Қылмыстық іс жүргізудегі дәлелдемелер теориясының басты ережелері

Қылмыстық процестегі дәлелдеу мен дәлелдеме-қылмыстық іс жүргізу құқығы курсының, қылмыстық процтегі әдістемелік-құқықтық негіздерін зерттейтін бөлімі. Дәлелдеу туралы ұғымда әр түрлі ғалымдардың  жетістіктері пайдаланылады, оның ішінде логиканың, психологияның, крминалистиканың, сот медицинасының, психиатрияның және  басқалардың.

Қылмыстық істі тергеу және сот талқылауы жүргізілетін  қылмысты өзінше өтіп кеткен оқиғалар мен фактілерді анықтайды. Кез келген қылмыс, қоршаған әлемнің  құбылысы ретінде  әртүрлі  обьектілерде айқын із, ал адам санасында  өте онды іздер – көрген оқиғалар  мен фактілер туралы есте қалдырады.

Бұдан шығатын қорытынды дәлелдеме дегеніміз –  бұл белгіленген жағдай  негізінде қандай да бір  мән-жайдың бар екенін тұжырымдайтын немесе жоққа  шығаратын  ой жүгіртудің  белгілі бір логикалық тәсілі.

Дәлелдеу затын игерудің  негізгі әдісі материалситік  гносеология, яғни таным теориясы, ол мынандай түсініктеледі:

а) әлем обьективті өмір сүреді;

б) ол танылады;

в) адам шынайы  аққат заңдарын ашуға қабілетті;

г) бүкіл  материя белгілі бір қасиетке ие, мәні бойынша тітіркенушілікпен, бейнелеу қасиетімен.

Қылмыстық іс жүргізу дәлелдеуінің   мақсаты іс бойынша ақиқаты   айқындау болып табылады. Флософиядағы ақиқат- бұл обьективті бар нәрсенің  санадағы қабылдануының  тура бейнесі. Қысқаша, ақиқат дегеніміз-шындықтың дәл өзі.

Дәлелдеудің негізінде іс бойынша  ақиқатты анықтауға  жататындығы туралы жағдайы  мойындау ақиқатты табу  процесіндегі танымның орнын білуді обьективті түрде талап етеді.

Профессор Б.Х.  Төлеубекованың пікірі бойынша: “Қылмыстық сот өндірісіндегі аққат өткен оқиғаны дәлелдеу процесінде  материалдандырып, дәлелдемелердің күшімен ойша қалпына келтіру арқылы қол жеткізу”.

Қылмыстық процестегі  сот зерттеуінің пәні, яғни нақты іс бойынша ақиқатты  анықтау мақсатын көздейтін анықтау-тергеу органдарының, соттың және сараптау мекемелерінің бүкіл қызметі адамдардың қылығына қатысты, олар қоғамға қауіпті  қылмысты деген болжамдары бар оқиғалардан тұрады.

            Дәлелдеу процесі және дәлелдеу субьектілері

Дәлелдеу процесі – іске қатысы бар, іс жүргізу  құжаттарында  тіркелген нақты  мәліметтерді  жинақтау, бекіту, зерттеу (тексеру) және бағалау  бойынша қылмыстық  іс жүргізу заңымен реттелген дәлелдеу  субьектілерінің  қызметі түрінде көрінеді.

М. С. Строговичтің пікірі бойынша: “дәлелдеу процесі  дәлеледемелерді табудан, оларды қарап тексеру және іс жүргізіп  бекітуден, тексеруден және бағалаудан тұрады”.

  1. Дәлелдемелік құқығы және оның дәлелделер теориясындағы орны.

Қылмыстық іс бойынша  дәлелдеу процесі – бұл шартты түрде дәлеледемелерді  жинақтау мен бекіту, дәлелемелерді тексеру, дәлеледемелерді бағалау тәрізді төрт негізгі элементтен тұратын ойлау және практикалық қызметтің органикалық бірлігі.

            Дәлелдеу субьектілері. Қылмыстық іс жүргізу  заңдарында (ҚІЖК 62-67 баптар) көзделген жалпы  ережелер бойынша іс  үшін маңызы  бар  мән-жайларды дәлелдеу  міндеті төмендегілерге жүктеледі:

  • іс бойынша өндірісті жүзеге асыратын мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдарға;
  • өзінің немесе өзіне жүктелген құқықтары мен мүдделерін  қорғайтын процеске  қатысушыларға;
  • қылмыстық процеске  қатысушы бақса адамдара.

Бұл органдар мен адамдар   фактілермен дәлелденген  немесе дәлелденбеген  деп тануға іс бойынша  тергеудің кез келген сатысында дәлелдеу қорытындысын  шығаруға сол  бойынша соңғы  шеші қабыладуға құқылы.

Дәлелдемелерді жинақтау мен тексеру жауап алу,  беттестіру, тануға апару, алу, тінту, тексеру, эксперимент, сараптама  жүргізу арқылы  және заңда көзделген басқа тергеу мен сот  әрекеттері  бойынша  жүргізіледі.

