ҚЫЛМЫСТЫҚ ПРОЦЕССТЕГІ АЗАМАТТЫҚ ТАЛАП

Қылмыстық іс бойынша қойылатын азаматтық талап өзінің мәнісі бойынша азаматтық істер бойынша  қойылатын талап ұғымына сәйкес болып табылады. Ал, азаматтық істер бойынша  қойылатын талаптардың мынадай түрлері болады:

  • өндіру туралы талап;
  • құқықтық қатынастарды тану (анықтау) туралы талап;
  • құқықтық қатынастарды өзгерту немесе жою (тоқтату) туралы талап.

Қылмыстық істер бойынша қойылатын талаптар негізінен өндіру талабына жатады. Яғни, бұл талаптардың мәні тікелей қылмыспен келтірілген мүліктік зиянды, сондай-ақ   қылмыстың  салдарынан болған шығыстарды өтеттіру болып табылады. Сонымен қатар, зардап шеккен тұлға қылмыспен келтірілген моральдық зиян үшін де өндіру талабын қоюға құқылы.

         Азаматтық талап қою.

Есі кіресілі-шығасылы  адамдардың қылмысы немесе ҚР қылмыстық Кодексте көзделген әрекет нәтижесінде зиян шеккен адамдар не  оның өкілі қылмыстық іс қозғалған кезден бастап, бірақ сот ттергеуі басталғанға дейін кез-келген уақытта азаматтық талап қоюға құқылы. Азаматтық талап жазбаша нысанда  беріледі. Талапты қандай  қылымыстық іс боынша, кім, кімге қандай негіз және қандай мөлшерде азаматтық талап қойылатындығы көрсетледі, сондай-ақ зиянды өтеу үшін  нақтылы ақша соммасын немесе мүлікті өндіру  туралы өтініш  жазылады. Азаматтық талаптың негізін  жне талаптың мөлшерін  нақтылау қажет болған кезде ол адам  қосымша азаматтық талап  қоюға қөқылы. Айыпталушы ретінде жауапқа тартылатын  адамдардың анықталмауы  қылмыстық істе азаматтық талап  қоюға бөгет болмайды. Қылмыстық процесте  азаматтық талап  қоймаған адамның сондай-ақ  талабын сот қарамайқараған адам аны азаматтық сот ісін жүргізу  тәртібімен қоюға құқылы.  Қылмыстық ізге түсу иммунитетінің болуына байланысты  айыпкер ретінде  жауапқа тартуға болмайтын  адамдарға  азаматтық талап азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен  қойылуы мүмкін. ҚІЖҚ-нің 62-баптың 2-бөлігінде көзделген жағдайда қылмыстық істе прокурор азаматтық талап қоюға құқылы.

Азаматтық талапкер деп тану.

Егер қылмыстық материалдарынан  ақыл есінен айырылған адам қылмысы арқылы немесе ҚР Қылмыстық Кодексінде  тыйым салынған әрекетімен азаматқы немесе заңды тұлғаға  зиян келтірген деп  қаралса, анықтаушы, тергеуші, прокурор немесе сот оларға немесе олардың өкілдеріне азаматтық талап қою құқығы  бар екенің түсіндіреді. Талап қойған жеке немесе заңды тұлға ҚІЖҚ-нің  77-бабының  1-бөлігі белгіленген тәртіппен  азаматтық талапкер деп тану құқығы хабарланады және ҚІЖҚ-нің 77-бабының 4-бөлігінде көзделген құқықтары  түсіндіріледі. Азаматтық талап қою үшін  ҚІЖҚ-ң 154-бабында  көзделген негіздер болмаған  жағдайда талап қойған  азаматқа немесе заңды тұлғаға  азаматтық талапкер деп танудан  бас тартуы мүмкін,  бұл дәлелді қаулы шығарып, оған шағымыдану құқығы  түсіндіріледі. Қылмыстық іс бойынша сотқа дейінгі іс жүргізу  сатысында тұлғаны азаматтық талапкер деп  танудан бас тарту  ооны сотта сот тергеуі  басталғанға дейін азаматтық талап қою және азаматтық талапкер деп тану туралы өтініш білдіру құқығынан айырмайды.

Қылмыстық іске қойылған азаматтық талапты  қарау кезінде зиянды өтеу негіздемелері, шарттары, көлемі және әдісі азаматтық, еңбек және басқы заңдардың нормаларына сәйкес белгіленеді. ҚР бекіткен халықаралық шарттарда  көзделген жағдайда  халықаралық құқық нормалар мен шет мемлекеттің заңдары қолданылады.

