ҚЫЛМЫСТЫҚ ПРОЦЕССКЕ ҚАТЫСУШЫЛАР

  1. Қылмыстық іс жүргізу көптеген субъектілердің қатысуымен атқарылатын қызмет болып тбылады. Бұл субъектілер заңмен белгіленген құқықтары мен міндеттері болғандықтан, олардың әрқайсысы қылмыстық іс жүргізу кезінде басқа субъектілермен құқықтық қатынастарға кіру арқылы іс-әрекеттер жасайды. Демек, қылмыстық процестің сбъектілері туралы айтқанда, олардың құқықтыөқ қатынастарымен қамтылатындығын ескеру қажет.

Осы айтылған мәліметтердің негізінде қылмыстық процестің субъектілер ұғымын былайша тұжырымдапмыз: заңда көрсетілген құқықтар мен міндеттері болғандықтан процессуалдық құқықтық қатынастармен қамтылатын жне қылмыстық іс жүргізу  кезінде заңды жолмен іс-әрекеттер жасайтын өкілетті  мемлекеттік органдармен  олардың лауазымды адамдары, сондай-ақ осы іс-әрекеттер жасауға құқылы  жеке тұлғалар қылмыстық процестің субъектілері болып табылады.

Сот (судья) және оның өкілеттілігі. Қылмыстық процесті жүргізуші мемлекеттік органдардың ішінде  соттың ерекше орны – оның қылмыстық істер бойынша  сот төрелігін жүрзеге  асыратындығымен айқындалады. Яғни, адамды қылмыстық жасалуына кінәлі деп тану және оған жаза тағайындау  өкілеттігі тек қана сотқа берілген.

Соттың заңды болуы сот төрелігін атқаратын судьялардың заңда орнатылған тәртіппен сайлануларын немесе тағайындалуларын қажет етеді. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының судьяларын Қазақстан Республикасы  Президентінің ұсынуы бойынша Сенат сайлайды; облыстық және оған  теңестірілген  соттардың судьяларын Жоғарғы Соты  Кеңесінің  кеплдемесі бойынша  Қазақстан Республикасының президенті таайындайды; аудандық және оған теңестірілген соттардың судъяларын Әділет министрінің Әділет білікті алқасының кепілдемесіне негізделген ұсынуы бойынша Қазақстан Республикасының Президенті тағайындайды.

Соттың тәуелсіздігі  Қазақстан Республикасының Конституциясында және оған сәйкес басқа заңдарда жазылған ережелердің  сақталуы арқылы қамтамасыз етіледі: судъялар сот төрелігін жүзеге асыру кезінде   тәуелсіз және Қазақстан Республикасының Конституциясы мен заңға ғана бағынады;  ешкімнің сот төрелігін жүзеге асыру  ісіне араласуға және  судьяларға қандай болмасын  ықпал етуге құқығы жоқ; судья қаралған немесе  қаралып жатқан сот істерінің  мән жөнінде қандай бір  түсінік беруге міндетті емес; соттарды қаржыландыру және судьяларды материалдық қамтамасыз ету жеткілікті мөлшерде республикалық бюджет қаражатының есебінен жүргізіледі.

Соттың құзіреттілігі Қазақстан Республикасы соттарының әрқайсысы өзіне берілген  өклеттік шеңберінде  және заңмен  көрсетілген қылмыстық  істерді қарап  шешетіндігін білдіреді. Аудандық және оған теңестірілген  бірінші сатыдағы соттар облыстық соттың қарауына  жатқызылған істерден басқа  барлық қылмыстық ісерді қарап шешіді. Облыстық және оған теңестірілген соттар бірінші, апелляциялық және қадағалау сатылары  ретінде істерді қарайды. Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты  апелляциялық және қадағалау  сатыларындағы сот ретнде іс жүргізу қызметін атқарады.

Соттың бейтараптығы сот қылмыстық істі айыптау және қорғау тараптарының   бәсекелестігі негізінде, ісьің мән-жайларын жан-жақты, толық және объективті зерттеу арқылы әділ шешуге тиісті  екендігін білдіреді.  Соттың бетараптығын  қамтамасыз ету мақсатында, егер судья тікелей немесе жанама түрде осы  іске мүдделі болса, онда ол бұл істі қорғау кезінде процеске қатысуша адамдардың құқықтарымен заңды мүдделерін ескере отырып, олардың барлығының да  қылмыстық с жүргізу заңының  талаптарын сақтауларын қамтамасыз етуге міндетті.