Қылмыстық іс жүргізу кодексінде  дәлелдеу процесінің  элементтері баптардың аталуымен   көрсетілген: дәлелдемелерді жинау (125-бап); дәлелемелерді  бекіту (126-бап); дәлелдемелерді зерттеу (127-бап); дәлелдемелерді  бағалау (128-бап).

Дәлелдеу процесінде  заңда көзделген тәртіппен дәлелдеме болып табылатын төмендегі нақты мәліметтер жиналады, зерттеледі және бағланады:

а) өтіп кеткен қылмыс оқиғасының  орны ар екені туралы мәліметтер;

б) қоғамға қауіпті іс- әрекеттің осы әрекетті жасаған кінәлі адамның  бар немесе жоқ болуы, істі дұрыс шешу үшін  маңызы бар басқа да мән-жайлар;

в) куәнің, жәбірленушінің, күдікті мен айыпталушының жауаптары, сарапшының  қорытындысы, заттай дәлеледеелер, тергеу және сот әрекетінің   хаттамалары және басқа да құжаттар.

Сонымен іс бойынша қорытынды шығаруға  негіз болып табылатын нақты мәлеметтер жиынтығына  өзінің табиғаты мен тәсілі  бойынша әртүрлі бүкіл дәлелдемелік процесс пен оны  құрайтын элементтер  сипаттамасы жөнінде ескерілуге тиіс мән-жайлары тергеу мен сотты қызықтыратындай  мәліметтер енеді.

Философия көзқарасы тұрғысынан дәлелдеме дегеніміз- шындықты анықтаудың процесі (әдісі), пайымдаудың шынайылығын негіздеу.  Кең мағынасындағы “ дәлелдеме” қандай да бір пайымдаудың шынайылығын айқындайтын кез-келген рәсім, бұл кейбір қисынды пайымдауларды, сондай-ақ кейбір табиғи құбылыстар мен заттарды сезім арқылы қабылдау жолымен ж. а. Тар мағынасында –бұл шынайы алғышарттардан дәлелденетін тезистерге бастайтын дұрыс ой қорытындысының тізбегі.

  1. Дәлелдемелер мен жедел-іздестіру жолымен алынған іс жүргізушілік емес ақпаратпен арақатынасы.

Соныен философиялық түсінік дәлелдемені екі мағынада қамтиды: а)дәлелдеме –шындықты анықтаудың процесі не әдісі; ә)дәлелдеме- тану мен бағалаудың статистикалық объектісі. ҚІЖҚ-ғы үшін статистикалық объект деген дәлелдеме ұғымының  екінші мағынасы  тән, қылмыстық сот ісін жүргзу шеңберіндегі өзгеше қызмет түрі ретінде шындықты анықтау процесінің өзі “дәлелдеу” терминімен белгіленеді, оның мақсаты туралы дербес тарауда айтылады.

“Дәлелдеме” ұғымының  ҚІЖ-ң мәнін формальды қисынмен жұмыс істейтін дефинициядан (анықтаудан) ажырата отырып, А.И Трусов былай деп жазды: “…Сот дәлелдеуде жалақ ойлар мен ғана емес,ең әуелі фактілер мен жұмыс істейді.

Қылмыстық процестегі дәлелдемелердің мәні  туралы жалпы түсінік шындықты тану процес імен өзара байланысқа түскен кезде дәлелдеме- ҚІЖ құқығының  аса маңызды сипаттарының бірі болып табылады деп айта аламыз. Дәлелдеме сот әділдігінің бастр сипати. Сот ісін жүргізуді жүзеге асыратын адамдармен органдардың бүкіл ызметі бойынша шындықты анықтауға және осы арқылы істі әділетті шешуге бағытталған. Дәлелдемесіз нақты адамға үкім шығаруға құқықтық негіз жоқ.

Дәлелдемелердің белгілері мыналар болып табылады:

  1. дәлелдемелердің ҚІЖК-не сәйкес жолмен алынуы;
  2. дәлелдемелерде анықталатын жағдайға қатысты (болмағандығын) бар іс жүзіндегі деректердің болуы;
  3. дәлелдемелерді жинақтау және солардың негізінде қылмыстық жазаға жататын әректтің бар екендігін немесе болмағандығын анықтау;
  4. мұндай анықтауды анықтаушының, тергеушінің, прокурордың және соттың ғана қарауына беру;
  5. жасады деп айып тағылып отырып әрекетке адамдардың кінәлі екендігін не кінәсіздігін анықтау.

Заң іс үшін маңызы бар іс жүзіндегі дерек көздерінің толық тізбесін   белгілейді. Мұндай көздер қатарына сезіктінің, айыпталушының,  жәбірленушінің,  куәгердің  жауаптары; сарапшы қорытындысы; заттай айғақтар; іс жүргізуждің хаттамалары және өзге де құжаттар жатады.

Бұл тізбені кеңейтіп түсіндіруге болмайды.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!