Жалақы. Қызметкерлерге кепілді және өтемақылық төлемдер

  1. Жалақының түсінігі және еңбегі үшін көтермелеудің басқа да түрлерінен айырмашылығы

Еңбекақы  жүйесінде ҚР Президентінің 1995 жылғы 15 желтоқсанынындағы   “Қазақстан Республикасы халықының  өмірінің әлеуметтік жағдайларын жақсарту туралы” жарлығының, 1997 жылғы 1 сәуірдегі “Мемлекеттік бюджет есебінен  қаржыландыратын  ҚР органдарының  қызметкерлерінің еңбек ақысының бірыңғай жүйесі туралы” жарлығының, ҚР Үкіметінің 1997 жылғы 6 ақпандағы “ҚР еңбекке ақы төлеуді ұйымдастыруды  жетілдіру туралы” қаулысының және т.б. актілердің маңызы зор.

“ҚР еңбек туралы” заңының  70 – бабы

  1. Жұмыс беруші осы Заңға, жеке еңбек, ұжымдық шарттарға сәйкес қызметкерлердің еңбегіне ақы төлеуге мінднтті.
  2. Қызметкерлердің еңбегіне ақы мерзімдік, кесімді түрде немесе еңбекке ақы төлеудің өзге де жүйелері бойынша төленеді. Ақы төлеу еңбектің жеке және ұжымдық нәтижелері үшін жүргізілуі мүмкін.
  3. Қызметкердің жалақысы орындалатын жұмыстың саны мен сапасына, күрделігіне қарай белігленеді.

Қызметкерлердің өндіріс тиімділігі мен жұмыс сапасын арттыруға  материалдық мүдделігін күшейту үшін жыл ішіндегі жұмысының қоыртындысы бойынша сыйлық, сыйақы беру жүйесі және матераилдық көтермелеудің  басқа да нысандары  енгізілуі мүмкін.

  1. Ұйымдарда еңбекке ақы төлеу жүйесі ұжымдық шарттармен немесе жұмыс берушінің актілерімен жүргізіледі.
  2. Қызметкерлерге қойылатын біліктілік талапатары мен жұмыстарының белігілі бір түрлерінің күрделілігі жұмыстар мен жұмысшылар кәсіптерінің біліктілік анықтамалығы, қызметшілер лауазымдарының біліктілік анықтамалығы негізінде белгіленеді. Аталған анықтамаларды әзірлеу мен  қолданудың тәртібін еңбек жөніндегі уәкілетті мемлекеттік орган белгілейді. Орындалған жұмыстарды белгілі бір  күрделі жұмысқа жатқызуды   және қызметкерлерге біліктілік разрядтарын беруді жұмыс беруші жұмыстар мен жұмысшылар кәсіптерінің біліктілік  анықтамалығына және қызметшілер лауазымдарының   анықтамалығына сәйкес дербес жүргізіледі.
  3. Нарықтық қатынастардың дамуына байланысты жалақының функцилары.

Жалақының түсінігі. Жалақы – бұл еңбек шарты  бойынша нақты  еңбек функциясын атқару үшін, жұмыс үшін төленетін, талапатардың келісімімен белгіленетін шектен кем болмауы тиіс ай сайынғы ақы, төлем. ҚР заңдарында еңбек үшін қандай да бір  кемсітусіз және заңда белгіленгеннен төмен емес ақы төлеу қағидасы белгіленген. ҚР Конституциясы және ҚР еңбек заңдары бірдей еңбек үшін, яғни, бірдей ұзақтықтағы, күрделіліктегі еңбек үшін, жыныс, нәсіл, жас, ұлт және т.б.  белгілері үшін кемсітусіз  бірдей  ақы төлеуді кепілдейді.

Ең төмен жалақы  мөлшері меншік нысанына қарамастан, ұйымдарда жалданып жұмыс істейтін адамдарға ақшалай төлемдердің  ҚР Конституциясы кепілдік берген ең төмен  мөлшері. Ең төмен жалақы мөлшері шетелмеген, тек ол салықтармен  реттелуі мүмкін. Нақты қызметкердің  еңбегіне ақы төлеу жұмыс  берушімен арадағы өзара келісімнің негізінде жүзеге  асырылады. Әрбір қызметкердің еңбектегі табыстары оның  жеке салымына және еңбегінің соңғы  нәтижелеріне байланысты  болады.  Еңбеке ақы төлеудің нысандары, жүйелері және тарифтері ұжымдық шарттармен және келісімдермен белгіленеді.

Бұл ретте ескеретін жайт, заңда белгіленген ең төмен мөлшерден кем емес ай сайынғы жалақы алу құқығын  айлық кезеңге  есептелген   еңбек нормасын орындайтын қызметкерлер ғана  иеленеді.

