Қылмыстық іс-жүргізуге қатысушы тұлғалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету

1994 жылы бекітілген Қазақстан Республикасындағы  құқықтық реформаның  Мемлекеттік бағдарламасында қылмыстық сот ісін жүргізуге қатысушылардың қауіпсізідігін қамтамасыз етудің  механизмін айқындау мәселесі қойылған еді. Соған сәйкес, 1997 жылы қабылданған ҚР ҚІЖК-не  алғаш рет қылмыстық процеске  қатысушылардың қауіпсіздігін қамтамасыз  етуге арналған 12 тарау (98-101-баптар) енгізіледі. Сонымен қатар, 2000 жылғы 5 шілдеде “Қылмыстық процеске  қатысушы адамдарды мемлекеттік қорғау туралы” арнайы заң қыбылданды.  Сондай-ақ, мемлекеттік  құқық қорғау органдарының лауазымды  адамдардың  қауіпсіздігін қамтамасыз ету  талабы жөнінде бұл органдардың мәртебесін және құзіретін  айқындайтын заң  актлерінде айтылған. Мәселен, “ҚР сот жүйесі мен судьялардың мәртебесі туралы” 2000 жылы қабылданған конституциялық заңның 26-бабында  былай деп жызылған: “Судьялар, олардың отасы мүшелері мен  мүлкі мемлекеттің  қорғауында болады, оның тиісті органдары судьядан оның отбасы мүшелерінен тиісті өтініш түскен жағдайда  олардың қауіпсіздігін қамтамсыз етуге, оларға тиесілі мүлікті сақтауға дер кезінде және барлық шараларды қодануға міндетті”.

Жоғарыда айтылған  заңдарда қылмыстық процеске  қатысушы адамдардың қауіпсізідігін қамтамсыз етудің  нақты амаладары мен тәртібі белгіленген.  Ол заңдарға сәйкес, қылмыстық сот ісін жүрізу саласындағы мемлекеттік қорғауға мына адамадар жатады:

  • қылмыстық іс жүргізу органдарының лауазымды адамдары (судья, прокурор, тергешуі, анықтаушы, сондай-ақ жедел іздестіру қызметін атқаратын лауазымды адамдар);
  • өз мүдделерін қорғайтын және басқа процеске  қатысушылардың құқықтары мен  заңды мүдделерін  қорғайтын адамдар (сезікті, айыпталушы,  қорғашы, жәірленуші,  жеке айыптаушы,  азаматтық талапкер, азаматтық жауапкер және олардың өкілері);
  • өзге іске қатысушылар (куә, куәгер, сарапшы, маман, аудармашы, сот отырысының хатшысы, сот приставы);
  • іске қатысушылардың отбасы мүшелері және жақын туыстары.

ҚІЖК 98-бабының 2-бөлігінде көрсетілгендей, бұл аталған адамдарға қатысты  мемлекет заңда көрсетілген тәртіппен олардың өміріне  қауіп төнуден немесе өзгеде күш қолданудан қауіпсіздендіру шараларын қолдануды қамтамсыз етеді.  Ондай шаралардың түрлері ҚІЖК-нің 100-101 баптарында  және “Қылмыстық процеске қатысушы адамдарды мемекеттік қорғау туралы” заңның 7-20 баптарында  көрсетілген. Бұл шаралардың оннан артық түрлері бар Олардың өзін, қолдану ретіне қарай екі топқа бөлуге болады:

  • қылмыстық іс жүргізудің басталу кезінен қодануға болатын қауіпсіздік шаралары;
  • сотта істі қарау кезінде қолданылатын қауіпсіздік шаралар.

Қауіпсіздік шараларының  келесі тобы сотта  істі қарау кезінде  қолданыатын шаралар болып табылады. Ол шаралардың түрлері және қолдану тәртібі ҚІЖК-нің  101 бабымен реттелген:

  • сот отырысын жабық өткізу (толық немесе жартылай);
  • қауіп туғызатын немесе онымен байланысты адамадарды сот отырысының   залынан шығару;
  • куәдан жауап алғанда: оның жеке басы туралы деректерді жарияламау немесе оны басқа іске қатысушылардың көзіне көрсетпеуі және басқалары тан алмайтын жағдай жасау.

Мұндай шараларды қолдану қылмыстық істі қарайтын соттың дәлелді қаулы  шығаруы арқылы рәсімделеді.

