаніс-әрекеттердіайтамыз.Қылмыстықіскетартудыңәдісізаңдатікелейкөрсетілмеген,бірақоләртүрліжолменжүзегеасырылуымүмкін.Бұләрекетпсихикалық әдістердіқолдануарқылы(қорқыту,уәдеберу, алдау)немесе басқа да тәсілдердіқолдану арқылыжүзегеасырылады.Кәмелетке толмағанадамдардыүрейлендірунемесеолардыбасқабірқолайсыз жағдайларғақалдыратынәрекеттержасаймын деген әрекеттерарқылы,олардыңпсихикалықсанасынаәсер етулерқорқытудептабылады.Қорқытуауызша,жазбаша,телефонарқылыденеқимылынкөрсетуарқылыжүзегеасырылуымүмкінжәнемұндай жәнемұндайқорқытуларжәбірленушініңтікелейөзіненемесеоныңтанысадамдарынабілдіруіхақ.

Субьектініңболашақтакәмелеткетолмағандарғабелгілі біржәрдем көрсетуге оқуғатүсіруге,жұмысқатұрғызуғанемесеоларғабасқадайигіліктер жасауғаміндеттемелералуы)уәде берудептанылады.

Кәмелетке толмағандарүшінмәнібармәліметтердінемесемән-жайлардықасақанаайтпаунемесеоларжөніндеүнқатпау арқылыоларды жаңылыстырыпқоғамға қауіптііс-әрекетті істеугетартуды алдаудептүсінгенжөн.Мысалы,ересекадамкәмелеткетолмаған адамғакөршіүйденөзінетиістіжүктіжолбойына жеткізуді өтінеді,нәтижесіндеол бөтенніңмүлкінұрлауға көмектескеннінбірақбіледі.Кәмелеткетолмағанадамдыбасқада тәсілдерменқылмысжасауға тартуға,олардыиландыру,сатыпалу,олардызұлымдық,қара ниеттііс-әрекеттердіістеуге жігерлендіру, бопсалау,материалдықтәуелділікжағдайынпайдаланыпқалут.с.с.әрекеттержатады.

Жоғарыдакөрсетілгентәсілдердіқолданғаныменкәмелеткетолмағандарқылмыстықіс-әрекеткебаруғақарсылық білдірсе,ондакінәлініңіс-әрекетікәмелеткетолмағанадамдықылмыстықіскетартуға оқталғандықретіндесараланады.

Қылмысформальдыққұрамғажатады.Жәнеолкәмелеткетолмағандардықылмысқатартқануақыттан(яғни18-гетолмаған адамныңоғанкеліскенсәтіненбастап) аяқталған дептабылады.ҚК131- бабының1-тармағыбойыншаоншаауыремес,ауырлығыорташақылмыстардыістеугекәмелеткетолмағандардытартқаныүшінғанажауаптылықкөзделген.СубьективтікжағынанҚК131-бабындакөзделгенқылмыс текқанатікелей қасақаналықпеністеледі.Кінәлі адамәр түрлітәсілдердіқолданаотырып жасы18-гетолмағаныөзінеанықадамдықылмыстықіскетартқанынсезеді,біледіжәнесоныжүзегеасырудытілепәртүрліәрекетжасайды.Қылмыстықниетжәнемақсат әр түрлі (кек)алу, қызғаныш,пайдакүнемдік,басқада зұлымдылықниеттер болуымүмкін.Бұлардыңіс-әрекеттісаралауғаәсеріболмайды,бірақжазатағайындағандаесепкеалынады.

Қылмыстыңсубьектісізаңдатураатап көрсетілгендейкәмелеткетолмағанадамдықылмыстықіскетартқанжасы18-гетолғанадам.Кәмелеткетолмағанадамныңекіншібіркәмелеткетолмағанадамдықылмыстық іскетартудыбұлқылмысқұрамынажатпайды.,

Ата-анасы,педагогнекәмелеткетолмағанадамды тәрбиелеужөніндегі міндеттерөзінезаңменжүктелгенөзгеадамжасағаннақсоләрекетосықылмыстыңауырлататынтүріболаптабылады.(ҚК131-бабының20-тармағы). Көрсетілген адамдардың кәметелке толмағанадамдар жөніндегіқұқықтықжағдайынпайдаланып, осыісәрекеттердіістеуіқылмыстыңқоғамғақауіпттігінедәуірұлғайтады.Ата-аналардыанықтау ҚРнекежәнеотбасытуралы1998 жылы17-желтоқсандақабылданғанЗаңынасәйкесшешіледі.

Педагогдептәрбиенемесеоқу поцессімен айналысатынадамдартанылады.Педагогтіқылмыстыңсубьектісідептануүшіноныңжұмыс істейтіноқу орындарыныңтүрі( жоғарыоқуорындары,мемлекеттікнемесемемлекеттікемес),нысаны( күндізгі,сырттайкешкі) ешқандайәсеретпейді.

