Халықаралық еңбек құқығы. Жақын және алыс шетелдерде еңбекті құқықтық реттеу

Нарықтық экономиканың  қалыптасу процесінде  ТМД мемлекеттерінің  әр қайсысында  жаңа өндірістер нысаны мен жаңа қапиталдық қатынастар дамыды.  Халықаралық жеке құқықтағы шетел  элеентімен күрделенген  еңбек қатынастарын құқықтық    реттеу Қазақстан үшін өте маңызды, себебі   Қазақстан  Республикасының кәсіпорындарына шетел азаматтарын  жұмысқа тарту кеңінен таралды және Қазақстан Республикасының азаматтары шетелдіктермен инвестицияланған Қазақстан кәсіпорындарындағы  жаңа қатынасқа түсті. Кеңес одағының Еңбек құқығында шетел азаматтарының еңбегін реттеу қарастырылады, сондықтан Қазақстанның еңбек заңнамасы әлі күнге  дейін ұл мәселені толығымен қамтымайды. Шетел элементімен күрделенген қатынастарда, бір еңбек қатынасын реттеуде екі немесе одан көп мемлекеттердің заңдары бәсекелестікке түседі. Сол кезде қай мемлекеттің заңын қолдану керек екенін айтамыз. Бүгінгі таңдағы  доктрина мен тәдірибе  бұл жағдайларды  коллизиялық нормаларды қолдану арқылы толық мәнінде шешілмейді, коллзиялық норма тек қолайлы мемлекеттің ұлттық заңнамаларындағы  материалдық нормаларға сілтеме жасайды.

Еңбек құқығындағы  колизислық мәселені шешу үшін дүниежүзілік  тәжірибеде келесі  байланымдар  қолданылады:

  1. Құқықты таңдау еркіндігі (тарап еріктері – lex  vountatis).
  2. Жұмыс орнының заңы (lex losi laboris).
  3. Жұмыс берушінің орналасқан жерінің заңы.
  4. Ту елінің заңы (lex flagi).
  5. Жұмыс берушінің азаматтығы (lex patrie, lex nationalis).
  6. Талдау мәмілесін жасап отырған елдің заңы (lex losi contract).

            Сонымен, жоғарыда аталып кеткен коллизиялық байланымдарды анықтайды.

Ресей  ғалымдарының пікірінше, еңбек құқығында  эксаумақты  қолдану екі жағдайда  рұқсат етіледі:  а) арнайы келісімді  жасау арқылы

б)  егер коллизялық норамлар тікелей шетел заңдарынада сілтеме жасаса, онда барлық жағдайларда шетел заңнамасы қолданылады.

Егер олар мемлекеттің  жария тәрітібіне қайшы келсе,  кез келген мемлекет өз аумағында шетел заңдарын  қолдануға тыйым салуға құқылы. Кейбір  мемелекеттер өздерінің  еңбек заңнамаларының  эксамақты  әрекет етуін кеңейтуге ұмтылады. Мысалы, АҚШ – тың еңбек жағдайларының әділеттігі,  мүгедек туралы заңдары. Бұл заңдар тек АҚШ аумағынада ғана  әрекет етпейді, сонымен қатар  шетелде тұратын  американдықтар мен америка  компанияларына таралады. lex losi laboris кейде әмбебап  бола алмайды. Сондықтан Чехияның халықаралық  жеке құқығында lex losi laboris пен қатар қосымша коллизиялық  байланымды жұмыс берушінің кәсіпкерлік  қызмет жерінің заңы.

  1. Еңбекті халықаралық-құқықтық реттеу әдісі және қағидалары.