Ең төмен жалақы мөлшеріне қосымша ақылар  мен  үстеме ақылар, сыйақылар және өзге де көтермелеу төлемдері енбейді. Бұл дегенміз қосымша ақылардың, үстеме ақылардың, сыйақылардың және өзге де төлемдердің  барлық түрлері негізгі жалақының құрамына енеді, ал бұл жалақының мөлшері заңда белгіленген ең төмен  мөлшерден  кем болмауы тиіс.

Басқаша айтар болсақ, жалақы – ұл жұмыс істеп тапқан  ақы және осы қасиетімен ол жәрдемақылардан, қосымша ақылардан, үстеме ақылардан кепілдік және өтемақылық төлемдерден, сонымен қатар еңбектің нәтижесінде  алынатын  табыстан  ерекшеленеді.

Еңбекке ақы  төлеуді орталықтандырған мемлекеттік реттеу еңбекке ақы төлеудің  тарифтерін, қызметкерлердің барлық  санаттары үшін еңбекке ақы төлеуде Бірыңғай тарифтік жүйені қолданудың негізгі ережелерін, қызметкердің біліктілік топтары арасында түрлерге бөлінген разряд аралық тарифтік коээффицентерді және т.б. мемелкеттің белгілейтінің білдіреді. Жалақыны орталықтандырылған реттеу мемлекеттік  нормалау әдісін білдіреді. Басқаша  айтар  болсақ,  мемлекет белгілі бір мамандық, кәсіп, лауазым қызметкерлерінің жалақысын олардың   біліктілігіне қарай белгілейді.

Мемлекеттік емес меншік нысанындағы ұйымдар тарифтік  ставкаларды еңбекке  ақы төлеудің ең төмен мөлшері ретінде пайдалана алады.

Жалақының жүйесі және еңбекті нормалау  – бұл еңбек үшін ақының мөлгшерін оның нақты  шығындарымен  немесе нәтижелерімен  өлшеудің  белгіленген тәсілі. Еңбекке ақы төлеудің  әр түрлі жүйелері бар, алайда, негізгілері ретінде  екі жүйені атауға болады: мерзімді және кесімді.

  1. Жалақыны құқықтық реттеудің әдістері.

Еңбекке ақы  төлеудің  мерзімді жүйесі жұмыс істелінген уақыт үшін ақы төлеуді тарифтік   ставканың  негізінде жүргізуді көздейді яғни бұл жүйеде қызметкердің жалақысы оның тарифтік ставкасына және іс жүзінде жұмыс істелген уақытқа байланысты болады. Мұндай жалақының  мөлшерін келесі формула ойынша анықтауға   болады.

Жм= Тс х У

Бұл жерде:

Жм – мерзімді қызметкердің жалақысы;

Тс – тарифтік ставка;

У – қызметкердің іс жүзінде жұмыс істеген уақыты (күндер, сағаттар, айы).

120-бап. Еңбек кодексі 2007ж. Еңбекке ақы төлеу саласындағы мемлекеттік кепілдіктер

Қызметкерлердің еңбегіне ақы төлеу саласындағы  мемлекеттік кепілдіктер:

айлық жалақының ең төменгі мөлшерін;

осы кодекістің 122-бабына сәйкес айқындалатын  сағаттық жалақының  ең төменгі мөлшерін;

еңбекке ақы теудің ең төменгі стандарттарын;

үстеме жұмыс үшін ақы төленуді;

мереке және демалыс күндеріндегі жұмыс үшін ақы төлеуді;

түнгі уақыттағы жұмыс үшін ақы төлеуді;

жұмыскердің жалақысынан  ұстап қалулардың мөлшерін шектеуді;

жалақының толық және уақытылы төленуін және еңбекке ақы төлеу саласындағы  мемлекеттік кепілдіктердің  іске асырылуын мемлекеттік  бақылауды;

 жалақы төлеудің тәрітібі мен мерзімдерін қамтиды.

121-бап. Еңбек кодексі 2007ж. Жалақының мөлшері.

  1. Қызметкердің айлық жалақысының өлшері қызметкердің біліктілігіне, орындалатын жұмыстың күрделілігіне, санына және сапасына, сондай-ақ еңбек жағдайларына қарай сараланып белгіленеді.
  2. Осы кезеңге белгіленген жұмыс уақытының нормасын толық атқарған және еңбек нормаларын (еңбек міндеттерін) орындаған қызметкердің айлық жалақысының мөлшері ҚР-ның заңында белгіленген айлық жалақының ең төменгі мөлшерінен кем болмауға  тиіс.
«Baribar.kz-тің» Telegram-каналына жазыламыз!