СОТТАЛҒАНДАРДЫҢ ЕҢБЕГІНІҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ

Сотталғандардың еңбегі санитарлық – гигиеналық талаптарға сай, қауіпсіздік техникалары қамтамасыз етілген, адам денсаулығы мен өміріне тікелей зиянсыз жағдайда қолданылуы керек. Сонымен қатар, олардың еңбек ету орындары және жұмыс құралдары қазіргі дамыған техникалармен жабдықыталуы тиіс.

Түзеу мекемелерінің әкімшілігі сотталғандардың жынысын, жасын, еңбеке қабілеттілігн және мүмндгінше мамандығын ескере отырып, еңбекке тартуы керек. Бұл ереже – адамның еңбекке дегендегі  көзқарасына елеулі тәрбиелік ықпал жасап, сотталғандардың бірте-бірте біліктілігін арттыруына жағдай жасайды. Түзеу мекемелері сотталғандарды еңбекке  тартқанда мамандықтарын ескеру керек. Бірақ бұл ереженің барлық  жағдайларда сақталуы мүмкін емес.

Сотталғанды  мамандығына сай еңбекпен қамтамасыз ету түзеу мекемесінің қызметіне қауіпті және оның қылмыс жасау уақиғасымен байланысты болғанда, жүргізілмейді. Түзеу мекемесі мұндай жағдайда, ол сотталғанды  мамандығы бойынша емес басқа жұмыстарға жіберіп, басқа мамандықтар бойынша  боынша оқыту жұмысын жүргізу алады. Сотталғанға негізгі жазамен қатар қосымша жаза ретінде  белгілі бір лауазымды иелену немесе белгілі бір  қызметпен айналысу  құқығынан айыру жазасы тағайындалғанда, түзеу мекемесі әкімшілігінің ол сотталғанға сол мамандық бойынша жұмыс беруге құқысы жоқ. Түзеу мекемелеріндегі “ішкі тәртіп ережесі” сотталғандарды түзеу мекемесі қызыметкерлері жұмыс істейтін штабтарда, үй-жайларда, құжаттар, қару, радиотелеграф, телефон, телефакс, дәрі-дәрмек сақталатын және берілетін, сондай-ақ жарылғыш заттар мен улы заттар сақталатын жерлердегі еңбекке тартуға тиым салады. Сонымен қатар, сотталған адамдар оперативтік машиналардың айдаушысы, сатушы, кассир, бухгалтер, тұрмыстық заттар  сақталатын қойма меңгерушісі болып жұмыс істеге  жіберілмейді.  Мұндай жұмыстарға  түзеу мекемесі әкімшілігі жалдамалы қызметкерлерді тартады.

Егер бас бостандығынан айыру жазасын өтеушілерге түзеу мекемесі әкімшілігі айдауылсыз  жүруге арнайы қаулы шығармаса, онда күзет пен бақылау жағдайында жұмыс істейді. Бұл ереже – сотталғандарды әртүрлі  меншік нысанындағы жұмыстарға тарту кезінде де сақталады. Түзеу мекемесіне өзге тапсырыс, жұмыстар келіп түскенде, сотталғандарға ол жердегі жұмыстарға  тек қауіпсіздік шаралары қамтамасыз етілгенде  жіберіледі.

Сотталғандардың еңбегін ұйымдастыру – әр бір түзеу мекемесінің күрделі мәселелерінің бірі болып табылады. Түзеу мекемелері бұл талапты іске асыруды сотталғандарға білім беру мен мамандыққа даярлаудан бастайды.

Сотталғандардың еңбегін ұйымдастырудың мынадай нысандар бар:

  • жазаны атқарушы мекеменің кәсіпорындары;
  • түзеу мекемесіндегі немесе одан да өзге жерлердегі кез келген меншік нысандағы мекемелердің жұмыс объектілері;
  • жазаны атқарушы мекеменің меншікті өндірістері;
  • жазаны атқарушы мекемелердің және тергеу изоляторларының шаруашылық жұмыстары.

Бас бостандығынан айыру жазасына сотталған адамдардың еңбегін түзеу колонияларының өзіндегі кәсіпорындарда пайдалану – түзеу мекемесіне де, қоғамға да ыңғайлы. Яғни сотталғандар түзеу колониясының өндірісінде еңбек еткендеғ қоғам қауіпсіздігіне қауіп туындамайды. Түрмеде жаза өтеушілердің  еңбегі түрме  аумағында ұйымдастырылады, Кеңес үкіметі уақытында түзеу мекемелеріне  тапсырыс мемлекет  тарапынан жүргізілгендіктен, соталғандар түзеу мекемесінің аумағына жататын кәсіпорындарда еңбек етті. Қазіргі меншік нысандарының көбеюі және түзеу мекемелеріне  жұмыс тапсырыстарының мемлекет тарапынан  ретті түрде жүргізілмеуі сотталғандардың еңбегін үйымдастырудың басқа да түрлерінінің пайда болуына әкелді.