  1. Сот талқылауына қатысатын тұлғаларадың қауіпсіздігін қамтасыз ету.

Ал, қауіпсіздік шараларын қоланудың жалпы тәртібі ҚІЖК-нің 99-101 баптарымен және “Қылмыстық процеске қатысушы адамдарды мемлекеттік қорғау туралы” заңның 21-28 баптарымен реттелген. Осы баптардың  нормаларын қолдана отырып,  қауіпсіздік шараларын қолдаудың  мына кезеңдерінбілу қажет:

  • қауіпсіздік шараларын қолдану туралы шешім қаблыдау;
  • бұл шараларды жүзеге асыру;
  • қауіпсіздік шараларын қолдануды тоқтату.

Қауіпсідік  шарасын қолдану туралы шешім қабылдау үшін  алдымен себеп пен  негіздің болулары қажет. Себеп ретінде процеске қатысушы  аданың өзіне немесе  жақындарына қарсы туған қауіп жөнінде арызы болады. Ондай арыз ауызша немесе жазбаша берілуі мүмкін. Қауіпсіздік шарасын қолданудың негізі ретінде қатысушы  адамның немесе оның отбасы  мүшесінің,  не басқа жақын адамының  өміріне не мүлкіне тиетін  қауіптің бар екенін көрсететін нақты деректер болып табылады. Себеп пен негіз бар болған жағдайда  қылмыстық іс жүргізу органы  қажеттіқауіпсіздік шарасын  қолдану туралы қаулы  шығарып, бұл жөнінде қорғалатын адамға хабарлауы тиіс.

Заңда көрсетілгендей, қылмыстық іс жүргізу органы процеске қатысушы адамның арызын жиырма төр сағаттан кешіктірмей қарап, тиісті шешім шығаруға міндетті. Мүдделі адамның арызы қанағаттандырылмаған болса,  ол адам прокурорға немесе сотқа  шағымдануға құқылы. Сонымен қатар, қауіпсіздік шарасын қолдануға негіз бар болған  жағдайда қылмыстық іс жүргізу органы  өз бастамшылығымен  ондай шараны қолдану туралы  қаулы шығаруға құқылы (ҚІЖК-нің 99-бабының, 2-бөлігі). Мұнай жағдайда қауіпсіздік  шарасын қолдануғасееп оның  қажеттілігін қылмыстық іс жүргізу органының тікелей өзінің анықтауы болып табылады.

  1. Қауіпсіздік шаралары.

Қауіпсіздік  шараларын қолданудың  тиімді болуы  қорғалатын адамның  өз мінез-құлқына да байланысты. Сондықтан  бұл адамның  өзіне тиісті міндеттер жүктеледі. Мәселен, “Қылмыстық прецеске қатысушы адамдарды мемлекеттік қорғау туралы” заңның 26-бабында көрсетілгендей, қорғалатын адамға мынадай міндеттер жүктеледі:  қауіпсіздікті қамтамасыз ететін органның  нұсқалары мен заңды талаптарын орындау; өзіне қарсы қауіп төндіру немесе    басқалай құқыққа қайшы келетін  әрекеттер жасалған болса, ол жөнінде қауіпсіздікті қамтамасыз ететін органға дереу хабарлау; қауіпсіздікті қамтамсыз ету  мақсатында өзіне берілген  мүлікі ұқыпты сақтау; өзіне қатысты қолданылған қауіпсіздік шаралары жөнінде  мәлеметтерді  жарияламау; қажет болған жағдайда  қару және жеке қорғану құралдарын қолдануға  үйрену үшін тиісті оқудан өту.

Қорғалатын адамның  құқықтары да сақтаулыға тиіс.  Оған мынадай құқықтар берілген: өзіне қатысты қандай қауіпсіздік шаралары  қолданылатындығын білу; өзіне қатысты  қауіпсіздік шараларының   нақты түрін қолдану немесе қолданбау жөнінде өтінішін айту; қауіпсіздік шараларын жүзеге асыратын  лауазымды адамдардың   заңсыз әрекеттері мен шешімдерін жоғары тұрған органға, прокурорға немесе сотқа шағымдау.

Қауіпсіздік шарасын қолданудың қажеттігі жойылған кезде  оны тоқтату туралы қылмыстық іс жүргізу  органы қаулы шығарып, ол жөнінде мүдделі адамға хабарлайды.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!