Азаматтық талапкер өзі қойған азаматтық талаптан бас тартуға құқылы. Азаматтық талапкердің қылмыстық  іс бойынша сотқа дейінгі  іс жүргізу сатысында талаптан бас тарту туралы өтініші жазбаша туралы беріліп, қылмыстық іске қоса тіркеледі. Егер азаматтық талапкерді талаптан бас тартуы сот отырысында білдірілсе, онда ол сот отырысының хаттамасына еңгзіледі. Талаптан бас тартуды анықтаушы, тергеуші немесе прокурор қылмыстық іс бойынша тергеу жүргізудің кез келген сәтінде қабылдайды, бұл туралы қаулы шығарылады. Талаптан бас тартуды сот қаулы шығара отырып, сотты іс қараудың кез келген сәтінде,  бірақ сот үкім шығару үшін кеңесу бөлмесіне кеткенге дейін қабылдай алады.  Талаптан бас тартуды (қабылдау ол бойынша іс жүргізді  тоқтатуға әкеп соғады)    қабылдағанға дейін  қылмыстық процесті жүргізуші орган азаматтық талапкерге ҚІЖҚ-ң 168-быбының 4-бөлімінде белгіленген бас тартуды салдарын түсіндіруге міндетті.

Қылмыстық процесті жүргізетін орган, егер азаматтық талапкердің талаптан бас тартуы заңға  қайшы келсе немесе кімнің де болсын  құқығын және заңмен  қорғалатын мүдделерін бұзатын болса онда бас тартуды қабылдамайды, бұл туралы дәлелді қыулы шығарады.

        Азаматтық талап бойынша шешім шығару.

Айыптау үкімі шығарылғанда немесе медециналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану туралы қаулы шығарылғанда, сот азаматтық талапты  толық немесе ішінәра қанағаттандырады не оны қанағаттандырудан бас тартады. Азаматтық талап толық немесе ішінара қанағаттандырылған жағдайларда сот үкімде  үкімнің  азаматтық талап  бөлігінде ерікті түрде орындау үшін арналған мерзімн көрсетеді. Мәжбүрлеп орындау атқарушы іс жүргіз талабы заңдарда белгіленген тәртіппен жүргізіледі. Азаматтық талап бойынша жан-жақты есепті қылмыстық істі тергеуді кейінге қалдырмай  жүргізу мүмкін болмаған кезде  сот азаматтық талапкердің  талабын қанағаттандыру құқығын, танып,  оның мөлшері  туралы мәселені  азаматтық сот ісін жүргізу  тәртібі мен соттық қарауына бере алады. Белгілі бір  ақтау үкімі шығарылған кезде, сонымен қатар медециналық мәжбүрлеу шараларын қолдану жөніндегі істі тоқтату құқығы  қаулы шығарғанда сот:-егер қылмыс оқиғасы немесе ҚР Қылмыстық Кодекспен тиым салынған әрекет анықтамасыне сотталушы адамның немесе медециналық сипаттағы  мәжбүрлеу шараларын қолдану туралы мәселесі шешімін  адамның қылмыс жасауға немесе ҚР Қылмыстық Кодекспен тиым салынған әрпекетке қатысқаны дәлелденбесе, азаматтық талапты қанағаттандырудан бас тартады.

  • сотталушы қылмыс құрамының болмауына байланысты ақталған жағдайда не өзі жасаан әрекеттің сипатына және өзінің жай-күйіне қарай қоғам үшін зиян келтіргіштік және мәжбүрлеп емдеуге мұқтаж адам емес адамға медециналық сипаттағы  мәжбүрлеу шараларын қолдануға негіздердің  болмауына байланысты іс тоқтатылғанда талапты  қарамайды. ҚІЖҚ-ң  37-бабынывң 1-бөлімінің 3,4,5,7,8- тармақтарында және 38-бабыныда көрсетілген негіздер бойынша  іс тоқтатылған кезде сот азаматтық талапты  қарамайды. Егер осы баптардың 4- бөлігінің 2-тармағында және 5-бөлігінде көзделген  негіздер бойынша қылмыстық іс сотқа дейінгі іс жүргізу  сатысында тоқтатылса, азамат немесе заңды тұлға не олардың өкілдері азаматтық сот ісін жүргізу тәртібі мен талап қоюға құқылы.

Азаматтық талапты қамтамасыз ету. Қылмыс арқылы моральдық немесе мүліктік зиян келтірілгені туралы деректер қойған кезде қылмыстық ізге түсу органы азаматтық талапты  қамтамасыз ету шараларын  қоладануға міндетті. Егер мұндай шаралар қабылданбаған болса, сот үкім аңды  күшіне енгенге дейін  оны қамтамасыз ету  шараларын қолдануға құқылы. Сот үкімнің және қаулысының  азаматтық талап бөлідігінде орыныдалуы.

Сот азаматтық талапты  қанағаттандырған кезде үкім, сондай-ақ медециналық  сипаттағы мәжбүрлеу шарасын қолдану туралы қаулы азаматтық талап  бөлігінде атқарушылылық іс жүргізу туралы заңдарда көзделген тәртіппен орындалады.

 

 

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!