  1. Бас бостандығынан айыруға сотталғандарды құқықтық реттеу

Бас бостандығынан айыруға сотталғандар жаза өтеу орындарында еңбекке тартылып, ол үшін еңбек ақы алуға құқылы. Жұмыс уақытының белгіленген нормасын толық істеген және өздеріні еңбек міндеттерін немесе жұмыс нормаларын толық орындаған  сотталғандардың айлық табысы ең төменгі айлық табыс мөлшерінен кем болмауы керек. Түзеу мекемелері жұмыстың түріне, оның ауырлығына қарай әртүрлі бағалар белгілейді. Бұл бағалар, әдеттегі түзеу мекемесіне жатпайтын мекемелердегі  бағалармен бірде бола бермейді. Бірақ сотталушының  еңбегн қанайтындай өте төмен баға белгіленбеуі керек. Сотталғандардың айлық табысы олардың жеке есеп шотына жазылады және заң бойынша рұқсат етілген қажеттіліктерін, осы қаражат есебінен қолма-қол есеп айырыспай сатып алады. Олардың жеке есеп шотына айлық табысынан заң  бойыныша ұсталынатын шығындар өтелгеннен кейін қалған соммасы жазылады.

Сотталғандардың еңбегіне ақы шығарған өкімінің санына, сапасына қарай төленеді.  Түзеу мекемелері сотталғандардың еңбегін ай ішінде орындаған жұмыс сағаттарына және жасаған жұмыстарының санына қарай бағалайды және ақы төлейді. Қазақстандағы көпшілік түзеу мекемелері, ақылы орындалған жұмыс сағаттарына  қарай төлейді. Еңбекті бағалаудың мұндай түрінің қалыптасу себебі – ол сотталғандардың үстінен үнемі әкімшілік қызметкерлерінің бақылау жүргізуіне байланысты.

Сотталғандардың үстінен үнемі бақылау орын алғанда, жаза өтеушілер жұмыс оырндарын себепсіз тастап кете алмайды да, үнемі жұмыс сағаттарын орындайды. Оларға ұзақ еңбек еткен жылдарына сыйлық ретіндегі және ауыр климаттық жағдайларда жұмыс істегендігі үшін, жасалатын жеңілдіктер мен үстеме ақыларды қоспағанда, әдеттег мемлекеттік кәсіпорындарда кездесетін айлығына үстеме ақша, үстеме ақы, сыйақы сондай-ақ, коэффициенттер тәрізді қосымша ақшалар да беріле алады.

Өндірілген товар немесе орындалған жұмыс – сотталғанның кінсінен жарамсыз (барк) деп танылғанда, ол жұмыстар үшін ақы төленбейді. Ал, товар сотталғанның емес, басқа себептерге байланысты жарамсыз деп танылғанда, сотталғанға ол жұмыстың құны төменгі ақымен төленеді.

Сотталған сот үкімінен кейін түзеу мекемесіне келіп  түскенде, оған болашақ орындайтын еңбегінің есебінен аванс ақша төленеді. Аванс – 1 айдың ішінде азық-түлік өнімдері мен бірінші кезектегі қажетті заттарды сатып алатындай айлық есеп көрсеткіші мөлшерінде беріледі. Ал, қоныстану колонияларындағы аванс – сотталғанның айлық табысы мөлшерінде белгіленеді.

Бас бостандығынан айыру жазасын өтеуші сотталғандардың материалдық-тұрмыстық заттармен қамтамасыз етілу мөлшері, түзеу мекемесінің түріне, сотталушының жасына, жынысына, денсаулығына қарай әр түрлі көлемде белгіленеді. Мысалы ретінде сотталғандардың мынадый топтарын  келтіруге болады:

  1. түзеу колонияларында жаза өтеуші адамдарға белгіленген нормалар;
  2. түзеу колонияларында жаза өтеуші әйелдерге белгіленген нормалар;
  3. түрмеде жаза өтеушілердің нормалары;
  4. кәмелетке толмағандарға белгіленген нормалар;
  5. жүкті әйелдер мен емізулі баласы бар әйелдердің нормалары;
  6. аранйы емдеу-түзеу мекемелеріндегі ауру сотталғандарға белгіленген нормалар;

Түнгі ауысымдағы жұмысқа шығарылатын сотталғандарға, түнгі уақытта қосымша тамақ беріледі.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!