Прокурор, оның қылмыстық процестегі өкілеттігі.   Прокурор мемлекеттік биліктің өкілі болып табыладын және заңдардың, өзге де  нормативтік құқықтық актілердің біріңғай қолданылуын қадағалауды жүзеге асыратын, сотта мемлекет мүддесін білдіретін, сондай-ақ заңда белгіленген  тәртіп бойынша қылмыстықө ізге түсуді жүзеге асыратын лауазымды адам. Прокурордың өкілеттілігіне ие болатын лауазымды адамдарға мыналар жатады: Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры, оның орынбасарлары, аға көмекшілер мен көмекшілері; прократура органдары департиаменттерінің, басқармаларымен бөлімдерінің бастықтары және олардың орынбасарлары; облыстардың прокурорлары  және оларға теңестірілген прокурорлыр, олардың орынбасарлары; облыстардың прокурорлары және оларға теңестірілген прокурорлар, олардың орынбасарларымен көмекшілері; қалалық,  аудандық прокурорлар және оған теңестірілген прокурорлар, олардың орынбасарларымен көмекшілері; қадағалау саласы бойынша прокурорлар; прокуратура басқармалары мен бөлімдерінің аға прокурорлары және прокурорлары; мамндандырылған және арнайы прокрорлар (әскери, көлік, табиғат қорғау және т.б.).

Прокурор өз өкілеттілігін жүзеге асыру кезіне  ешкімге де тәуелді болмай, тек заңға ғана бағынады және заңның талаптарын  басшылыққа ала отырып қызмет атқарады.

Тергеу бөлімінің бастығы. ҚІЖҚ-нің 63-бабына сәйкес, терге бөліміні бастығы алдын ала тергеу жүргізу органдары бөлімшесінің тиісті жұмысын басқаратын  лауазымды адам және  оның орынбасарлары болып табылады. Ішкі істер орпгандары, ұлттық қауіпсіздік органдары және қаржы полиция органдарының құрамына кретін тергеу  бөлімшесін басқаратын лауазымды  адам осы бапта көрсетілген өкілеттіктерді қолдану арқылы өзінің қарамағыныдағы тергеушілерді күнделікті жұмысын ұйымдастырып, алдын ала тергеу жұмысының қойылатын талаптар деңгейінде  жүргізілуі үшін жауапты болады.
Атап айтқанда тергеу бөлімі бастығының маныдай өкілеттіктері бар:
– қылмыстық ізді қозғауға құқылы
– қылмыстық іс бойынша тергеу жүргізуді өзінің  қарамағындаы тергеушіге тапсырады
– қажет болағн жағдайда тергеушілер тобын құрып, олардың жұмысын ұйымдастырады
–  тергеу әрекеттерін жүргізу жөнінде тергеушіге  нұсқаулар беруге құқылы
тергеу әрекеттерінің уақытында  орындалуын, тергеу жүргізу және қамауда ұстау мерзімдерінің сақталуын бақылауды жүзеге асырады
прокурордың  нұсқауларының және басқа тергеу органдары тапсырмаларының орындалуыны қадағалайды
–  тергеушіні тергеу жүргізуден  бостатуға құқылы
– қылмыстық істі өзінің  қарамағындағы басқа тергеушіге  немесе өзіне бағынышты басқа тергеу  бөлімшесіне беруге құқылы
–  терегу жүргізу аяқталған соң қылмыстық істі тиісті прокурорға жолдайды.  

Қылмыстық процесте  тергеуші бір-ақ функция атқарады. Ол функция – қылмыстық істер бойынша  алдын ала тергеу жүргізе немесе, басқаша айтқанда, қылмыстық ізге түсу қызметі. Осыған сәкес тергеушінің негізгі міндеті қылмысты тез және толық ашу, қылмыс жасаған адамды  тиісті жауапқа тартып, оның сотқа берілуін  қамтамасыз ету болып табылады.

 

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!