Контактімен неғұрылым жақын елдің  заңы көптеген  даулы жағдайлар тараптар өз құқықтық қатынастарын реттейтін құқықтық таңдау кезінде  келіссімге келмеуі нәтижесінде пайда болады.Бұл байланым факторлардың  жиынтығы немес бір басымдылыққа ие  факторларды қарастырады. Мысалы, кәсіпорынның орналасқан жері, компонияның басшлығы,  шарт тараптарының жалпы азаматтығы, жұмысшының өндірістік  нұсқаулықтарды алатын  қайнар көзі, жалақы төлеу қайнар көзі  мен валюта еңбек шартының типі т.б.  “тығыз байланысы осы мемлекеттің еңбек шартын жасасқан жері  немесе  еңбек қызметін орындап жатқан жер екенін дәлелдейді. Шартта құқықтық таңдау жөнінде тараптардың еріктігі болмаса,  онда судья белгілі бір  байланыстырушы факторды негізге ала отырып, өз маңдауын жасайды.  Бұл коллозиялық байланымды  англо – американдық құқықтың тәжірибесі  мен докторинасы  қалыптастырды. Кейбір ғалымдар осы байланымдар арқылы құқықты қолдану  мәселесі шешіледі деген пікірді ұстанса,  ал басқалары оны өз  мүддесіне қолданады деген пікірде. А. Лунцтың пікрінше, англо – американдық соттар бұл байланымға  сүйенгенде өз елінің  құқығын қолданудағы  субьектизімді көрсетеді.

Субьективтік теория – болжаулы ниет, ерік теориясы. Мәмледе көрсетілген мән-жайлардың жиынтығы  қолданылатын  құқықты нақтылайды. Тараптардың дауды қарауға  таңдаған сот қай елдің құқығы бойынша шешуге тікелей анықтайды.

Жұмысшының еңбек  құқығы, әрекет қабілеттігінің  жеке заңы бойынша анықталады. Әлбетте, тұлғаның әрекет қабілеттілігі Лизарди ісінде сияқты мәміле жасаған  жердің заңының пайдасына шешілуі мүмкін. Мысалы, Англия мен АҚШ заңнамасында шетел азаматы өз заңы бойынша әрекетке қабілеттігі жоқ болса да, шарт жасасқан жердің  заңы бойынша әрекетке қабілетті деп танылса, онда lex losi contrastus қолданылады.

Еңбек туралы дау пайда болғанда әр мемлекет әр түрлі  коллизиялық формациялыр қолданылады. Мысалы, Францияда  талапкердің немесе жауапкердің  азаматтылығы басымдылық маңызға ие. Германия, Австрия, Швейцария, Нидерландта шешуші басымдылық маңызға  жауапкердің тұрғылықты жері ие. Ұлыбританияда lex voluntatis шешуші болып  табылады, яғни талаптар өздері қай сот елінің  заңы қолданылатындығын  таңдайды. Неғұрлым  жақын байланыс  теорияда жұмысшы  қызметін орйындайтын  сот елінің заңы істі қарайды.

  1. Еңбекті халықаралық-құқықтық реттеудің субьектілері.

Алайда нақты бір  мемлекеттің құқығы  коллизиялық  нормаларда жекелей  дифференцияласа да, олар еңбек  жағдайларының әр алуаныдығымен  еңбек  қатынастарының  барлық элементтерін қамти алмайды.  Дегенменде, Қазақстан  құқығында халықаралық  жеке еңек қатынастарына қатысты.  Коллизиялық  нормалардың жүйесін дайындағанда, осы саладағы шетел  тәжірибесін пайдалануымыз қажет. Соңғы жылдарда әр түрлі  мемлекеттердің заң шығарушы органдары  нормативтік актілерде  еңек аясында заң қақытығыстары  жағдайларының орын алуын көрсетеді. Дания, Венгрия, Испания, Австрия мемлекеттерінің  халықаралық жеке құқық  туралы немесе азаматтық кодекстердің   сәйкес тарауларында  арнайы еңбек коллизиялық  нормалары бар.  Қазіргі Қазақстан Респулбикасы  заңнамасында және  бұрынығы Одақ мемлекеттерінде халықаралық еңбек қатынастарына байланысты  коллизиялық нормалар жоқ немесе бірыңғай нормативтік актіде жинақталаған коллозиялық  нормалар  бекітілмеген.  Қазақстан Республкасының “Еңбек туралы Заңында”  (10.12.99); АҚ-нің (Ерекше бөлімінде) еңбек қатынастарына қатысты  коллизиялық нормалар жоқ.

Қазақстан Респулкасының аумағында орналасқан   құрылтайшылары немесе  меншік иелері толығынан  немесе ішінара шетелдік  заңды  немесе жеке тұлғалар болып табылатын ұйымдардың қызметкерлеріне  Қазақстан Респуликасының Еңбек туралы заңдары қолданылады.

«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!