Кәмелеткетолмағанадамдытәрбиелеужөніндегі міндеттерөзіне жүктелгенөзгедеадамдарға қорғаншы,қамқоршы,асырапалғаната-аналар,мектепкедейінгібалалар мекемелерініңтәрбиешілері,бұларданбасқазаңментәрбиелеуміндеті тікелейжүктелген – жақынтуыстары,ағасы немесеапасы,әжесінемесеатасыжатады.

Кәмелеткетолмағандардысаудағасалу(133- бап)

Кәмелеткетолмағанадамдысаудаға салуүшінжауаптылықҚРаумағындақолданылғанқылмыстықзаңдардамүлдем көрсетімеген еді.Қазақжеріндемұндайқұбылыскеңесөкіметі орныққанғадейінмүлдемболмағанқазіргіжағдайдакейбіржерлердекәмелеткетолмағандар“зат”,“товар”ретіндепайдаланылып,қылмыскерлергепайдатабудыңкөзінеайналды.ДүниежүзіндеорыналыпотырғаносындайкелеңсізқұбылыстарғасәйкесҚРҚылмыстықкодексінің133-бабындаосы тұрғыдағыіс-әрекеткеқылмыстықжауаптылықбелгіленген.

Қылмыстыңтікелейобьектісі- кәмелетке толмағандардың мүддесі,олардыңдұрысдаму, жетілу,білімалу,тәрбиеленужағдайлары.

Қылмысобьективтікжағынанкәмелетке толмағанадамдысатыпалунекәмелеткетолмағанадамғақатыстыоны біреугеберунемесеоныиемденутүріндеөзге мәмілелержасауарқылыжүзегеасырады.

Кәмелеткетолмағанадамдыбелгілікелісімдіақы алып (ақшалай,заттай, қозғалатыннемесеқозғалмайтын мүлік)басқағаберу, сатунемесесатыпалудеп танылады.

Кәмелеткетолмағанадамдыайырбастау(үйге ,көлікке,басқатауарларға), сыйғаберу(мысалы, шетелгетұрақты өтіпкетугебайланыстыкөрсеткенкөмегіүшіннемесешын достықтыңбелгісіретіндетегінберу) ;қарызыннемесебасқадай міндеттемелерінөтеуүшін беру;басқабіреуге уақытшапайдалануғажалғаберуөзге мәмілелержасаудептанылады. Қылмыс жәбірленушінісаудағасалужөніндегімәмілегеқол жеткізілгенжәне кәмелеткетолмағанадамдыбасқабіреугеберген уақыттанбастапаяқталғандептанылады.

Субьективтікжағынан қылмыс кәмелетке толмағандардысаудағасалутек қанатікелейқасақаналықпен істеледі.Бұлжердеосықылмыстыістеугекінәліболыпадамдысатқанжәнесатыпалған жақтар,сондай-ақосындайәрекеттергебағытталғанөзге де мәмілелержасауға қатысқандар( жәбірленушінізаңсызбіреугебергеннемесе оны иемденгенадамдар)табылады.Өйткеніоларөздерініңіс-әрекеттерініңқоғамғақауіптілігін,заңғақайшылығынсезедіжәнеосы әрекеттердіістеудітікелейді.

Қылмыстыңсубьектісі16-ғатолғанкез-келгенесідұрыс кәмелетке толмағандардысаудағасалуғақатысқанадамдар.

Қылмыстықкодекстің133-бабының1-тармағыдакөрсетілгенәрекеттерді:

а)біріншірет ;

б)екіжәнеодан дакөпкәмелеткетолмағандарғақатысты;

в)адамдартобыныңалдыналасөзбайласуыбойыншанемесеұйымдасқантоппен;

г)адамныңөзініңқызметтікжағдайын пайдаланып;

д)кәмелеткетолмағанадамдыҚРтысжергезаңсызәкеткен меннемесеоныҚРзаңсызәкелуімен;

е)кәмелеткетолмағанадамдықылмысжасауғанемесеқоғамғақарсыөзгеде ісәрекеттержасауғатартумақсатында;

ж)кәмелеткетолмағанадамныңмүшелеріннемесетінінауыстырып салуүшіналумақсатындажасалса-ондаоларосықылмысқұрамының ауырлататынтүрлеріболыптабылады.

Осыбаптыңбіріншінемесеекінші тармақтарындакөзделгенкәмелеткетолмағанадамныңөліміненемесеөзгеауырзардаптарғаабайсыздаәкепсоққанәрекеттеркөрсетілгенқылмысқұрамыныңасаауырлататынтүрінежатады.

Бұлжердекәмелеткетолмағанбірадамныңөлуітуралысөзболыпотыр. Өзгедеауырзардаптарға,-жәбірленушігеорта,ауырденежарақатынкелтіру,кәмелеткетолмағанадамныңкінәлініңзаңсызәрекетінебайланыстыөзін-өзіөлтіру,олардыңжұқпалыаурумензақымдануы,мүгедекболыпқалуы сияқтыларжатады.ҚК133-бабының3- тармағындакөрсетілгенқылмысқұрамыныңсубьективтікжағынанәрекетіқасақаналық, алоданболатынзардапабайсыздықпенжүзегеасырылады.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!