Соттың заңды күшіне енген сот шешімдерін қайта қарау өндірісі (қадағалау өндірісі)

Сот шешімдерін орынау – сот үкімі (айыптау немесе аяқтау) сот қаулысында болатын, сонымен қатар жазалау  сипаты мен түріне  қатысты болатын ережелер жүзеге асырылатын  қылмыстық процестің  қорытында  кезеңі. Сотталушының жазасын өтеу жағдайларының дербес қылмыстық-атқару құқығымен жүзеге асырылатынын білген жөн. Үкімді орындау бұл тек  қана жаза белгілеу шешімін  орындау ғана емес, сонымен қатар онда сотталушыны қамаудан босату  туралы шешем, шартты мерзімнен бұрын босату туралы шешім және ҚР ҚІЖҚ-нің 453-бабында  көрсетліген өзге де шешімдер  көзделуі мүмкін.  Жазаны орындау негізі болып заңды күшіне енген соттың  үкімі немесе қауысы, сондай-ақ кешірім беру немесе рақымшылық  жасау актісі табылатынын естен шығармау қажет.

Үкім мен қаулының заңды күшіне енуі. Бірініші сатыдағы сот  үкімері, егер оған шағымданабаса немесе наразылық келтірілмесе, аппеляциялық шағымдану немесе нарызылық келтіру мерзімі өткен соң  заңды күшіне енеді және орындалуға тиіс.

Аппеляциялық шағым жасалған немесе наразылық  келтірілген жағдайда,  бірніші сатыдағы сот үкімінің  күші жойылмаса, аппеляциялық қаулы шығарылған  күні күшіне енеді. Егер  аппеляциялық шағым, наразылық аппеляциялық сатыдағы сот отырысы басталғанға дейін  қайтарылып алынса үкім шағымды, наразылықты қайтарып алуға байланысты аппеляциялық іс жүргізудің тоқтатылғаны туралы аппеляциялық сатының қаулысы шығарылған күні заңды күшіне енеді.

Үкім  заңды күшіне енген немесе іс аппеляциялық сатыдағы соттан қайтарылған  күннен бастап үш тәуліктен  кешіктірмей бірініші  сатыдағы сот үкімді орындауға кіріседі.

Қылмыс жасағаны үшін  сотталған адам,  егер айыптау үкімі Қазақстан Респуликасының  қылмыстық кодексінің  75-бабымен  белігенген мерізімде орындаласа, жазаны өтеуден босатылады.

Соттың шағымдануға немесе наразылық білдіруге  жатпайтын қаулысы ол шыққаннан кейін дереу күшіне енеді және орындалуға жатады.

 Істі қысқарту туралы  сот қаулысы сот отырысын тағайындау туралы  мәселені шешу кезінде немесе сот отырысында оның  айыпталушыны немесе сотталушыны  қамаудан босатуға  қатысты  бөлігінде дереу  орындалуға жатады.

Аппеляциялық сатыдағы  соттың қаулысы Қылмыстық іс жүргізу кодексінің  423-1-бабында көзделген тәртіпте орындалады.

Аппеляциялық сатының  қаулысы ол жаряланған кезден бастап заңды күшіне енеді және тек  прокурордың  наразылығы  бойынша қадағалау сатысында  қарастырылады (ҚР ҚІЖҚ 448-бап).

  1. Қадағалау өндірісін қозғау.

Сонымен қатар, үкімнің айналысқа (қолданысқа) түсу процесінде үкімге  оның маңызына тиетін  өзгертулер мен толықтыруларды  енгізуге болмайтынын естен  шығармау керек, бұдан тек сот қадағалауы тәртібімен ғана жүзеге асырылады.

