Басты сот талқылауының жалпы шарттары

Сот  талқылауында іс бойынша барлық  дәлелдер тікелей зерттеуге тиіс. Сот сотталушы адамның, жәбірленушінің, куәлардың айғақтарын тыңдау, сарапшының қорытындыларын жария етуі және зерттеуі, заттай дәлелдемелерді тексеру, хаттамалар мен өзге де құжаттарды оқуы, осы ҚІЖК-да көзделген жағдайларды қоспағанда, дәлелдемелерді  зерттеу жөнінде басқа да сот  іс-әрекеттерін жүргізуі тиіс.

Алыдн ала тергеу жүргізу кезінде  берілген айғақтарды жария ету тек ҚІЖК-де  көзделген ерекше  жағдайларда ғана мүмкін болады.

Соттың үкімі тек сот отырысында  зерттелген дәлелдемелерге, ал сот тергеуінің қысқартылған түрі кезінде – анықтау жүргізу  кезінде алынған және сотта тараптар дауға салмаған дәлелдемелерге ғана негізделуі қажет.

Істі бір судья немесе судьялардың сол бір құрамы құруы тиіс.

Судьяларының бірінің сот талқылауына қатысуды жалғастыруы мүмкін, болмаған кезде ол басқа судьямен ауыстырылады, ол істі талқылау  осы Кодекстің 313-бабында көзделген жағдайларды қайтадан басталады.

  • Талқылау үшін ұзақ уақытты қажет ететін істі алқалы қарау кезінде запастағы судья тағайындалуы мүмкін.
  • Запастағы судья басты сот талқылауында сот отырысы ашылғаннан бастап немесе сот оның қатысуы туралы шешім қабылданған кезден бастап қатысады және судьялардың бірі шығып қалған жағдайда оны алмастырады. Бұл ретте істі талқылау  жалғастырыла береді. Запастағы судья судьялардың  бірі шығып қалған жағдайда сотты құрамына кірген кезден бастап  судьяның құқықтарын пайдаланады. Шығып қалған судьяның  орнына кірген запастағы судья кез келген сот әрекетін жаңартуды талап етуге құқылы.

Басты сот талқылауы нда осы соттың төрағасы немесе оны сот төрағасы тапсырған судья төрағалық етеді.

Төрағалық етуші істі талқылауда және шешім  қабылдау кезінде басқа  судьяларымен бірде  құқықтарды пайдалана алады. Төраға етуші сот отырысына басшылық жасайды, Әділ соттың мүддесінде  объективтілік пен бейтараптылықты сақтай отырып,  тараптар құқықтарының теңдігін қамтамасыз ету үшін осы Кодексте көзделген  барлық шараларды қолданады, істің жәй-күйін жан-жақты  және толық зерттеу үшін  қажет жадайлар жасайды. Төрағалық етуші сондай-ақ сот отырысы  күн тәртібінің сақталуын қамтамасыз етеді, сот талқылауының барлық  қатысушыларына олардың  құқықтары мен міндеттерін  және оларды жүзеге асырудың  тәртібін түсіндіреді. Сот талқылауына қатысушы  адамдардың бірі торағалық  етушінің іс әрекетіне  қарсылық білдірген жағдайда  бұл қарсылық білдіру  сот отырысының хаттамасына енгізіледі.

  1. Қорғаушының басты сот талқылауына қатысуы, оның құқытары мен міндеттері

Сотталушы болмағанда істі талқылауға

  • ауырлығы шағын қылмыс жасағаны үшін айып тағылған  сотталушы істі оның қатысуынсыз қарау туралы өтініш берген;
  • сотталушы ҚР-нан тыс жерлерде қалған және сотқа келуденг жалтарған жағдайларда ғана жол берілуі мүмкін.

Сотталушының қорғаушысы дәлелдерді зерттеуге қатысады, сотқа айыптаудың мәні және оның дәлелденгендігі жөнінде, сотталушының жауаптылығын жеңілдететін немесе оны ақтайтын мән жайлар  туралы, жазалау шарасы туралы, сондай-ақ сот талқылауында туындаған басқа да мәселелер бойынша өзінің пікірін айтады.

Қорғаушы келмеген және оны осы сот отырысында  ауыстыруы мүмкін болмаған кеде істі  талқылау кейінгі қалдырылады. Сот отырысына келмеген   қорғаушыны ауыстыруға тек сотталушының келісімімен  ғана жол беріледі. Егер сотталушы шақырған қорғаушының  қатысуы ұзақ уақыттың ішінде мүмкін болмаса, сот басты сот талқылауын кейінге қалдыра отырып, аыпталушыға басқа қорғаушыны таңдауды  ұсынады, ол осы бас тартқан жағдайда жаңа  қорғаушыны тағайындайды.

Іске жаңадан кіріскен қорғаушыға сот талқылауына қатысуға дайындалуы үшін қажетті  уақыт беріледі, ол өзі іске  кіріскенге дейін істі соттың қарауы кезінде жасалған кез келген  әрекеттің қайталануы туралы өтініш жасауға құқылы.

  1. Басты сот талқылауында қаулылар шығару тәртібі

Прокурордың жеке айыптау істерін  қоспағанда, мемлекеттік айыптаушы ретінде бас сот талқылауына қатысу міндетті. Күрделі көп эпизодты істер бойынша мемлекеттік айыптауды бірнеше прокурор қолдануы мүмкін.

Егер сот талқылауы кезінде прокурордың одан әрі қатысуының мін еместігі анықталса, ол алмастыруы мүмкін. Іске прокурордың  кірісуі осы уақытқа  дейін сотта жасалан іс-әрекеттерді қайталауға әкеп соқтырмайды, бірақ прокурордың өтініші бойынша сот оған істің материалдары мен танысу үшін  уақыт бере алады. Прокурор дәлелдерді ұсынады және оларды зерттеуге  қатысады, сотқа айыптаудың мәні боынша, сондай-ақ сот талқылауы  кезінде туындаған  басқа да мәселелер бойынша  өзінің пікірін баяндайды, сотқа қылмыстық аңды  қолдану және сотталушыға жаза қолдану  туралы ұсыныс айтады. Егер мұны азаматтық құқықтарын, мемлекеттік және қоғамдық   мүдделерді қорғау талап етсе, прокурор  іс бойынша азаматтық талап қояды немесе оны қолдайды.  Айыпталуды  қолдай отырып, прокурор заң талаптарын  және істің барлық  жағдайларын қарау нәтижелеріне негізделгнен өзінің ішкі көзқарасын  басшылыққа алады. Сотталушының  нашарлатпайтын және оның қорғалу құқығын бұзбайтын болса, прокурор айыптауды өзгерте алады. Прокурор, егер айптау сот талқылауында  қолдау таппады деген қорытындыға келсе, айыптаудан айыптаудан бас тартуға міндетті.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!