            Соттың үкімін, қаулысын орындауға кірісу тәртібі

Заңды күшіне енген соттың үкімі мен  қаулысы мемелкеттік органдардың, жергілкті өзін-өзі  басқару  органдарының, заңды тұлғалардың, лауазымды адамдардың, азаматтардың  бәріне бірдей  міндетті және републиканың  бүкіл аумағында сөзсіз  орындаңға жатады. Соттың үкімін,  қаулысын орыдамау Қылмыстық кодекстің  362-бабымен көделген қылмыстық жауапкершілікке әкеледі.

Заңды күшіне енген үкім осы  қызметпен айналысуға  арнайы құзіретті ұйымдар мен  органдармен, яғни  қылмыстық атқару заңдылығымен жүзеге  асырылады.

Қазақстан Респубикасы Әділет минстрлігінің  жүйесіне үкімді  орындауға құзіретті  мекемлер, органдар,  лауаызмды тұлғалар енеді. Оларға:

  • түзеу колониялары (жалпы, қатаң, аса қатаң режимдегі);
  • кәмелет жасына толмғандар үшін тәрбиелеу колониялары;
  • түрмелер, тергеу изоляторлары;
  • мекен – коллониялары;
  • қылмыстық атқару инпекцялары;
  • арнайы мекемлер-түзету орталықтары;
  • сот орындаушылары.

Кейбір түзету коллонияларында  соттар мен құқық қорғау органдарының бұрынғы  қызметкерері отыратыны білу қажет.

Қылмыстық атқару  инспекциялары жазаның келесі түрлері бойынша үкімнің орындалуын жүзеге асырады:

  • белгілі лауазымды болу немесе белгілі қызметпен  айналысу;
  • айыппұл;
  • түзету жұмыстары;
  • қоғамдық жұмыстарға тарту;
  • шартты түрде соттау;
  • тәртіптік әскери бөлімде ұстау.
  1. Істі қадағалау тәртібімен қарайтын соттар

Аталмыш жаза түрлерін орындау қылмыстық атқару  инспекциясының әкімшілігімен, сотталушының  тұрғылықты жері немесе жұмыс орын бойынша  ұйымдар не құзіретті лауазымды тұлғалармен жүзеге асырылады.

Сот үкімі бойынша   бостанығын шектеуді  арнайы мекемелер-түзету  орталықтары жүзеге асырылады.

Сот үкімі  бойынша қамауға алу  туралы үкім шығарылған  тұлғалар  жазасын қамауға алу үйлерінде жүзеге асырылады.

Бостандығынан айыру немесе  өлім жазасы секілді  жазаларды атқару  қылмыстық-атқару жүйесінің  атқару мекемлеріне,  сондай-ақ шаруашылық қызмет көрсету жұмыстарын жүргізге  қалдырылған  сотталушыларға  қатысты  тергеу изоляторларына жүктеледі.

  1. Істі қадағалау сатысында қараудың тәртібі.

Үкім мен қаулыны орындауға  кірісу бірінші саты бойынша  істі қараған сотқа жүктеледі. Үкімді орындау туралы өкімді сот төрешісі үкімнің көшірмесімен  бірге қылмыстық-атқару заңдарына сәйкес үкімді  орындау міндеті жүктелген органға  жібреді (ҚР ҚІЖҚ 449-ап, 2-бөлік).

Аппеляциялық сатыдағы сотқа  қамауда ұсталған адамадарға   қатысты істі  апеляциялық тұрғыда  қараудың нәтижелерін  хабарлау мәндеті жүктеледі.  Істі аппеляциялық тәртіппен қарау  кезінде үкім өзгерген жағдайда үкімнің  көшірмесіне аппеляциялық саты қаулысының көшірмесі қоса тіркелуге тиіс.

 Сотталушыны  әскери, арнаулы немесе өзге  атағынан, сыныптық шенінен, біліктілік сыныбынан айыру туралы үкім  шығарған сот үкімнің заңды күшіне  енгенінен  соң сотталушыға әскери атақ, сыныптық шен немесе  біліктілік сыныбын берген лауазымды  тұлғаға оның  көшіресін жолдайды.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!